Гісторыя фартыфікацыі ў асноўным вызначаецца развіццём ваеннай тэхнікі і, у пэўнай ступені, развіццём грамадзянскай архітэктуры, і падзяляецца на 5 асноўных перыядаў:
Старажытнасць і Сярэднявечча: да XIV стагоддзя Агнястрэльны перыяд: з XIV па XVII стагоддзе Перыяд XVIII стагоддзя Перыяд XIX стагоддзя Перыяд XX стагоддзя і пазней.
У старажытнасці Умацаванае жытло вядомае з глыбокай старажытнасці; яго найбольш старажытнай формай была пячора. Больш дасканалымі сталі пазнейшыя хаты на дрэвах або на палях, якія патрабавалі існавання пэўнай тэхнікі будаўніцтваУласцівыя менш аселым народам і пашыраныя ў больш умеркаваным клімаце, у т.л. пад пач. 20 ст. — у абарыгенных народаў Амерыкі, Афрыкі і астравоў Акіяніі. Якаўлеў, С.12-13.. У найбольш позні перыяд развіцця старажытнага чалавека з’явіліся жытлы на малых астравах, прыродных або штучных. Усе гэтыя формы ўмацаванняў прызначаліся, найперш, для абароны ад дзікіх звяроў. Развіццё грамадскіх дачыненняў і ўтварэнне грамадскіх супольнасцей прывяло да патрэбы ў пашырэнні і развіцці першабытных формаў умацаванага жытла.
Першабытныя ўмацаванні Спосабы трымаць ворагаў далей ад месца, абранага для абароны, сягаюць глыбока ў гісторыю чалавечага роду. Найстарэйшай і найпрасцейшай формай інжынернага абарончага збудавання стала, відаць, загарода з калючага кустоўя. Пазнейшыя ўмацаванні ўяўлялі сабой драўляныя палісады, земляныя дамбы, сцены з каменных блокаў і мноства іншых розных спосабаў абароны ў залежнасці ад клімату і даступнага матэрыялу, далей з’явіліся, відаць, равы (канавы), валы і тыны, якія выкарыстоўваліся ў розных спалучэннях. Іх выкарыстанне зрабіла магчымым з’яўленне ўмацаваных паселішчаў — гарадзішчаў і інш.
Першапачаткова ўмацаванні былі накіраваны на абарону ад жывёл і не былі эфектыўныя супраць варожых людзей, якія лёгка пераадольвалі такія перашкоды. Таму ўзнікла неабходнасць абараніць жытло ад няпрошаных гасцей. Паколькі сцены забяспечвалі добрую абарону, спатрэбіўся некаторы час, каб знайсці спосаб размясціць шлях на вяршыні сцяны, каб даць абаронцу перавагу над нападаючым . Першыя населеныя пункты, якія былі абаронены такім чынам драўляным парапетам, былі вёскамі, дзе жылі абаронцы і дзе яны захоўвалі свае рэсурсы і багацці. Агароджа звычайна была кругавой, ахоплівала ўсе жылыя памяшканні паселішча. Пазней да агароджы пачалі прыбудоўваць земляны вал, выкопваючы побач з роў. У скалістых раёнах, такіх як Ірландыя ці Шатландыя, для падтрымання схілу выкарыстоўваўся камень. У Міжземнамор’і агароджы складаліся з вялізных каменных блокаў без усялякага злучнага матэрыялу. Пік гэтага тыпу ўмацаванняў быў дасягнуты сярод германскіх плямёнаў, супраць якіх у той час ваяваў Цэзар. Іх гарады былі акружаны складанымі схіламі, складзенымі з груд камянёў, зямлі і драўляных бярвенняў, размешчаных такім чынам, што іх было цяжка разбурыць.
З’яўленне мура
Вынаходніцтва цэглы зрабіла рэвалюцыю ў мастацтве пазіцыянавання, зрабіўшы магчымым будаваць больш высокія сцены, якія было цяжка пералезці. Гэтая тэхніка з’явілася сярод цывілізацый Урадлівага паўмесяца, у якіх было развіта мастацтва будаўніцтва, а дазваляла выкарыстоўваць вялікую колькасць рабочых, неабходных для даўгавечных гарадскіх умацаванняў. Гэта прывяло да ўзнікнення першых каралеўстваў і першых буйных гарадоў у гісторыі чалавецтва. Мэтай такіх умацаванняў было забяспечыць сховішча рэсурсам і насельніцтву прылеглай тэрыторыі, каб яны былі недаступныя для праціўніка. У адрозненне ад невялікіх вёсак, гэтыя гарады мелі каласальныя сцены, як і сцены горада Ніневіі ў Асірыі, якія былі зроблены з цэглы і мелі ў вышыню амаль 40 метраў. З’яўленне таранаў прымусіла абаронцаў узводзіць сцены, таўшчыня якіх павінна была быць не менш за 10 метраў. Для таго, каб пераадолець гэтую праблему, абаронцы пачалі будаваць падвойныя паралельныя сцены, а затым запаўнялі паражніну паміж імі зямлёй. Новы спосаб атакі на сцены заахвоціў будаўнікоў умацаванняў акругліць сцены, таму былі створаны вежы. Яны прадухілялі перакрыжаваны агонь, а таксама з’яўленне сляпой зоны, у якой праціўнік мог бесперашкодна прабіць сцены. На вяршыні вежы часта размяшчаўся парапет, які забяспечваў поўную абарону ад ворага.
