Вавілонская астраномія — сістэма назіранняў, вылічэнняў і рэгістрацыі нябесных цел, якая развівалася ў Старажытнай Месапатаміі. Гэтая навуковая традыцыя ахоплівае велізарны гістарычны перыяд: ад пачатку II тысячагоддзя да н.э. (перыяд Старававілонскага царства) і аж да I стагоддзя н.э. (эліністычная і парфянская эпохі), калі клінапісная культура пачала знікаць. Фундаментальнай асаблівасцю вавілонскай астраноміі было выкарыстанне шасцідзесятковай сістэмы злічэння. Яна значна спрашчала вылічэнне і запіс надзвычай вялікіх лікаў і малых дробаў (менавіта з гэтай сістэмы бярэ пачатак сучасны падзел гадзіны на 60 хвілін, а круга — на 360 градусаў).
Свайго сапраўднага росквіту навука дасягнула на працягу VIII—VII стагоддзяў да н.э., калі вавілонскія астраномы распрацавалі новы эмпірычны падыход. Яны пачалі ўжываць строгую ўнутраную логіку і матэматыку для стварэння планетных мадэляў і прадказанняў. Гэта стала настолькі важным укладам у філасофію навукі, што некаторыя сучасныя даследчыкі называюць такі падыход першай навуковай рэвалюцыяй. Пазней гэтыя дасягненні перанялі і працягнулі развіваць у старажытнагрэчаскай і эліністычнай астраноміі і астралогіі. Класічныя антычныя крыніцы часта называюць «халдзеямі» вавілонскіх філосафаў — жрацоў-пісцаў, якія спецыялізаваліся на вывучэнні зорнага неба і варажбе. Вавілонская традыцыя праклала шлях для антычнай навукі і паспрыяла яе распаўсюджванню па ўсёй грэка-рымскай прасторы, а самі вавілоняне першымі ў гісторыі пачалі выкарыстоўваць матэматычны задыяк для адсочвання руху планет уздоўж экліптыкі.
Ад вавілонскай астраноміі захаваліся толькі фрагменты — пераважна гліняныя таблічкі з астранамічнымі дзённікамі, эфемерыдамі і працэдурнымі тэкстамі, таму сённяшнія веды пра вавілонскую планетную тэорыю даволі ўрыўкавыя. Тым не менш, ацалелыя дакументы сведчаць, што вавілонская астраномія была першай «паспяховай спробай даць дакладнае матэматычнае апісанне астранамічных з’яў» і што «ўсе пазнейшыя формы навуковай астраноміі ў эліністычным свеце, Індыі, ісламскіх краінах і на Захадзе <…> вырашальным і фундаментальным чынам грунтуюцца на вавілонскай астраноміі».
Перадумовы і гістарычнае развіццё Яшчэ да росквіту вавілонскай астраноміі дзяржавы Шумера і Акада, што папярэднічалі Вавілону, дасягнулі вялікіх поспехаў у вывучэнні неба, аднак значная частка іхніх ведаў не дайшла да нашых дзён. Вавілоняне выкарысталі гэтыя дасягненні як падмурак для ўласнай навукі.
У пачатку XX стагоддзя сярод вучоных панавала тэорыя «панвавіланізму», вылучаная Гугам Вінклерам. Паводле яе, вавілоняне развілі астраномію яшчэ ў самыя раннія перыяды сваёй гісторыі (3000-2000 гады да н.э.), аднак пазней гэтая гіпотэза была прызнана памылковай. Сёння лічыцца, што першапачаткова вавілоняне назіралі выключна за Месяцам дзеля вызначэння пачатку новага месяца і для рытуальных мэт, і толькі пазней пачалі сістэматычна сачыць за зоркамі.
Спрыяльныя ўмовы для далейшага развіцця астраноміі склаліся пасля захопу Вавілона Асірыяй. У гэты перыяд пачалі паступова збірацца даныя пра заканамернасці зацьменняў і руху планет. На працягу ўсяго часу ад заваявання Вавілона Ашурбаніпалам да падзення Персідскай імперыі пад уціскам Аляксандра Македонскага, горад заставаўся буйным гандлёвым і культурным цэнтрам Блізкага Усходу, што надзвычай моцна паспрыяла развіццю навукі (у прыватнасці, пры падтрымцы цара Хамурапі).
Абсерваторыі і прылады Шумера-акадскія і вавілонскія астраномы, якія адначасова з’яўляліся жрацамі, назіралі за небам з дапамогай спецыяльных веж-абсерваторый. Як правіла, яны размяшчаліся на вяршынях зікуратаў. Руіны такіх веж знойдзеныя практычна ва ўсіх шумера-акадскіх і вавілонскіх гарадах. Вавілоняне карысталіся шасцідзесятковай сістэмай злічэння, якая значна спрашчала запіс надзвычай вялікіх і малых лікаў. Для вымярэнняў выкарыстоўваліся вадзяныя гадзіннікі, гноманы, а таксама, верагодна, іншыя інструменты для вылічэння адлегласцей паміж нябеснымі целамі, якія не захаваліся да нашага часу.
