Беларусазнаўства ў Любліне — комплекс даследаванняў Беларусі і беларусаў у галіне мовазнаўства, літаратуразнаўства, гісторыі, сацыялогіі і культуры, а таксама звязаная з імі ўніверсітэцкая, выдавецкая і навукова-арганізацыйная дзейнасць у Любліне. Асноўныя ўніверсітэцкія асяродкі люблінскага беларусазнаўства сфарміраваліся ў Люблінскім каталіцкім універсітэце Яна Паўла II (KUL) і Універсітэце Марыі Складоўскай-Кюры (UMCS). Асабліва інтэнсіўнае развіццё беларусістычных даследаванняў і навучання ў Любліне прыпала на канец 1980-х — 1990-я гадыSiwek B. Białorutenistyka polska. Historia – stan obecny – perspektywy rozwoju // Roczniki Humanistyczne. — 2021. — T. 69, z. 7. — S. 131—154. — DOI: 10.18290/rh21697-9..
У польскіх крыніцах адносна гэтага кірунку пераважна ўжываецца тэрмін białorutenistyka. У Любліне беларусазнаўчая праблематыка выйшла за межы ўласна філалогіі: акрамя славістаў, ёю займаліся і займаюцца сацыёлагі, гісторыкі і прадстаўнікі іншых гуманітарных і грамадскіх дысцыплін. У 2013 годзе Міхал Саевіч адзначаў, што ў UMCS у даследаваннях, звязаных з Беларуссю, акрамя Інстытута славянскай філалогіі ўдзельнічалі супрацоўнікі інстытутаў польскай філалогіі, гісторыі, сацыялогіі і філасофііSajewicz M. Białorutenistyka w UMCS w Lublinie // Białorutenistyka Białostocka. — 2013. — T. 5. — S. 493—499..
Гісторыя
Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт
Перадумовай інстытуцыянальнага развіцця беларусістыкі ў KUL стала стварэнне ў снежні 1982 года Міжфакультэцкага аддзела даследаванняў візантыйска-славянскай культуры (). Яго ўзначаліў Рышард Лужны, які з 1989 года кіраваў таксама Секцыяй славянскай філалогіі. У 1989/1990 навучальным годзе на факультэце гуманітарных навук пачалося навучанне па славянскай філалогіі адразу па трох спецыялізацыях — русістычнай, украіністычнай і беларусістычнайWoźniak A. Z trzydziestoletniej historii Instytutu Filologii Słowiańskiej w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II // Roczniki Humanistyczne. — 2020. — T. 68, z. 7. — S. 175—196. — DOI: 10.18290/rh20687-12..
Рышард Лужны кіраваў магістарскімі працамі па беларусістыцы і выкладаў гісторыю старабеларускай літаратуры і беларускай літаратуры XIX стагоддзя. Сярод аб'ектаў яго даследаванняў былі «Жыціе Ефрасінні Полацкай», творы Кірылы Тураўскага і Сімяона Полацкага, спадчына Іпація Пацея, прадмовы і пасляслоўі Францыска Скарыны, а таксама ананімная беларуская літаратура XIX стагоддзя.
Значную ролю ў стварэнні беларусістычнай спецыялізацыі адыграў Аляксандр Баршчэўскі, які выкладаў у KUL і кіраваў працамі студэнтаў. Да выкладання былі прыцягнуты таксама даследчыкі з суседняга UMCS — Тэатын Рот-Жаброўскі, Міхал Лесьёў і Міхал Саевіч, а практычную беларускую мову выкладалі Ніна Саевіч і Міхал Кордас. Тэатын Рот-Жаброўскі спецыяльна для студэнтаў падрыхтаваў дапаможнікі Gramatyka historyczna języka białoruskiego і Gramatyka języka białoruskiego (абодва — 1992), а ў 1990—1997 гадах выкладаў апісальную і гістарычную граматыку беларускай мовы.
Міхал Лесьёў, даследчык анамастыкі, гісторыі мовы і дыялекталогіі, шмат гадоў узначальваў у KUL Кафедру славянскіх моў — да 1998 года — і кіраваў магістарскімі працамі па беларускім мовазнаўстве. Яго праца адначасова ў люблінскіх універсітэцкіх асяродках спрыяла супрацоўніцтву паміж KUL і UMCS у падрыхтоўцы беларусістаў.
Праз некалькі гадоў асобная беларусістычная спецыялізацыя ў KUL была прыпынена з прычыны невялікай колькасці ахвотных вучыцца на ёй. Даследаванні беларускай літаратуры, аднак, працягваліся: спачатку ў Кафедры рускай літаратуры, з 2013 года — у Кафедры ўкраінскай і беларускай літаратуры, а з 1 кастрычніка 2019 года — у Кафедры рускай, украінскай і беларускай літаратуры Інстытута літаратуразнаўства факультэта гуманітарных навук.