З далейшым развіццём рамёстваў і тэхнікі будаўніцтва з’яўляюцца абарончыя сцены (муры), збудаваныя з каменю, цэглы, гліны, драўніны або камбінаваныя.
Неўзабаве на саміх сценах з’явіліся зубцы (крэнеляж), якія хавалі абаронцаў падчас выкарыстання , умацаваныя брамы і д. т. п. Далейшым развіццём абарончых збудаванняў робяцца вежы. Абарончыя абводы, аснову якіх складалі муры і вежы, на доўгі час сталі асноўным тыпам фартыфікацыйных збудаванняў.
Пры неразвітай тэхніцы аблогі доўгі час вырашальнае значэнне, апроч адпаведнага размяшчэння, належала да колькасных, а не якасных, параметраў абарончых збудаванняў: таўшчыні і вышыні муроў, колькасці вежаў і г. д. Стабільная наяўнасць вялікай колькасці таннай працоўнай сілы ў рабаўласніцкіх дзяржавах рабіла магчымым з’яўленне такіх буйных абарончых комплексаў, як умацаванні горада Ніневіі ў Міжрэччы (каля 2000 да н.э.) — абвод перыметрам каля 80 км, муры каля 36 м вышыні і 9 м таўшчыні, каля 1500 вежаў(Фартыфікацыя і аблога) Fortification and siegecraft // Encyclopaedia Britannica, 11th edition, 1911. Т.10, С.680—725. або муры Вавілона таўшчынёй да 21 м.
Антычнасць
У класічны перыяд прынцыпы будовы крэпасцей не змяніліся — важныя паселішчы або пункты абводзіліся шматвугольным мурам з вежамі. У грэкаў і рымлянаў развіўся характэрны тып крэпасці з цалкам замкнёным абарончым абводам і з (акропаль, капітолій) у цэнтры; часам будаваліся 2-3 канцэнтрычныя абводы. Умацаваныя гарады таго часу былі амаль непранікальныя для прамога нападу, таму адзіным спосабам зламаць супраціўленне была доўгатэрміновая аблога, якая не дазваляла абаронцам забяспечвацца харчаваннем і іншымі рэсурсамі ўнутры сцен. Тым не менш, у антычную эпоху грэкі распрацавалі і сістэматызавалі новую тактыку і тэхніку аблогі, якая з тых часоў атрымала назву . Грэчаская паліаркетыка атрымала далейшае развіццё ў рымлян. У асноўным гэта заключалася ў з’яўленні новых цяжкіх узбраенняў, такіх як балісты, катапульты і іншыя . Нягледзячы на тое, што гэты метад аблогі быў эфектыўны, ён патрабаваў працяглай падрыхтоўчай працы, з дапамогай якой яны акружалі ворагаў, не забяспечваючы ім выхаду з кальца аблогі. Неабходнымі былі вялікія земляныя работы, каб падчас аблогі можна было выкарыстоўваць аблогавыя машыны. Паралельна з наступальнай тэхнікай развіваліся больш-менш абарончыя сістэмы, якія ў асноўным складаліся з выкарыстання зямлі для ўмацавання існуючай абарончай сеткі. Для абароны гарадоў умацаванні будаваліся на высокіх месцах, ствараючы перавагу перад варожымі нападамі. У адрозненне ад гэтага метаду рымляне выкарыстоўвалі больш-менш часовыя лагеры. Гэтыя драўляныя і земляныя будынкі, пабудаваныя за некалькі гадзін, якія тым не менш было вельмі цяжка заваяваць, забяспечвалі прыкрыццё для войскаў.
Новымі тыпамі абарончых збудаванняў сталі рымскія і , а таксама рымскія Якаўлеў. Гісторыя крэпасцей.. Абарончы роў, які быў адной з характарыстык , працягваў шырока выкарыстоўвацца ў пастаянных умацаваннях. Роў меў тры перавагі: ён не дазваляў нападнікам падцягваць аблогавыя машыны да саміх сцен, ён даваў дадатковы земляны матэрыял для будаўніцтва сцен, і, нарэшце, ён рабіў самі сцены вышэй, чым яны былі б без яго. З цягам часу былі ўнесены і іншыя паляпшэнні, і многія вежы сталі будаваць круглага або авальнага профілю замест квадратнага або прамавугольнага, што было найбольш распаўсюджанай формай пабудовы раней. Кругавы або авальны спосаб пабудовы ўмацаванняў рабіў іх больш устойлівымі да балісты. Больш за тое, змяніўся будаўнічы матэрыял і на змену цэгле прыйшоў камень, больш устойлівы і трывалы ў выпадку пажару.
Характэрныя прыклады тагачасных грэка-рымскіх крэпасцей — гарадскія ўмацаванні , Платэяў, Візантыя, Іерусаліма, Карфагена, ; умацаваных ліній — Траянаў вал і інш.
