Азербайджан — азначае «зямля агню», ад пажараў на паверхні старажытных нафтавых басейнаў. Антычная назва Atropatene арабскай стала прамаўляцца як Азербайджан. Азербайджан — адзін з раёнаў старажытнага рассялення чалавека, тэрыторыя якога была заселеная яшчэ ў эпоху палеаліту.
Старажытны свет
У 7-6 тыс. да н.э. у Азербайджане размяшчаліся земляробча-жывёлагадоўчыя паселішчы. У канцы 3 — пачатку 3 тыс. да н. е. у Азербайджане склаліся перадумовы для зараджэння 1. класавых грамадстваў, старажытнарымскай цывілізацыі і ранніх дзяржаўных утварэнняў, ўзнікнення племянных саюзаў куціяў і лулубеі. У канцы II тыс. да н.э. адбываецца крах і распад першабытнаабшчыннага ладу ў найбольш развітых абласцях Азербайджана. Дзякуючы наяўнасці багатых рудных радовішчаў у бронзавым веку (2-е тыс. да н. Э) А. ператварыўся ў адзін з цэнтраў старажытнай металургіі. У X-IX ст. да н.э. ўзнікае 1. дзяржаўнае ўтварэнне ў Азербайджане — буйное палітычнае аб’яднанне наму. У другой палове IX ст. да н.э. у прыўрмійскім раёне Азербайджана ўтвараецца Манійскае царства.
У 70-х гадах VII ст. да н.э. на тэрыторыі Азербайджана ўзнікае Мідыйскае царства, якое ў сярэдзіне VI ст. да н. е. саступіла месца персідскай Ахеменідскай дзяржаве.
Пасля заваявальных паходаў Аляксандра Македонскага і размеркавання яго спадчыны Малая мідыя (Паўднёвы Азербайджан) перайшла пад кіраванне яго военачальніка Атрапата. У 321 г. да н.э. Атрапат фактычна дамогся незалежнасці сваёй дзяржавы-Атрапатэны — ад персідскіх і грэка-македонскіх заваёўнікаў. Па адной з версій, у гэты перыяд і ўзнікла назва Азербайджан, якая з’яўляецца перайначанай формай ад грэцкага «Атрапатэна», г. зн. «краіна, якая належыць Атрапату» (пазней Атрнатакан, Адзербайджан).
На тэрыторыі паўночнага Азербайджана ў пачатку апошняй трэці 1 тыс. да н.э. паўстала Албанская дзяржава — Каўказская Албанія.
У I-IV ст., Калі ўвесь Каўказ быў падпарадкаваны Рыму, Албанія заставалася адзіным самастойнай дзяржавай, палітычная незалежнасць якой забяспечыла росквіт албанскай пісьменства, мовы, літаратуры. У гэты перыяд узмацніўся ўплыў аўтакефальнага албанскага Каталікоса, албанскай царквы, якая была незалежная ад іншых хрысціянскіх цэркваў і нават распаўсюджвала хрысціянства сярод паўночнакаўказскіх і цюркамоўных народаў.
Сярэднявечча
Нягледзячы на тое, што ў VII—VIII ст. ў сувязі з нашэсцем арабаў дзяржаўная і царкоўная самастойнасць Албаніі была страчана, поўная культурна-ідэалагічная і этнічная асіміляцыя насельніцтва краіны не адбылася.
З сярэдзіны VII і да IX ст. лёс большай часткі Азербайджана была звязана з Арабскі халіфат. У выніку антыхаліфацкай барацьбы мясцовага насельніцтва ў IX ст. на тэрыторыі Азербайджана паўстала некалькі новых дзяржаў, самым магутным з якіх была Шырванская са сталіцай у Шэмасі. Яна праіснавала да XVI ст. і згуляла велізарную ролю ў гісторыі сярэднявечнага Азербайджана. Сярод іншых азербайджанскіх дзяржаў гэтага перыяду вылучаліся дзяржавы Саджыда, Саларыдаў, Шададзітаў (са сталіцай у Гянджы), Равадзітаў (са сталіцай у Тэбрызі). У канцы XI ст. Азербайджан трапіў у залежнасць ад дзяржавы Сельджукідаў, якая захоўвалася ў пачатку XII ст. У 1136—1225 гг у Азербайджане існавала дзяржава Атабекаў — Ільдэгізідаў.