У XXI стагоддзі асноўным прадстаўніком літаратуразнаўчай беларусістыкі KUL стала Беата Сівек. Яе даследаванні прысвечаны беларускай драматургіі і тэатру, сучаснай беларускай літаратуры, творчасці пісьменнікаў Беларускага літаратурнага аб'яднання «Белавежа», а таксама прозе Івана Пташнікава. Сярод яе манаграфій — Ojczyzna duża i mała. Poeci Białoruskiego Stowarzyszenia „Białowieża” wobec problematyki ojczyźnianej (2004), Wolność ukrzyżowana. Rzecz o białoruskim dramacie i teatrze (2011) і Nienapisana opowieść. Twórczość prozatorska Iwana Ptasznikawa (2025)Beata Siwek // Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II.Beata Siwek — dorobek // Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II.. У 2026 годзе яна працягвала працаваць прафесарам KUL у Кафедры рускай, украінскай і беларускай літаратуры Інстытута літаратуразнаўстваBeata Siwek — kontakt // Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II..
Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры
Інстытуцыянальная беларусістыка ў UMCS пачала развівацца ў 1993 годзе, калі па ініцыятыве Інстытута славянскай філалогіі была створана Лабараторыя беларускай мовы і літаратуры () і адкрыта пяцігадовая дзённая магістарская спецыялізацыя «беларуская філалогія». У 2002 годзе ва ўніверсітэце быў уведзены кірунак «славістыка», у межах якога студэнты вывучалі некалькі славянскіх моў, у тым ліку беларускую. Апошні набор асобнай беларускай філалогіі завяршыў навучанне ў 2004/2005 навучальным годзе, пасля чаго падрыхтоўка беларусістаў працягвалася ў межах славістыкі.
У 2005 годзе Лабараторыя была пераўтворана ў Аддзел беларусістыкі (), які дзейнічаў пад гэтай назвай да 2018 года. У 2018—2019 гадах адзінка называлася Аддзелам беларусістыкі і балгарыстыкі. На працягу ўсяго часу існавання аддзела ім кіраваў Міхал Саевіч, а сярод даследчыкаў, звязаных з ім, былі Тэатын Рот-Жаброўскі, Сяргей Кавалёў, Зоя Мельнікава, Ядвіга Казлоўская-Дода, Наталля Русецкая і Агнешка Гораль.
У 2013 годзе штат Аддзела беларусістыкі складаўся з сямі супрацоўнікаў: Сяргея Кавалёва, Міхала Саевіча, Зоі Мельнікавай, Ядвігі Казлоўскай-Доды, Наталлі Русецкай, Агнешкі Гораль і Дар'і Кійко. Пры аддзеле рыхтаваліся магістарскія і доктарскія даследаванні па беларускай мове і літаратуры; яго супрацоўнікі ўдзельнічалі ў дзейнасці Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў, Польскага беларусазнаўчага таварыства і рэдакцый навуковых выданняў.
Асноўнымі мовазнаўчымі тэмамі UMCS сталі беларускія гаворкі і антрапанімія Беласточчыны, словаўтварэнне сучаснай беларускай мовы, польска-беларуска-ўкраінскае моўнае памежжа, этна- і сацыялінгвістыка. Міхал Саевіч даследаваў беларускія гаворкі Гайнаўскага павета і мясцовую антрапанімію, Ядвіга Казлоўская-Дода — сучасную беларускую мову, моўную карціну свету і беларуска-польскія моўныя кантакты, Агнешка Гораль — беларускае словаўтварэнне і моўнае памежжа. Сярод вынікаў гэтых даследаванняў — манаграфіі Саевіча Nazwiska patronimiczne z formantem -uk w powiecie hajnowskim na Białostocczyźnie na tle ogólnopolskim (2013), Гораль Derywacja sufiksalna nazw subiektów czynności we współczesnym języku białoruskim (2013) і Казлоўскай-Доды «Паняцце дом у сучаснай беларускай мове» (2015).
Літаратуразнаўчы кірунак ахопліваў шматмоўную літаратуру Вялікага Княства Літоўскага, беларускую літаратуру Новага часу і сучасную літаратуру, асабліва драматургію. Сяргей Кавалёў даследаваў польскамоўную і шматмоўную паэзію Беларусі эпохі Рэнесансу і феномен культурнага памежжа ў літаратуры ВКЛ, а Наталля Русецкая — беларускую літаратуру і польска-беларускія літаратурныя сувязі; яе манаграфія «Сямейная Муза. Паэзія Францішкі Уршулі Радзівіл» выйшла ў 2007 годзе.
Аддзел займаўся таксама культурна-асветнай і перакладчыцкай дзейнасцю. У UMCS па яго запрашэнні выступалі беларускія пісьменнікі, даследчыкі і дзеячы культуры, сярод якіх Сакрат Яновіч, Галіна Тварановіч, Наталка Бабіна, Андрэй Хадановіч, Барыс Пятровіч, Мікалай Халезін і Вольга Гапеева; арганізоўваліся сустрэчы і з замежнымі даследчыкамі Беларусі.