Да таго самага перыяду адносяцца і 5000-кіламетровая Вялікая Кітайская сцяна (III ст. да н.э.), а таксама магутныя (некалькі дзясяткаў метраў аператыўнай глыбіні) на межах Гірканіі і Індыі, якія напаткаў Аляксандр Македонскі ў 330 да н.э.
Жорсткія нашэсці і падзенне Рымскай імперыі выклікалі з’яўленне мноства дробных утварэнняў. Умацаванні ўжо не служылі для прытулку на вялізных плошчах, а служылі простай рэзідэнцыяй феадала.
У Сярэднявеччы У 1-й палове 1-га тысячагоддзя майстэрства фартыфікацыі ў Заходняй і Цэнтральнай Еўропе заняпала, а традыцыі антычнасці захоўваліся ва Усходняй (Візантыйскай) імперыі; але і тут не адбывалася прыкметнага якаснага развіцця.
Развіццё фартыфікацыі Еўропы да канца XI стагоддзя — да пачатку крыжовых паходаў — у значнай ступені следавала рымскім узорам. Там на Захадзе, дзе яшчэ заставаліся рымскія ўмацаванні, некаторыя з прынцыпаў іх будовы пераймаліся новымі народамі — напрыклад, у Каркасона, Тулузы і інш. часоў V ст. на землях пад уладай візіготаў. Але нядаўнія варварскія каралеўствы яшчэ доўга не стваралі ўласнай спадчыны, і проста спалучалі элементы спадчыны антычнасці з традыцыямі варварскай культуры (дун, бург, пфальц і інш.). Пачатак сінтэзу адносіцца да эпохі Каралінгаў, але гэты працэс тармазіўся тагачасным грамадскім і культурным ладам, і, напрыклад, на землях Францыі яшчэ ў канцы X ст. моцнай была гала-рымская будаўнічая традыцыяУсеагульная гісторыя архітэктуры, С.101..
У часы феадальнай раздробленасці асноўным тыпам умацаванняў Заходняй Еўропы стаў замак — умацаванае жытло феадала. Галоўная вежа выкарыстоўвалася як апошні прытулак, калі астатняя частка замка ці горада трапляла ў рукі ворага. Прытулку шукаў найперш валадар з сям’ёй, а таксама найбольш знатныя прадстаўнікі яго двара. Некалькі данжонаў, якія варта згадаць, належаць да замкаў (разбураны дынамітам у Першую сусветную вайну), і (паменшаны на траціну, але з падземным доступам).
Гісторыя створаных замкаў выдатна ілюструецца ў , якія ўяўляюць сабой адны з найстарэйшых і найбольш важных: , , , , .
Іншымі распаўсюджанымі тыпамі крэпасцей былі ўмацаваныя манастыры і гарадскія ўмацаванні. У часы Карла Вялікага нанова з’яўляюцца элементы межных умацаванняў — варты. Асноўным тыпам замка ў Заходняй Еўропе яшчэ пад канец XI стагоддзя быў драўляны «плесі»Тып вядомы ў літаратуры і пад іншымі назвамі і тэрмінамі — глядзі адпаведны раздзел..
Францыя
Пераход з драўлянага на каменнае абароннае будаўніцтва, які адбыўся на землях Францыі на мяжы тысячагоддзя, пачаткова (каля двух стагоддзяў) меў вынікам толькі нязначныя канструкцыйныя змяненні. Раней лічылася, што сярэднявечная абарончая архітэктура паходзіць з НармандыіНа думку Віяле ле Дзюка, на падставе праблематычнага датавання сярэдзінай 11 ст. Усеагульная гісторыя…, С.102., але больш імаверна, што яна паходзіць з поўдня Францыі, адкуль выйшаў і раманскі стыль са сваімі каменнымі скляпеннямі, без якіх маштабнае каменнае будаўніцтва было б немагчымым.
Сярод абарончых збудаванняў, якія працягвалі гала-рымскую архітэктурную традыцыю, называюць (Турэнь; 994)Найстарэйшы з датаваных замкаў., сярод тыпалагічна і канструкцыйна «новых», сярэднявечных — на беразе Луары (1040)Тыпалагічна адносіцца да 1-й пал. 12 ст., сярод раманскіх — адпаведную частку гарадскіх умацаванняў Каркасона.
Англія Пасля выхаду рымлянаў з Англіі (410) майстэрства вырабу цэглы заняпала, і амаль на тысячагоддзе будаўніцтва, у т.л., абарончае, было пераважна драўляным. Гэтаму спрыяла тое, што поўдзень і ўсход Англіі былі бедныя на камень, але багатыя на лес. Пасля заваявання Англіі Вільгельмам Нармандскім (11 ст.) у краіне да 1100 былі пабудаваныя не менш за 85 замкаў, пераважна старога нарманскага тыпу («Кніга Страшнага суда» у 1086 узгадвае 49 такіх). На працягу 12 стагоддзя колькасць замкаў патроілася ў час феадальных усобіц, але ўжо з 13 стагоддзя каралеўская ўлада не толькі забараніла будаваць новыя, але і зносіла старыя замкі.