У этнічных працэсах, якія адбываліся на тэрыторыі Азербайджана ў IX-XII ст., Дамінуючую ролю гуляў тюркскі этнас. Моўная цюркізацыя карэннага насельніцтва краіны ў канчатковым выніку прывяла да кансалідацыі азербайджанскай народнасці, якая завяршылася ў XI—XII ст. У гэты ж перыяд меў месца росквіт культуры Азербайджана, які падарыў свету знакамітых філосафаў, дойлідаў, паэтаў і навукоўцаў. Вяршыняй грамадскай і культурнай думкі Азербайджана таго перыяду стала творчасць Нізамі Гянджэві (1141—1209), якая ўвайшла ў залаты фонд сусветнай культуры.
Эканамічны і культурны ўздым Азербайджана быў перапынены ў 20—30-х гадах XIII ст. мангольскім нашэсцем. Азербайджанскія дзяржавы на працяглы перыяд сталі васаламі мангольскай дзяржавы Хулагуідаў (1258—1356 гг.) У сярэдзіне XIV ст. у выніку барацьбы мясцовага насельніцтва супраць прыгнёту чужакоў да ўлады ў Азербайджане прыйшоў мясцовы феадал Джалаір, які, абапіраючыся на азербайджанскую ведаць, стварыў Джалаірыдскую дзяржава.
З канца XIV ст. Азербайджан стаў аб’ектам заваявальных паходаў Тамерлана і арэнай яго барацьбы з Залатой Ардой.
У 1410—1468 гг і 1468—1501 гг у Азербайджане кіравалі цюркскія дынастыі Кара-Коюнлу і Ак-Каюнлу, пры якіх Азербайджан набыў значную сілу. Ў 1501 годзе ў Азербайджане ўтварылася дзяржава Сефевідаў (па імя кіруючай дынастыі) са сталіцай у г. Тэбрызі, які ў пачатку XVI ст. ўпершыню ў азербайджанскай гісторыі аб’яднала ўсе землі Азербайджана ў склад адзінага азербайджанскай дзяржавы Сефевідаў. Сефевідская дзяржава ахоплівала Шырван, Карабах, Нахічывань, Ірак і Іран. Яна фармавалася і на працягу ўсяго XVI ст. развівалася як азербайджанскае дзяржава, палітычная ўлада ў якой цалкам належала азербайджанскай феадальнай шляхты. З яе прадстаўнікоў прызначаліся вышэйшыя прыдворныя саноўнікі, военачальнікі, кіраўнікі абласцей. Войска складалася з апалчэнняў найбуйнейшых азербайджанскіх плямёнаў. Дзяржаўнай мовай дзяржавы Сефевідаў была азербайджанская.
Да канца XVI ст. сталіца дзяржавы Сефевідаў была перанесеная ў г. Ісфахан, апорай шахскай ўлады стала Фарсі ведаць і дзяржава, якім кіруе азербайджанскай дынастыяй, атрымала іранскага характару. На мяжы XVII—XVIII ст. Сефівідская дзяржава перажывала палітычны і эканамічны заняпад. У пачатку 30-х гадоў XVIII ст. тэрыторыя краіны ператварылася ў арэну ваенных дзеянняў паміж Турцыяй і Іранам.
У 40-х гадах XVIII ст. у выніку паслаблення Іранскага дзяржавы на тэрыторыі Азербайджана ўтварылася 16 незалежных, але намінальна залежных ад Іранскага шаха ханстваў, магутнымі з якіх былі Шэкінскае, Урмійскае, Карабахскае, Кубанскае, Хойскае, Бакінскае, Шэмахінскае, Гянджынскае. Узмацняецца барацьба за кантроль над стратэгічна важным рэгіёнам Закаўказзя паміж Турцыяй, Персіяй і Расіяй.