Пасля рэарганізацыі 2019 года асобнага Аддзела беларусістыкі ў структуры UMCS няма, аднак даследаванні працягваюцца ў новых універсітэцкіх адзінках. У 2026 годзе ў Інстытуце мовазнаўства і літаратуразнаўства Філалагічнага факультэта беларусазнаўчая праблематыка прадстаўлена ў Кафедры славянскага мовазнаўства, дзе працуюць, у прыватнасці, Агнешка Гораль і Ядвіга Казлоўская-ДодаKatedra Językoznawstwa Słowiańskiego // Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej., і ў Кафедры славянскага літаратуразнаўства, з якой звязаны Сяргей Кавалёў і Наталля РусецкаяKatedra Literaturoznawstwa Słowiańskiego // Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej..
Сацыялогія, гісторыя і міждысцыплінарныя даследаванні
Важнай асаблівасцю люблінскага беларусазнаўства стала супрацоўніцтва філолагаў з прадстаўнікамі грамадскіх навук. З Аддзелам беларусістыкі UMCS цесна супрацоўнічаў сацыёлаг Рышард Радзік, які даследаваў працэсы фарміравання беларускай нацыі, нацыянальную і этнічную ідэнтычнасць, сацыяльную структуру і культурныя арыентацыі беларускага грамадства. Сярод яго прац па беларускай тэматыцы — Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia (2000), Kim są Białorusini? (2002), «Вытокі сучаснай беларускасці» (2012), Białorusini – między Wschodem a Zachodem (2012) і «Вакол ідэнтычнасці беларусаў» (2017).
Даследаванні Беларусі праводзіліся таксама ў Інстытуце гісторыі UMCS і іншых гуманітарных адзінках універсітэта. Міждысцыплінарнасць люблінскага асяродка захоўваецца і ў 2020-я гады: міжнародную канферэнцыю «Польска-беларускія гістарычныя, літаратурныя і моўныя сувязі», якая прайшла 25—26 чэрвеня 2026 года, супольна арганізавалі Інстытут мовазнаўства і літаратуразнаўства і Інстытут гісторыі UMCS. У ёй выступілі 67 даследчыкаў з шасці краінRelacja z konferencji pt. „Polsko-białoruskie związki historyczne, literackie i językowe...” // Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. — 3.07.2026..
Studia Białorutenistyczne
Адным з галоўных вынікаў супрацоўніцтва розных галін люблінскага беларусазнаўства стала стварэнне навуковага штогодніка Studia Białorutenistyczne. Яго выданне пачалося ў UMCS у 2007 годзе з ініцыятывы супрацоўнікаў Аддзела беларусістыкі ў супрацоўніцтве з Аддзелам макраструктур грамадства Інстытута сацыялогіі. Да першых рэдактараў выдання належалі Міхал Саевіч, Рышард Радзік і Сяргей Кавалёў.
Часопіс прысвечаны Беларусі і польска-беларускім культурным, літаратурным і моўным сувязям у гістарычнай перспектыве. Ён публікуе даследаванні па літаратуразнаўстве, мовазнаўстве, гісторыі, сацыялогіі і культуралогіі і пазіцыянуецца як міждысцыплінарная пляцоўка для даследчыкаў з Польшчы і іншых краін. З 2021 года Studia Białorutenistyczne выходзіць толькі ў электроннай формеStudia Białorutenistyczne // Platforma Czasopism UMCS..
У 2026 годзе дваццацігоддзю часопіса была прысвечана міжнародная канферэнцыя ў Любліне. Яе ўдзельнікі прадстаўлялі ўніверсітэты і навуковыя ўстановы Польшчы, Беларусі, Украіны, Літвы, Аўстрыі і Вялікабрытаніі; у асобнай дыскусіі ўдзельнічалі заснавальнікі і першыя рэдактары выдання.
Асноўныя кірункі даследаванняў
За час існавання люблінскага беларусазнаўчага асяродка сфарміраваліся некалькі ўстойлівых тэматычных кірункаў: беларуская мова, яе граматыка, словаўтварэнне і сучаснае функцыянаванне; беларускія гаворкі Беласточчыны, дыялекталогія, антрапанімія і польска-беларуска-ўкраінскае моўнае памежжа; старабеларуская і шматмоўная літаратура Вялікага Княства Літоўскага; беларуская літаратура XIX—XXI стагоддзяў, у тым ліку літаратура аб'яднання «Белавежа», сучасная драматургія і тэатр; польска-беларускія літаратурныя, моўныя і культурныя сувязі; гісторыя фарміравання беларускай нацыі, нацыянальная ідэнтычнасць і сацыяльна-культурныя працэсы ў Беларусі.
Такое спалучэнне мовазнаўства, літаратуразнаўства і грамадскіх навук адрознівае люблінскае асяроддзе ад выключна філалагічнай мадэлі беларусістыкі. Яго інстытуцыянальнае ядро на розных этапах складалі славістычныя структуры KUL і UMCS, а сувязь паміж дысцыплінамі падтрымлівалася праз супольныя публікацыі, канферэнцыі і часопіс Studia Białorutenistyczne.
Іншыя ўстановы