Каляндар і вылічэнне часу
Вывучэнне зорнага неба паспрыяла стварэнню дакладнага календара і развіццю складаных матэматычных вылічэнняў у месапатамскім грамадстве. Аднак вавілоняне не былі адзінай высокаразвітой цывілізацыяй таго часу, якая дайшла да такой інавацыі: напрыклад, паралельна з імі ў Старажытным Егіпце распрацавалі ўласную сістэму вылічэння часу. Калі егіпецкі каляндар быў сонечным, то вавілонскі — месяцава-сонечным. Дзеля вызначэння першага дня месяца вавілонянам патрабавалася назіраць за маладзіком, а для цырыманіяльных мэт жрацы таксама сачылі за поўняй.
У вавілонскім годзе было 12 месяцаў. Год пачынаўся з вясны, а першым месяцам быў нісан (). Каб каляндар лепш супадаў з сельскагаспадарчымі сезонамі, вавілоняне ўвялі практыку ўстаўкі трынаццатага, дадатковага месяца. Часам даводзілася рабіць гэта два гады запар, а ў крайніх выпадках год мог мець нават два ўстаўныя месяцы.
Вавілоняне надавалі асаблівае значэнне ліку сем (па колькасці бачных свяціл і фаз Месяца). Менавіта гэтая традыцыя лягла ў аснову сучаснага сямідзённага тыдня, дзе кожны дзень адпавядаў аднаму са свяціл і быў прысвечаны пэўнаму богу: сонечнаму богу Шамашу месяцаваму богу Сіну хтанічнаму богу Нергалу богу мудрасці Набу вярхоўнаму богу Мардуку багіні ўрадлівасці і кахання Іштар богу вайны Нінурце
Акрамя таго, вавілоняне дзялілі суткі на 12 (падвойных) гадзін, а кожную гадзіну — на 30 хвілін. Дзякуючы шматвяковым назіранням, яны змаглі вылічыць працягласць года ў 365 дзён з высокай дакладнасцю.
Старававілонская астраномія Ад старававілонскай астраноміі захаваліся пераважна фрагменты гліняных таблічак з раннімі зорнымі спісамі і тэкстамі з астралагічнымі знаменнямі. Сярод руін Ніневіі быў знойдзены артэфакт, вядомы як «прызма са слановай косці». Спачатку лічылася, што на ім запісаны правілы гульні, але пазней высветлілася, што гэта быў канвертар велічынь для вылічэння руху нябесных цел і сузор’яў.
Асноўныя аб’екты даследаванняў
Зоркі і сузор’і
Усе вядомыя зоркі яны падзялялі на тры «шляхі»: Энліля (33 зоркі), Ану (23 зоркі) і Эа (15 зорак) — разам ім была вядомая 71 зорка. Цікава, што многія вавілонскія назвы сузор’яў супадаюць або вельмі блізкія да сучасных (грэкі запазычылі іх менавіта адсюль). Напрыклад: Каза-рыба (Казярог), Бык (Цялец), Блізняты, Алул (Рак), Леў, Шалі, Гір-таб (Скарпіён), Лучнік (Пабільсаг, або Стралец), Воран, Воўк і Гідра (Змяя).
Аднак частка назваў адрознівалася: Дзік (суч. Цэнтаўр), Пантэра (Лебедзь), Пастух (Арыён разам з Сірыусам), Воз (Вялікая Мядзведзіца), Наёмны работнік (Авен), Баразна (Дзева, якую ў старажытнасці таксама называлі Шэруа) і Волат (Вадаліў). Межы сузор’яў таксама часта не супадалі з сучаснымі. Часцей за ўсё ў тэкстах згадваліся зоркі Цар (Лугаль, або Рэгул), Лі (Альдэбаран) і Каксіды (Сірыус).
Сярод найбольш змястоўных вавілонскіх тэкстаў, якія апісваюць зоркі і сузор’і, з’яўляюцца зорны каталог «MUL.APIN» і тэкст «GU». Другі групуе зоркі ў «ніткі», якія ляжаць уздоўж кругоў схілення і такім чынам вызначаюць прамыя ўзыходжанні або інтэрвалы часу. У ім таксама выкарыстоўваюцца зенітныя зоркі, падзеленыя паміж сабой зададзенымі інтэрваламі прамога ўзыходжання.
Месяц Паколькі старажытныя вавілоняне зрабілі велізарную колькасць назіранняў за Месяцам, ён стаў для іх галоўным аб’ектам, на якім пазней выбудоўваліся складаныя тэарэтычныя вылічэнні. На таблічках з бібліятэкі Ашурбаніпала фіксаваліся дакладныя інтэрвалы часу паміж заходам Сонца і заходам/узыходам Месяца ў розныя дні. Менавіта жрацам, такім як Набурыманну (першы вядомы па імені вавілонскі астраном), прыпісваюць стварэнне складаных матэматычных табліц для вылічэння месяцавых фаз і хуткасцей арбітальнага руху. Пазней ягоныя працы актыўна выкарыстоўвалі астраномы эпохі Селеўкідаў.
Планеты Вавілоняне былі першай вядомай цывілізацыяй, якая стварыла дзейную матэматычную мадэль руху планет. Найбольшая ўвага ўдзялялася Венеры (Нін-дар-ана, «пані нябёсаў»; Дыльбат; Іштар). Разам з Месяцам і Сонцам яна складала святую «трыяду». Верагодна, такая ўвага тлумачылася тым, што Венера з’яўляецца самым яркім зоркападобным аб’ектам на небе і выступае ў дзіўнай для старажытных падвойнай ролі — як Ранішняя і Вячэрняя зорка. У рэлігійных і астралагічных мэтах жрацы ўважліва фіксавалі перыяды яе з’яўлення і знікнення, а з сярэдзіны II тысячагоддзя да н.э. (сярэдневавіланскі (касітскі) перыяд) нават спрабавалі выкарыстаць гэтыя перыядычныя з’явы для прадказанняў. Самы старажытны планетны тэкст, што дайшоў да нас, — «Таблічка Венеры Амі-цадукі» (копія VII ст. да н.э., зробленая з назіранняў II тысячагоддзя да н.э.).
Акрамя Венеры, вавілонянам былі вядомыя Меркурый (Набу), Марс (Нергал), Юпітэр (Мардук) і Сатурн (Нінурта, або Кайману).
Астралябіі
Астралябіі (не блытаць з больш познімі аднайменнымі вымяральнымі прыборамі) — адны з самых ранніх задакументаваных клінапісных таблічак, дзе абмяркоўваецца астраномія. Яны належаць да часоў Старававілонскага царства і ўяўляюць сабой спіс з 36 зорак, прывязаных да месяцаў года. Сучасная навука датуе іх перыядам паміж 1800 і 1100 гадамі да н.э. І хоць цалкам захаваных тэкстаў не знойдзена, існуе сучасная кампіляцыя Тэафілуса Пінчэса, сабраная з фрагментаў, што захоўваюцца ў Брытанскім музеі (гісторыкі-спецыялісты высока ацэньваюць яе якасць). Варта таксама згадаць яшчэ два тэксты — Брусельскую і Берлінскую кампіляцыі. Яны ўтрымліваюць інфармацыю, падобную да анталогіі Пінчэса, але маюць паміж сабой пэўныя адрозненні. Адной з самых вядомых і поўных крыніц гэтага тыпу з’яўляецца так званая «Астралябія Б» () — двухмоўны шумера-акадскі тэкст са спісам 36 зорак, які пазней стаў базай для больш складаных зорных каталогаў.
Мяркуецца, што трыццаць шэсць зорак вавілонскіх астралябій бяруць пачатак у астранамічных традыцыях трох месапатамскіх гістарычных абласцей: Элама, Акада і Амуру. Зоркі, за якімі назіралі (і якія, магчыма, наносілі на карты) у гэтых рэгіёнах, цалкам супадаюць з зоркамі ў астралябіях. Кожны рэгіён меў свой набор з дванаццаці зорак, што ў суме і дае лічбу трыццаць шэсць. Дванаццаць зорак кожнага рэгіёна таксама адпавядалі дванаццаці месяцам года. Гэта пацвярджаецца двума вялікімі клінапіснымі зорнымі спісамі — «K 250» і «K 8067» (абедзве таблічкі былі перакладзеныя і транскрыбаваныя , захоўваюцца ў калекцыі Куюнджык Брытанскага музея).
Падчас кіравання Хамурапі гэтыя тры асобныя традыцыі аб’ядналіся. Па меры таго як сувязь з першакрыніцамі слабела, гэтае зліццё паклала пачатак больш навуковаму падыходу да астраноміі. Пра гэта сведчыць тое, што веды з трох рэгіёнаў былі сістэматызаваныя ў адпаведнасці са шляхамі зорак Эа, Ану і Энліля — астранамічнай сістэмай, якая падрабязна разглядаецца ў тэксце «MUL.APIN».
MUL.APIN
Своеасаблівай вяршыняй сістэматызацыі стаў тэкст «MUL.APIN» ( — «сузор’е Плуг»), што быў знойдзены ў бібліятэцы Ашурбаніпала і расшыфраваны у 1911 годзе. Гэты зборнік з дзвюх клінапісных таблічак утрымлівае каталогі зорак, схемы для прадказання геліякічных узыходаў і заходаў, а таксама запісы пра сонцастаянні і зацьменні. Першая таблічка тэксту прысвечана выключна дакладным астранамічным даным і зорным спісам. Другая ж таблічка апісвае рух планет і змяшчае розныя астралагічныя знаменні. Апроч таго, яна тлумачыць правілы інтэркаляцыі (устаўкі дадатковых месяцаў) і апісвае спосабы вылічэння працягласці светлавога дня з дапамогай вадзянога гадзінніка, гномана і даўжыні ценю.
Кожная з таблічак падзяляецца на драбнейшыя часткі — так званыя «спісы». Гэты помнік быў створаны прыкладна ў той жа гістарычны перыяд, што і астралябіі, а таксама «Энума Ану Энліль». На гэта паказвае відавочнае падабенства тэм, матэматычных прынцыпаў і апісаных з’яў.