У складзе Расійскай імперыі (1813—1917)
У пачатку XIX ст. магутнай з усіх згаданых дзяржаў была Расія, якая і дабілася значных поспехаў у сваёй заваявальнай палітыцы ў рэгіёне. Падпісаны 12 кастрычніка 1813 г. паміж Расіяй і Іранам Гюлістанскі мірны дагавор дэ-юрэ прызнаў далучэнне да Расіі ханстваў Паўночнага Азербайджана, за выключэннем Нахчыванскага і Іраванскага, што фактычна адбылося ў 1800—1806 гг 10 лютага 1828 паводле Туркменчайскаму мірнаму дагавору Іран пацвердзіў сваю адмову ад замахаў на Паўночны Азербайджан і канчаткова прызнаў яго далучэння, у тым ліку Нахчыванскай і Іраванскае ханства, у склад Расіі.
З гэтага моманту разышліся гістарычныя шляху Паўночнага і Паўднёвага Азербайджана, якія апынуліся ў складзе расійскай і іранскай імперый. Важна адзначыць, што ўсе згаданыя ханства былі далучаны да Расіі як чыста азербайджанскія валодання. Яны былі азербайджанскімі з пункту гледжання перавагі на іх тэрыторыі азербайджанскага насельніцтва і нацыянальнай прыналежнасці іх феадальных кіруючых элітаў (ханы, уладальнікі буйных зямельных угоддзяў, духавенства і г.д.).
Аднак у канцы XIX ст. армянскае насельніцтва Нагорнага Карабаха лікава ўжо пераважала над азербайджанскім (58 адсоткаў супраць 42). Гэта было вынікам перасяленчай палітыкі царызму, які імкнуўся зацвердзіцца ў Закаўказзе і ў Малой Азіі, абапіраючыся на армянскае насельніцтва. Так, па прызнанні рускага вучонага К.Шаврова, толькі з 1828 па 1830 гг на Закаўказзе было пераселена 40 тыс. персідскіх і 84 тыс. турэцкіх армян, якіх "пасялілі на лепшых карэнных землях Елісаветпольскай (Карабах) і Іраванскай губерняў, дзе армянскае насельніцтва было нязначным, і ім было адведзена 200 тыс. дзесяцін страчаных земляў ". (К. Н. Шаўроў «Новая пагроза рускай справе ў Закаўказзе: распродаж Мугані чужынцам», СПБ, 1911.). На працягу XIX ст. на Закаўказзе былі пераселены каля 600 тыс. армян з Турцыі і Персіі.
Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка (1918—1920)
Пасля рэвалюцыйных падзей 1917 г. у Расіі ўзмацніліся цэнтрабежныя тэндэнцыі, склаліся перадумовы для ўтварэння на тэрыторыі нацыянальных ускраін былой Расійскай імперыі незалежных дзяржаў. 28 мая 1918 на тэрыторыі геаграфічнага Азербайджана (ўсходняе і паўднёвае Закаўказзе) была абвешчана Азербайджанская Дэмакратычная Рэспубліка — першая парламенцкая дэмакратыя на мусульманскім Усходзе, якая згуляла гістарычную ролю ў адраджэнні і далейшым развіцці нацыянальнай самасвядомасці і дзяржаўнасці азербайджанскага народа.
Афіцыйнай дактрынай нацыянальна-дзяржаўнага развіцця АДР стаў «азербайджанізм», асноўнымі элементамі якога сталі прынцыпы мадэрнізму, ісламізму і цюркізму, якія сімвалізуюць імкненне азербайджанскага народа да прагрэсу на аснове захавання прыналежнасці да ісламскай цывілізацыі і цюркскай культурнай і этнічнай самабытнасці.
