Эксе́дра (ад — месца, сядзенне звонку) — паўкруглая глыбокая ніша ў архітэктуры, якая звычайна завяршаецца паўкупалам (конхай), а таксама паўкруглы ў плане выступ, які прымыкае да асноўнага аб'ёму будынка або адкрыты ў яго інтэр'ер (або ўяўляе сабой асобную структуру). У грэчаскай архітэктуры першапачаткова гэта быў пакой або прастора, якая адкрывалася на стою (каланаду) і была абсталявана каменнымі лавамі з высокімі спінкамі, зручнымі для размоў. Экседра таксама магла быць аформлена ў выглядзе выгібу ў каланадзе са паўкруглым сядзеннем.

Гісторыя У Старажытнай Грэцыі экседры служылі месцам для прыёму гасцей і неспешных гутарак, у іх былі лавы, размешчаныя паўкругам. Экседры часта прыбудоўвалі сіметрычна з абодвух бакоў унутранага двара, акружанага калонамі (перыстыля), або па двух баках пакоя для гасцей, і ў такім выпадку ўвесь пакой называлі экседрай. У экседрах часта праводзілі дыскусіі грэчаскія рытары і філосафы. У асобных выпадках абрамленую калонамі нішу на фасадзе будынка з культавай статуяй таксама называюць экседрай, але правільней называць яе эдыкулай . Экседры таксама стваралі з выхадам на вуліцу і ў палестрах (закрытых дварах для гімнастычных практыкаванняў і спаборніцтваў) .

У эліністычнай архітэктуры сустракаюцца асобна стаячыя экседры з культавай або партрэтнай статуяй (звычайна бронзавай) унутры. Іх ставілі ўздоўж свяшчэнных дарог або на адкрытых прасторах у свяцілішчах Reviewed by Christopher Ratté in American Journal of Archaeology 101.1 (January 1997:181–82). Каталог фон Цюнген налічвае 163 экседры.. Такія экседры ёсць на востраве Дэлас або ў Эпідаўры. Некаторыя эліністычныя экседры будаваліся ў сувязі з гарадской агарой, як, напрыклад, у Прыене.

Экседры дасягнулі асаблівай папулярнасці ў старажытнарымскай архітэктуры падчас Рымскай імперыі. Яны былі абавязковай часткай антычных тэрм і палацаў. У I стагоддзі н. э. архітэктары імператара Нерона ўключылі экседры ва ўвесь план яго «Залатога дома», узбагачаючы аб'ёмы залаў для прыёмаў. Гэта было адной з прычын, чаму палац Нерона лічыўся такім уражальным і прэтэнцыёзным для традыцыйных рымлян, бо раней купалы і экседры ніколі не выкарыстоўваліся ў прыватных дамах. У рымскіх базіліках таксама часта размяшчалі вялікую экседру на далёкім канцы ад уваходу, дзе сядзелі суддзі падчас слухання спраў. У лацінскай мове гэта называлася «трыбунай», і гэты тэрмін пазней стаў выкарыстоўвацца для абазначэння ўзвышэння ў экседры.

Пазнейшае выкарыстанне

Па прыкладзе Рыма, экседры працягвалі шырока выкарыстоўвацца і пасля падзення Рымскай імперыі. У візантыйскай і раманскай архітэктуры гэты элемент ператварыўся ў апсіду. Тэрмін «экседра» дагэтуль часта выкарыстоўваецца для абазначэння другасных апсід або ніш у складаных планах пазнейшых візантыйскіх цэркваў (іншы тэрмін — конха, названы так з-за формы ракавіны, якую часта набывае паўкупал). У мусульманскай архітэктуры экседра ператварылася ў міхраб і захавала рэлігійныя асацыяцыі як малітоўная ніша. У сярэднявечнай Італіі падобныя нішы з іконай або статуяй Мадонны называлі анконамі ( — свяшчэнная выява, ікона).

Велізарную манументальную экседру ў 1562 годзе стварыў архітэктар Піра Лігорыа ў «Картыле дэль Бельведэр» — унутраным двары Апостальскага палаца ў Ватыкане. У ёй усталявалі вялікую (амаль чатыры метры) бронзавую шышку пініі — твор позняй антычнасці, вывезены з імператарскага палаца ў Канстанцінопалі. Гэтая кампазіцыя дала назву двару Бельведэра — «Двор Пініі» (Cortile della Pigna).

Як барочная, так і неакласічная архітэктура актыўна выкарыстоўвалі экседры. Барочныя архітэктары, напрыклад, П'етра да Картона ў сваёй віле Пігнета, выкарыстоўвалі іх для ўзбагачэння гульні святла і ценю. Неакласічныя архітэктары выкарыстоўвалі экседры ў якасці ордарных элементаў кампазіцыі будынка, у прыватнасці, як нішы для размяшчэння статуй. У інтэр'ерах экседры багата выкарыстоўваліся шатландскім неакласічным архітэктарам Робертам Адамам і яго паслядоўнікамі. У Расіі форму экседры часта ўжывалі Ч. Камеран і Дж. Кварэнгі, напрыклад, адкрытая экседра ў Канцэртнай зале ў Царскім Сяле (1786). Экседра ёсць у Павільённай зале Малога Эрмітажа ў Санкт-Пецярбургу (праект А. І. Штакеншнейдэра, 1858). У архітэктуры пачатку XX стагоддзя экседры выкарыстоўваў І. А. Фамін.

У грамадскіх ландшафтах і садах

Класічным прыкладам барочнай экседры ў паменшаным маштабе з'яўляецца цэнтральная ніша фантана Трэві ў Рыме, дзе размешчана статуя Нептуна. Многія класічныя эстрады ў грамадскіх парках таксама ўяўляюць сабой экседры, бо іх форма з паўкупалам добра адлюстроўвае гук наперад, напрыклад, у Галівуд-боўл або ў парку Залатыя Вароты ў Сан-Францыска.

У XVIII стагоддзі экседра стала папулярным элементам садова-паркавага мастацтва або капрызам (павільёнам), часта выкарыстоўваючыся як дэкаратыўная выгнутая сцяна-шырма, каб схаваць іншую частку саду. Такія экседры часта ўключалі месцы для сядзення, фантаны, плітку і ландшафтнае асвятленне. У парку Цэнтральны парк у Нью-Ёрку знаходзіцца знакамітая лава Уолда Хатчынса — выгнутая экседра з белага граніту, якая важыць некалькі тон.

Грамадскія помнікі без даху часта выкарыстоўваюць асобна стаячую паўкруглую экседру з лавай, каб стварыць платформу для статуі (напрыклад, помнік Аўрааму Лінкальну ў Чыкага або магіла Гары Гудзіні ў Нью-Ёрку).

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы Катэгорыя:Старажытнарымскія архітэктурныя элементы