Бук лясны́, або Бук еўрапе́йскі (Fágus sylvática) — вялікае лістападнае дрэва, від роду сямейства .
Арэал віду ахоплівае амаль усю Заходнюю і частку Усходняй Еўропы. Бук еўрапейскі — найбольш распаўсюджаны від бука ў Еўропе. Акрамя яго, у Еўропе на невялікай тэрыторыі расце толькі .
Бук лясны з’яўляецца важнай лесаўтваральнай пародай і характэрным кампанентам шыракалістых лясоў. Чыстыя букавыя лясы ўтвараюць асобную падзону, якая ў цяперашні час засталася ў асноўным у гарах. У далёкім мінулым букавыя лясы і лясы з перавагай бука займалі значна большую тэрыторыю, яны маюць патрэбу ў ахове, як і звязаныя з імі флора і фаўна. Бук еўрапейскі мае каштоўную драўніну, яго арэшкі выкарыстоўваюцца ў ежу і на корм свойскім жывёлам. Букавыя дрэвы дажываюць да 500 гадоў, і шматвяковыя дрэвы з’яўляюцца помнікамі прыроды, з імі звязана мноства легенд. Бук еўрапейскі выкарыстоўваецца ў , многія культурныя формы бука еўрапейскага вырошчваюць у батанічных садах, парках і дэндрарыях многіх краін свету.
Назва У большасці германскіх моў назва бука супадае са словам «кніга» ( — бук / кніга, , , — бук і кніга), англійскае — кніга таксама паходзіць ад бука. Ад бука ж паходзіць і назва другой літары кірылічнага алфавіта — (букы), што значыла літары, адпаведна і сучасная руская назва літар (). Звязана гэта з тым, што галіны бука, як самага распаўсюджанага дрэва на еўрапейскі кантыненце, ужываліся яе фізічны носьбіт пісьма — на іх пісалі і выразалі знакі, у тым ліку руны. Як бук еўрапейскі — адзіны прадстаўнік роду на большай частцы тэрыторыі Еўропы, то можна казаць, што гэты від даў назву ўсяму роду, а таксама і ўсяму сямейству.
У Францыі ёсць мноства мясцовых назваў бука еўрапейскага: faon, faoug, fau, faug, faux, feux, fay, faye, fayard, fayaux, faye, fou, foug, foutey, foux, foyard. У паўднёва-ўсходняй Францыі драўніну бука называюць fayard (ці foyard). Ёсць меркаванне, што ў Сярэднявеччы старафранцузскае слова fau ператварылася ў і яно мела яшчэ адно значэнне: «фея, добрая дама». У той жа час імя кельцкай багіні Фрэі азначае «дама» і звязана таксама з . Фрэю атаяснялі з Венерай, яна была багіняй кахання, але таксама ўрадлівасці. Магчыма, ёсць сувязь бука з кельцкімі божаствамі жаночага роду, якіх кельты атаяснялі з дрэвамі.
Відавы эпітэт — sylvatica, лясны — быў дадзены Карлам Лінеем у яго Species plantarum. Другі відавы эпітэт на беларускай мове (еўрапейскі) прывязаны да арэалу віду.
У нямецкай мове бук лясны — , што азначае «чырвоны бук» і звязана з чырвоным адценнем драўніны.
Батанічнае апісанне
Знешні выгляд
Лістападнае дрэва да 30-50 м вышынёй са стройным калонападобным ствалом дыяметрам да 1,5 м—2 (2,5; шматвяковыя дрэвы да 3 м), яйкападобнай ці шырокацыліндрычнай, на вяршыне закругленай магутнай кронай і больш-менш распасцёртымі, адносна тонкімі галінамі. Агульная архітэктура букавага дрэва, якое імкнецца выцягнуць сваю крону ў шырыню, вызначаецца шырокай формай яго ліставых пласцін. Максімальная плошча кроны — 315 м². У лесе ствол прамы і цыліндрычны, крона высока паднятая над зямлёй. Дрэва пачынае пладаносіць у 20—40 (30—50) гадоў пры адзіночным стаянні і ў 60-80 гадоў у лесе, дае прырост да 350 гадоў. Дажывае да 500 і нават да 930 гадоў, але старыя дрэвы хварэюць . Па іншых дадзеных, лімітавы ўзрост бука ацэньваецца ў 300 гадоў.
Маладыя парасткі светла-карычневыя, з белаватымі , спачатку , пазней голыя, характэрна каленчатыя. Галіны круглыя голыя, чырванавата-шэрыя, з ясна прыкметнымі чачавічкамі, асабліва на больш старых галінах. Кара на маладых ствалах шаравата-бурая, на старых шэрая, часта з лускавінкамі, гладкая і тонкая, захоўваецца такой на працягу ўсяго жыцця, што з’яўляецца характэрнай прыкметай гэтага дрэва.
Жыццёвая форма па — фанерафіт, падформа — аднастволавае дрэва. На паўночнай і высотнай мяжы арэала бук можа мець падформу куста, што з’яўляецца яго прыстасоўвальнай рэакцыяй на экстрэмальныя ўмовы.
Пасля пашкоджання ствала па розных прычынах, букавае дрэва можа прыняць падформу шматствольнага дрэва. Напрыклад, свойскія жывёлы, якія пасвяцца ў лесе (авечкі, козы) аб’ядаюць у маладых дрэў бука канцы маладых парасткаў разам з лісцем. Верхняя астатняя частка такога парастка засыхае ля месца раны, а ніжэй застаецца жывой. Нанесеная траўма стымулюе спячыя пупышкі, з якіх з’яўляюцца новыя, нават лепш растучыя парасткі. Новыя парасткі на наступны год могуць зноў падвергнуцца нападу жывёл. Калі гэта паўтараецца з года ў год, то такія дрэвы набываюць своеасаблівую форму росту, якая не дазваляе жывёлам далей аб’ядаць іх. Галіны становяцца густымі, а канцы іх цвёрдымі і збліжанымі, і жывёлы не могуць пракрасціся праз створаную «крэпасць» да зялёнага лісця і маладых парасткаў. Часта з такіх аб’едзеных жывёламі маладых дрэўцаў фармуюцца шматствольныя магутныя дрэвы, званыя ў Германіі «пашавымі» букамі ( ці ).
Каранёвая сістэма
Каранёвая сістэма магутная, але неглыбокая, без ясна выяўленага стрыжнёвага кораня (страта стрыжнёвага кораня адбываецца ў дваццацігадовым узросце), з бакавымі каранямі, якія бяруць пачатак коса ўглыб глебы, і вялікай колькасцю паверхневых каранёў, якія нярэдка абгінаюць сустракаемыя камяні і зрастаюцца паміж сабой. Карані суседніх дрэў у лесе таксама часам зрастаюцца паміж сабой. Дробныя заканчэнні каранёў нярэдка накіраваныя ўверх і шчоткападобна галінуюцца ў пласце мёртвага подсцілу, утвараючы мікарызу. У старых дрэў часта моцна разрастаюцца каранёвыя лапы, з прычыны чаго ў камлёвай частцы ствала з’яўляецца жалабковасць. Парасткавае аднаўленне ад пня адбываецца да ўзросту 30 (60) (20—50) гадоў. Па іншых дадзеных, бук добра аднаўляецца пнёвым зараснікам пры дыяметры пня 10 см, але ўжо пры дыяметры 20 см пнёвае аднаўленне рэзка зніжаецца. Каранёвых атожылкаў не дае. Звілістая форма бука еўрапейскага () можа размнажацца за кошт каранёвых атожылкаў.
Пупышкі Пупышкі да 1,5—2 (3) см даўжынёй і 2,5—4 мм таўшчынёй, кветкавыя — значна таўсцей, характэрна верацёнападобныя, доўгазавостраныя; лускі чырвона-бурыя або светла-карычневыя, вострыя, шматлікія, чарапіцава налягаюць, ля верхавіны некалькі . Бакавыя пупышкі моцна адлеглыя. Лісцю, якое знаходзяцца яшчэ ў пупышцы і распускаецца, характэрная складкавасць. Ад сярэдняй жылкі кожнага ліста адыходзяць вельмі моцныя бакавыя жылкі. Зялёная частка ліста ўтварае паміж збліжанымі бакавымі жылкамі глыбокія зморшчыны, якія ляжаць адна каля адной, накшталт веера. У пачатковай стадыі раскрыцця пупышак бачныя скурыстыя прылісткі, якія пры поўным разгортванні ліста засыхаюць і ападаюць. Гэтыя прылісткі абараняюць далікатную тканку маладых лісточкаў бука ад уздзеяння сонечных прамянёў днём і нізкіх тэмператур у начныя гадзіны. Прылісткі даўгія, вузкія, бурыя. Пупышкі раскрываюцца ва Украіне ва Угольскім масіве Карпат прыкладна 10 красавіка на вышыні 650 метраў над узроўнем мора і 25 красавіка на вышыні 1120 метраў над узроўнем мора, у раёне Бабруйска — у канцы красавіка, у Санкт-Пецярбургу — у пачатку мая.
Лісце Лістаразмяшчэнне чарговае, двухраднае, вугал паміж складае 180° ці 120°. Чарашкі , (0,5) 0,8—1,0 (1,8) см даўжынёй. Лісце эліптычнае, шыроказавостранае да аснавання і да вяршыні, 4—10 (15) см даўжынёй, 2,5—7 (10) см шырынёй, з перыстым жылкаваннем, з пяццю — васьмю парамі бакавых жылак, па краі слабахвалістае і часам з рэдкімі невялікімі зубцамі, зверху цёмна-зялёнае і бліскучае, знізу святлей і са злёгку прыпаднятымі жылкамі, у маладосці шаўкавіста-апушанае, пазней голае і толькі па краі і жылках знізу прыціснута-апушанае.
Лісце парасткаў са спячых пупышак больш-менш ясна пільчатае. Лісты, якія толькі што распусціліся, ніколі не бываюць паралельнымі зямлі, а заўсёды стромыя. Гэта другі сродак абароны ад уздзеяння сонца. Шаўкавістае апушанае маладое лісце бука з’яўляецца трэцім сродкам абароны. Шаўкавістыя валасінкі ў бука сядзяць толькі па краях і бакавых жылках, а зялёная мякаць ліста зусім голая. Але паколькі зялёныя часткі ліста закладзены складкамі, а бакавыя жылкі моцна збліжаныя, то сядзячыя на іх валасінкі заходзяць на іншыя жылкі і ўсе паглыбленні зморшчыны аказваюцца пакрытыя імі. Валасінкі абараняюць тканку ліста ад сонца, пакуль яна не адужэе, а затым зморшчыны распраўляюцца, і ліст прымае з адвеснага гарызантальнае становішча. Пасля гэтага валасінкі губляюць значэнне, звычайна ападаюць або застаюцца ў скамечаным выглядзе па жылках.
размяшчаюцца толькі на ніжняй паверхні лісця са шчыльнасцю 340 пар/мм². Максімальная ўдзельная шчыльнасць лісця ў дрэў сярэдняга ўзросту — . Гэты паказчык характарызуе інтэнсіўнасць фотасінтэзу расліны. У бука еўрапейскага ён не вельмі высокі, максімальны з драўняных раслін у елкі еўрапейскай — .
Увосень лісце спачатку жоўтае, затым бурае, ападае ў канцы кастрычніка. Час залежыць ад мясцовых умоў, перш за ўсё ад тэмпературы і вільготнасці паветра. Так, у цяністых сырых лясных цяснінах лісце бука можа заставацца зялёным, у той час як побач, на сухіх пагорках пабурэлая лістота зусім апала. Лістапад у бука пачынаецца з канцоў галінак і даходзіць да аснавання. Лісце можа і не апасць, высахшы, яно захоўваецца на працягу зімы, што часцей назіраецца ў маладых дрэў
Суквецці і кветкі
Бук еўрапейскі — расліна з раздзельнаполымі кветкамі. Суквецці з’яўляюцца ў пазухах ніжніх лістоў. Тычынкавыя кветкі ў дыхазіяльных галоўчатых суквеццях, якія звісаюць на доўгіх ножках; калякветнік дробны, несамастойны, 2,5—5 мм даўжынёй, варонкападобна-званочкавы, з чатырох — пяці (сямі) лінейных ці лінейна-ланцэтных лісточкаў, зрослых унізе 1,5—2,5 мм даўжынёй, яны звычайна перавышаюць 1—2,25 мм даўжынёй, па краі звычайна з белымі валасінкамі; тычынкі ў ліку чатырох (дзесяці) — пятнаццаці (дваццаці), 3—8 (10) мм даўжынёй, 0,25—0,5 мм шырынёй, заканчваюцца на рознай вышыні, перавышаючы даўжыню калякветніка; маецца песцік; пылковыя зёрны вельмі буйныя, эліптычныя, з камернымі по́рамі і трыма вельмі вузкімі падоўжнымі бароздкамі. . Пылок цяжкі і распаўсюджваецца на невялікую ў гарызантальным кірунку адлегласць. Бук ставіцца да квазірэгіянальных драўняных раслін, пылок якіх пераносіцца на адлегласць, якая вымяраецца кіламетрамі і дзясяткамі кіламетраў, у адрозненне ад рэгіянальных, пылок якіх пераносіцца на адлегласць, якая вымяраецца дзясяткамі і сотнямі кіламетраў.
Песцікавыя кветкі ў дзвюхкветкавым (у выніку рэдукцыі сярэдняй кветкі) дыхазіяльным суквецці, з 3-5-лопасцевым (6-лопасцевым) калякветнікам, які зрастаецца з ніжняй трохгнёздавай завяззю, якая мае па дзве ў кожным гняздзе, з трыма падоўжанымі валасістымі слупкамі і трохлопасцевымі лычыкамі, сабраны па 2—3 (4) і акружаны чатырохлопасцевай абгорткай (плюскай), якая сядзіць на ножцы. Плюска мае форму скрыні, з чатырма ці трыма (у выпадку рэдукцыі двух кветак) створкамі, пакрыта звонку мяккімі шыпамі і пакрыта шылападобнымі лісточкамі 3—10 мм даўжынёй, да моманту паспявання пладоў разрастаецца і становіцца драўнянай. Ножка плюскі прыціснута-апушаная, 0,8-1,8 см даўжынёй. Квітнее ў красавіку — маі, адначасова з распусканнем лісця.
Зародкі мужчынскіх суквеццяў закладваюцца летам папярэдняга цвіцення года, зародкі жаночых — значна пазней. Вялікая колькасць зародкаў закладваецца пры працяглым сухім і цёплым надвор’і. Для нармальнага фарміравання жаночых суквеццяў бук мае патрэбу ў нізкіх тэмпературах зімой (мінімум некалькі сотняў гадзін). Дыферэнцыяцыя суквеццяў адбываецца толькі вясной, пасля ўстанаўлення ўстойлівых станоўчых тэмператур.
Меданос і перганос.
Формула кветкі: и .
Плады