Шматпартыйнай азербайджанскім парламента і кааліцыйным урадам за няпоўныя два гады незалежнасці атрымалася ажыццявіць шэраг важных мерапрыемстваў у справе нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва, адукацыі, стварэння арміі, незалежнай фінансавай і эканамічнай сістэм, міжнароднага прызнання АДР як суб’екта сусветнай супольнасці нацый. 12 студзеня 1920 года Вярхоўная Рада Парыжскай (Версальскай) канферэнцыі прызнала незалежнасць АДР, у сталіцы якой — г. Баку — у той час ужо знаходзіліся дыпламатычныя прадстаўнікі 17 краін свету.
Аднак на мяжы 1919—1920 гг знешнепалітычнае становішча АДР значна ўскладнілася. Краіна апынулася ў цэнтры вострай барацьбы паміж краінамі Антанты, Турцыяй, Расіяй і Іранам, кожная з якіх мела свае геапалітычныя мэты ў гэтым стратэгічна важным і багатым нафтай рэгіёне. Ўкараняецца урадам РСФСР палітыка непрызнання АДР, падтрымка гэтай палітыкі з боку турэцкага ўрада Атацюрка, які востра меў патрэбу адпаведнай ваеннай і дыпламатычнай падтрымцы Расіі, выхад Чырвонай Арміі да межаў АДР вясной 1920 года, агрэсія дашнакскай Арменіі супраць АДР ў Карабаху і Зангязурі, тэрарыстычныя дзеянні армянскіх і бальшавіцкай партый супраць мірнага азербайджанскага насельніцтва ўнутры Азербайджана, сацыяльна-эканамічны крызіс у краіне — усе гэтыя фактары прывялі ў канчатковым выніку да паслаблення АДР і акупацыі яе сталіцы Чырвонай Арміяй 27-28 красавіка 1920 года.
У складзе СССР (1920—1991)
Тэлеграмай Штаба каўказскага фронту ад 1 мая 1920 камандаванню Чырвонай Арміі ставілася задача далей «авалодаць усёй тэрыторыяй Азербайджана ў межах былой Расійскай імперыі, зусім не перасякаючы межаў Персіі».
70-гадовы перыяд знаходжання ў складзе СССР стаў новым і важным этапам азербайджанскай дзяржаўнасці, на працягу якога Азербайджанская ССР дамаглася значных поспехаў у галіне сацыяльнага, эканамічнага і культурнага развіцця. У той жа час у Азербайджане, як і ва ўсім СССР, праявіліся негатыўныя тэндэнцыі ў розных сферах нацыянальнага дзяржаўнага будаўніцтва.
У эканамічным плане краіна стала паліўна-сыравінных і аграрных прыдаткам савецкай эканомікі. У культурнай сферы ў выніку двайны замены алфавіту — з арабскага на лацінскі і з лацінскага на кірыліцу — была страчана сувязь з пісьмовымі крыніцамі духоўнай культуры азербайджанскага народа. Савецкі рэжым усяляк падаўляў любыя імкнення азербайджанскай інтэлігенцыі да праявы нацыянальнай самабытнасці, вывучэння сапраўднай гісторыі сваёй краіны.
У палітычным дачыненні «саветызацыя» Азербайджана прывяла да адрыньванню ад яго населеных пераважна азербайджанцамі тэрыторый Зангязура, Гекча, часткі Нахчыване і іншых раёнаў на карысць суседняй Арменіі. У выніку тэрыторыя Азербайджана, складалая ў перыяд АДР ў 1920 годзе 114 тыс. кв. км., паменшылася на працягу 1920—1991 гг 86.6 тыс. кв. км. Акрамя таго, 7 ліпеня 1923 па ініцыятыве Маскоўскага кіраўніцтва бальшавіцкай партыі з часткі тэрыторыі гістарычнага Карабаха, большасць насельніцтва якога складалі азербайджанцы, была штучна выдзелена Нагорны Карабах аўтаномная вобласць з перавагай армянскага насельніцтва. Гэтае рашэнне стала першым крокам на шляху мэтанакіраванай палітыкі адрыньвання Нагорнага Карабаха ад Азербайджана.