Сымо́н (Сямён) Міха́йлавіч Якавю́к (май 1881, в. Дубіны, Бельскі павет — , Гродна) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, пасол сойма Польскай Рэспублікі I склікання, кіраўнік беларускіх арганізацый у міжваеннай Літве, агент савецкіх спецслужбаў.

Біяграфія Маладыя гады Нарадзіўся ў траўні 1881 года ў вёсцы Дубіны Новабярозаўскай воласці Бельскага павета Гродзенскай губерні ў праваслаўнай сялянскай сям'і. Яго бацькі мелі шэсць гектараў зямлі. Скончыў 8-класнае павятовае вучылішча ў Бельску, пасля чаго прайшоў гадавыя курсы пры чыгуначнай школе тэлеграфістаў у Беластоку. У 1898 годзе паступіў у Віленскае тэхнічнае вучылішча, але кінуў яго на апошнім курсе і ў 1900 годзе пачаў працаваць тэлеграфістам на станцыі Беласток Паўночна-заходняй чыгункі. З 1905 года і да пачатку Першай сусветнай вайны працаваў памочнікам начальніка станцыі Беласток.

Прыкладна ў гэты час узяў шлюб з Марыяй, дачкой Васіля Качана, ад якой у 1911 годзе нарадзіўся сын Канстанцін. 18 ліпеня 1914 года быў мабілізаваны з запасу і прызначаны на службу ў Гродзенскую крэпасць. З 26 лютага 1916 года ўдзельнічаў у ваеннай кампаніі супраць Турцыі на Каўказскім фронце. 1 лютага 1916 года атрымаў званне прапаршчыка інжынерных войскаў. Пасля развалу фронту ў пачатку 1918 года ўдзельнічаў у эвакуацыі маёмасці Макінскай чыгункі ў Тыфліс, дзе ўзначальваў фінансавую камісію па разліках са служачымі.

Дзейнасць у Гродне (1918—1920) У кастрычніку 1918 года вярнуўся ў Горадню, якая яшчэ знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. Далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. У снежні 1918 года прыняў удзел у І-м Гродзенскім губернскім беларускім з'ездзе, дзе выступаў з дакладам пра выбары валасных старастаў. Быў абраны ў склад Гарадзенскай беларускай губернскай управы.

Увесну 1919 года, калі Гродна перайшло пад кантроль польскіх войскаў, Якавюк застаўся ў горадзе. Ён быў адным з ініцыятараў стварэння Цэнтральнай беларускай рады Гродзеншчыны і Віленшчыны. Нягледзячы на прыход палякаў, працягваў падтрымліваць цесныя кантакты з урадам Вацлава Ластоўскага, які арыентаваўся на супрацоўніцтва з Літвой. Паводле дакументаў, Якавюк і Сяргей Баран атрымлівалі фінансавую падтрымку ад літоўскага ўрада для вядзення антыпольскай прапаганды на Гродзеншчыне.

У ліпені 1920 года, падчас наступу Чырвонай Арміі, разам з Баранам быў прызначаны ў склад Гродзенскага рэўкама. Пасля вяртання польскіх войскаў застаўся ў горадзе і працягнуў грамадскую дзейнасць. Узначальваў кааператыў «Беларусь», быў намеснікам старшыні Беларускага нацыянальнага камітэта ў Гродне.

Пасол польскага сойма У лістападзе 1922 года на парламенцкіх выбарах у Польшчы Сымон Якавюк быў абраны паслом (дэпутатам) сойма ад Блока нацыянальных меншасцей па Бельскай выбарчай акрузе. Ён увайшоў у склад Беларускага пасольскага клуба (БПК), дзе прадстаўляў левае, радыкальнае крыло. Працаваў у камунікацыйнай камісіі сойма.

У 1923 годзе польскія ўлады пачалі судовы працэс супраць 45 беларускіх актывістаў, якіх абвінавачвалі ў арганізацыі антыпольскага падполля. Галоўнымі фігурантамі справы былі паслы Якавюк і Баран. Якавюку інкрымінавалася кіраўніцтва падпольнай сеткай і сувязі з літоўскай разведкай. 22 мая 1923 года Беластоцкі акруговы суд апраўдаў Якавюка, але ўжо ў снежні таго ж года Варшаўскі акруговы суд прыгаварыў яго да чатырох гадоў катаргі. Каб пазбегнуць арышту, летам 1924 года ён перайшоў літоўскую мяжу і апынуўся ў эміграцыі ў Каўнасе.

У чэрвені 1925 года, незадоўга да ўцёкаў, ён разам з Браніславам Тарашкевічам, Пятром Мятлам і Паўлам Валошыным выйшаў са складу БПК і стварыў парламенцкую фракцыю Беларускай сялянска-работніцкай грамады (БСРГ).

Эміграцыя ў Літве У Коўне Якавюк хутка ўключыўся ў палітычнае жыццё беларускай эміграцыі. Разам з В. Ластоўскім і Клаўдзіем Дуж-Душэўскім ён працаваў у Міністэрстве беларускіх спраў Літвы, пакуль яно не было ліквідавана. Адносіны паміж Якавюком і Дуж-Душэўскім былі вельмі варожымі, што прывяло да глыбокага расколу ў беларускай грамадзе Літвы.

У 1932 годзе Якавюк разам з Васілём Барысовічам і Каралінай Плескачэўскай стварыў Беларускае культурна-прасветнае таварыства (БКПТ). Гэтая арганізацыя карысталася падтрымкай літоўскіх улад і была створана ў процівагу «Беларускаму цэнтру», якім кіраваў Дуж-Душэўскі. БКПТ адкрыла ў Коўне клуб «Беларуская хатка», арганізоўвала тэатральныя пастаноўкі і вячэрнія курсы.

Кульмінацыяй канфлікту паміж Якавюком і Дуж-Душэўскім стаў зрыў устаноўчага сходу Беларускага цэнтра 19 лютага 1933 года. Якавюк сабраў групу з 35 чалавек, якія сілком занялі памяшканне і не далі магчымасці правесці сход.

Супрацоўніцтва з савецкімі спецслужбамі Паводле даследаванняў гісторыкаў і матэрыялаў архіваў, Сымон Якавюк з'яўляўся тайным агентам савецкай разведкі (АДПУ/НКУС). Яго вярбоўка магла адбыцца яшчэ ў пачатку 1920-х гадоў. У дакладных запісках савецкіх спецслужбаў ён фігуруе як асоба, праз якую ішло фінансаванне і кіраванне некаторымі беларускімі эмігранцкімі коламі. Савецкія ўлады выкарыстоўвалі Якавюка для раскладання антысавецкіх груповак і збору інфармацыі.

У 1955 годзе, ужо будучы пенсіянерам, Якавюк напісаў прашэнне на імя старшыні КДБ пры Савеце Міністраў ЛССР Пятраса Ляўдзіса, у якім прасіў прызначыць яму персанальную пенсію за былыя заслугі перад савецкай разведкай. У гэтым дакуменце ён сцвярджаў, што з 1918 года працаваў на савецкую ўладу, выконваў заданні Цэнтра ў Польшчы і Літве, удзельнічаў у ліквідацыі эмігранцкага ўрада А. Цвікевіча і распаўсюджваў савецкую літаратуру праз кнігарню ў Коўне.

Апошнія гады жыцця Падчас нямецкай акупацыі Літвы ў гады Другой сусветнай вайны Якавюк быў арыштаваны гестапа, але пазбег смерці. Пасля вяртання савецкай улады ў 1944 годзе ён не быў рэпрэсаваны, у адрозненне ад многіх іншых дзеячаў, што ўскосна пацвярджае яго сувязь са спецслужбамі. Працаваў у савецкіх гаспадарчых установах Коўна (дырэктарам мэблевай крамы, інспектарам гандлёвага аддзела).

У канцы 1950-х гадоў ён разам з сям'ёй пераехаў у Гродна, дзе атрымаў дом. Памёр 25 жніўня 1973 года на 93-м годзе жыцця. Пахаваны ў Гродне на могілках па праспекце Касманаўтаў.

Ацэнкі дзейнасці Сымон Якавюк застаецца адной з самых супярэчлівых фігур у гісторыі беларускага нацыянальнага руху. Сучаснікі і даследчыкі ацэньвалі яго вельмі па-рознаму. Беларускі дзеяч і гісторык Антон Луцкевіч лічыў яго беспрынцыповым авантурыстам і «чалавекам малаінтэлігентным». Клаўдзій Дуж-Душэўскі называў яго даносчыкам і спекулянтам. У той жа час гісторыкі А. Вашкевіч і Д. Нарэль адзначаюць, што Якавюк меў выдатныя арганізатарскія здольнасці, умеў знаходзіць кампрамісы і карыстаўся папулярнасцю сярод простых беларускіх сялян Беласточчыны і Гродзеншчыны, але яго палітычная дзейнасць часта мела правакацыйны характар у інтарэсах спецслужбаў.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1881 годзе Катэгорыя:Памерлі ў 1973 годзе Катэгорыя:Памерлі ў Гродне Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польскай Рэспублікі (1918—1939) 1 склікання Катэгорыя:Члены БСРГ Катэгорыя:Супрацоўнікі савецкіх спецслужбаў Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай тэхнічнай школы

Катэгорыя:Супрацоўнікі савецкіх спецслужбаў Катэгорыя:Палітыкі Беларусі Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі Катэгорыя:Члены Беларускага пасольскага клуба Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны