Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза (часта званы Brexit ад спалучэння слоў Britain — Брытанія і Exit — выхад) з’яўляецца галоўнай палітычнай мэтай апазіцыі і некаторых асоб з лагера (нацыяналістаў і еўраскептыкаў).
На рэферэндуме 2016 года за выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза выказалася 51,9 % прагаласаваўшых, адпаведна за працяг членства ў ЕС выступілі 48,1 % выбарцаўРезультаты референдума// BBC. У суб’ектах Вялікабрытаніі вынікі галасавання адрозніваліся: так, жыхары Шатландыі і Паўночнай Ірландыі выказаліся пераважна супраць выхаду, а прадстаўнікі Англіі (не лічачы сталіцы) і Уэльса — за. Першая рэакцыя сусветнай грамадскасці была трохі здзіўленай — вынікі рэферэндуму нават прывялі некаторых у шок, бо многія палітолагі прадказвалі іншы вынік галасавання.
15 студзеня 2019 года палата абшчын брытанскага парламента пераважнай большасцю галасоў адхіліла ўзгоднены ўрадам Брытаніі і Еўрасаюзам праект дамовы аб выхадзе з ЕС.
Тэрмін выхаду краіны з Еўрасаюза, які быў прызначаны на 29 сакавіка, брытанскія дэпутаты прапанавалі змясціць. Спачатку Палата абшчын другі раз адхіліла праект дамоўленасцяў аб выхадзе з ЕС, узгоднены ўрадам Тэрэзы Мэй і Еўрасаюзам. А пасля большасць парламентарыяў прагаласавала за тое, каб не сыходзіць без пагаднення.
31 студзеня 2020 года Вялікабрытанія афіцыйна і канчаткова выйшла з Еўрапейскага СаюзаОКОНЧАТЕЛЬНЫЙ РАЗВОД ЕС И БРИТАНИИ: КАК РЕАГИРУЮТ РЯДОВЫЕ ЕВРОПЕЙЦЫ И ВЛАСТИ.
Этымалогія
Тэрмін англ. Brexit утвораны ад Britain (Брытанія) і exit (выхад) па аналогіі з тэрмінам «Grexit», які вядомы з 6 лютага 2012 года і азначаў гіпатэтычны выхад Грэцыі з еўразоны.
Аўтар тэрміна Brexit — пісьменнік і кіраўнік даследчага цэнтра Пітэр Уілдынг (Peter Wilding). Першая публікацыя адбылася 15 мая 2012 года ў блогу EURACTIV у артыкуле «спатыкаючыся аб Брэксіт». У снежні 2016 года тэрмін уключаны ў Оксфардскі слоўнік англійскай мовы.
Гісторыя пытання
У 1957 годзе Вялікабрытанія не пажадала далучыцца да Рымскай дамовы, якая заклала аснову Еўрапейскай эканамічнай супольнасці (ЕЭС). Пасля Злучанае Каралеўства двойчы, у 1963 годзе і ў 1967 годзе, падавала заяўку на ўступленне ў арганізацыю, але на абедзве прапановы было накладзена вета прэзідэнтам Францыі Шарлем дэ Голем, нібыта таму, што «шэраг аспектаў брытанскай эканомікі, пачынаючы з практыкі працы ў сельскай гаспадарцы, робіць Вялікабрытанію несумяшчальнай з Еўропай».
Пасля таго як дэ Голь сышоў у адстаўку з пасады прэзідэнта Францыі, Вялікабрытанія падала трэцюю, паспяховую, заяўку на сяброўства. 1 студзеня 1973 года Злучанае Каралеўства далучылася да ЕЭС. Гэта было зроблена ў час праўлення кансерватыўнага ўраду Эдварда Хіта. На выбарах у кастрычніку 1974 года перамагла апазіцыйная Лейбарысцкая партыя на чале з Гаральдам Вільсанам, якая абяцала перагледзець умовы сяброўства Брытаніі ў ЕЭС і правесці рэферэндум па пытанні аб мэтазгоднасці ўдзелу ў ЕЭС на новых умовах.
У 1975 годзе ў Злучаным Каралеўстве быў праведзены рэферэндум па пытанні аб тым, ці варта Вялікабрытаніі заставацца ў ЕЭС. Усе асноўныя палітычныя партыі і СМІ падтрымалі захаванне сяброўства з ЕЭС. Тым не менш ўнутры кіруючай Лейбарысцкай партыі былі значныя рознагалоссі па гэтым пытанні. На аднадзённай партыйнай канферэнцыі 26 красавіка 1975 года галасы падзяліліся ў суадносінах 2:1 на карысць выхаду. Паколькі Кабінет міністраў быў падзелены на моцна праеўрапейскіх і моцна антыеўрапейскіх міністраў, Гаральд Вільсан прыпыніў канстытуцыйны звычай калектыўнай адказнасці кабінета і дазволіў міністрам праводзіць публічныя кампаніі з абодвух бакоў. Сем з дваццаці трох членаў кабінета былі супраць сяброўства з ЕЭС.
5 чэрвеня 1975 года выбаршчыкам было прапанавана адказаць на пытанне: «як вы думаеце, Вялікабрытанія павінна заставацца ў Еўрапейскай супольнасці (Агульным рынку)?». Ва ўсіх акругах, за выключэннем Шэтландскіх выспаў і знешніх Гебрыд, большасць выбрала адказ «Так». У адпаведнасці з вынікамі галасавання, Злучанае Каралеўства засталося членам Еўрапейскай Эканамічнай супольнасці.
1 лістапада 1993 года ў выніку ўступлення ў сілу Маастрыхцкай дамовы ЕЭС была пераўтворана ў Еўрапейскі Саюз. Былое эканамічнае аб’яднанне еўрапейскіх дзяржаў ператварылася ў палітычны саюз, што і было адлюстравана ў новым найменні арганізацыі.
У пачатку 1990-х гадоў была ўтворана Партыя незалежнасці Злучанага Каралеўства (UKIP), палітычная партыя еўраскептыкаў. У 2004 годзе падчас выбараў у Еўрапарламент яна заняла трэцяе месца, у 2009 годзе другое месца і ў 2014 годзе — першае, з 27,5 % ад агульнай колькасці галасоў, і ўпершыню, пачынаючы з часу ўсеагульных выбараў 1910 года, яшчэ адна партыя, акрамя Лейбарысцкай і кансерватыўнай, атрымала самую вялікую колькасць галасоў на агульнанацыянальных выбарах у Еўрапейскі парламент, пры гэтым заняўшы толькі адно месца ў парламенце Вялікабрытаніі, у выніку чарговых парламенцкіх выбараў, якія адбыліся ў 2015 годзе.
У 2011 годзе, на фоне эканамічнага крызісу, у Вялікабрытаніі ўзмацнілася незадаволенасць знаходжаннем краіны ў Еўрасаюзе, што дазволіла Партыі незалежнасці паступова нарошчваць сваю папулярнасць у Злучаным каралеўстве. Дэпутат-кансерватар Дэвід Натэлл падняў пытанне аб рэферэндуме па пытанні аб членстве Вялікабрытаніі ў ЕС. Адпаведную петыцыю падпісалі больш за 100 тысяч грамадзян Вялікабрытаніі. Аднак 25 кастрычніка 2011 года дэпутаты парламента Вялікабрытаніі пераважнай большасцю галасоў (483 з 650) прагаласавалі супраць падрыхтоўкі рэферэндума.
28 мая 2015 года ўрад кансерватараў Вялікабрытаніі, які ўзначальваў Дэвід Кэмеран, унёс у парламент законапраект аб рэферэндуме па выхадзе дзяржавы з ЕС. Пытанне рэферэндума ў законапраекце быў сфармуляваны наступным чынам: «ці Павінна Злучанае Каралеўства заставацца у складзе Еўрапейскага Саюза?». Тэрмін правядзення рэферэндуму пазначаны як «не пазней за 31 снежня 2017 года». У чэрвені 2015 года палата абшчын падтрымала гэты законапраект, і ўжо 10 лістапада 2015 года Дэвід Кэмеран абвясціў аб афіцыйным пачатку кампаніі за змяненне ўмоў членства Вялікабрытаніі ў ЕС, пры гэтым члены яго партыі, а таксама члены партыі афіцыйнай (Лейбарысцкай) апазіцыі ў большасці выказваліся за захаванне членства краіны ў ЕС. 20 лютага 2016 года было абвешчана, што рэферэндум прызначаны на 23 чэрвеня.
Рэферэндум 2016 года
На рэферэндуме 23 чэрвеня 2016 года 51,9 % прагаласаваўшых удзельнікаў рэферэндуму падтрымалі выхад Вялікабрытаніі з ЕС. У розных частках краіны вынікі галасавання адрозніваліся: так, жыхары Шатландыі і Паўночнай Ірландыі выказаліся пераважна супраць выхаду, а прадстаўнікі Англіі (не лічачы сталіцы) і Уэльса — за. Першая рэакцыя сусветнай грамадскасці была здзіўленай — вынікі рэферэндуму нават прывялі некаторых палітолагаў у шок, так як многія з іх прадказвалі супрацьлеглы зыход галасавання, беручы пад увагу той факт, што кіруючая Кансерватыўная партыя на той момант афіцыйна выступала супраць выхаду з ЕС, а ў лютым 2016 года на адмысловым саміце ўраду Вялікабрытаніі нават атрымалася ўзгадніць новыя, дадатковыя да ўжо існуючым, эксклюзіўныя ўмовы пастаяннага членства краіны ў ЕС.
Наступствы
Рэакцыя фондавых біржаў
Рэакцыя фондавых біржаў праявілася рэзкім падзеннем многіх індэксаў, у прыватнасці, японскі Nikkei 225 ўпаў на 1,286 пункта, пасля чаго, у мэтах пазбягання далейшага падзення да фатальных значэнняў, таргі былі зачыненыя.
Адразу ж пасля абвяшчэння вынікаў рэферэндума 23 чэрвеня 2016 года аб выхадзе Вялікабрытаніі з складу ЕС брытанскі фунт упаў у адносінах да долара ЗША з 1,5 да 1,32.
Рэакцыя прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі
Прэм’ер-міністр Дэвід Кэмеран заявіў, што калі жыхары Злучанага Каралеўства прынялі рашэнне пайсці па шляху выхаду з склада ЕС, то краіне неабходна свежае кіраўніцтва, у сувязі з чым, пасля падвядзення вынікаў галасавання, Кэмеран заявіў пра намер сысці ў адстаўку.
«Іх рашэнне варта паважаць. Я хацеў бы падзякаваць усім, хто прыняў удзел у кампаніі маёй краіны» — першыя словы з паслання Дэвіда Кэмерана брытанскай нацыі.
Эканамічныя наступствы
У выпадку найбольш неспрыяльнага ходу падзей, а канкрэтна выхада з ЕС без заключэння адпаведнага пагаднення, эканамічныя наступствы для Вялікабрытаніі будуць адмоўнымі, але не вельмі значнымі, заявілі эксперты. Страты складуць 0,17 % роста ВУП з 2018 да 2030 года, а ўсяго да 2030 года ВУП Вялікабрытаніі можа страціць 2,2 % свайго аб’ёма. Пры гэтым, на думку аналітычнага цэнтра Open Europe, гэтыя страты можна кампенсаваць за кошт спрашчэння рэгулявання, прынятага ў ЕС, што дасць магчымасць прыцягваць у краіну больш прамых замежных інвестыцый. Па прагнозах АЭСР, а таксама Банка Англіі і Казначэйства, у выніку выхада з ЕС эканоміка Вялікабрытаніі можа страціць 2-8 % ВУП.
Свабода перамяшчэння
Самы вялікі попыт на грамадзянства краін Еўрасаюза, віды на жыхарства, а таксама звязаныя з гэтым пытанні ўзніклі ў брытанцаў 23 чэрвеня адразу пасля абвяшчэння вынікаў рэферэндуму. У 16 дыпламатычных прадстаўніцтвах краін ЕС у Лондане адзначылі павелічэнне попыту на пашпарты і віды на жыхарства ў летнія месяцы. Попыт прадыктаваны тым, што брытанцы хочуць працаваць і падарожнічаць па ЕС як раней, да рэферэндуму аб выхадзе Вялікабрытаніі з Еўрасаюза.
Колькасць турыстаў у Вялікабрытаніі ўзрасла на 18 % за месяц пасля рэферэндуму. Даследаванне, праведзенае сярод 500 удзельнікаў турыстычнага рынку, паказала, што паслабленне фунта стэрлінгаў спрыяла развіццю замежнага і ўнутранага турызму сярод брытанцаў. Аднак дырэктар Tourism Alliance Курт Янсан адзначыў, што такі рост, верагодна, будзе кароткачасовым. У сувязі з гэтым інвестары застаюцца няўпэўненымі наконт будучыні мясцовага турбізнесу. Янсан таксама адзначыў, што каля 70 % замежных турыстаў прыязджаюць з краін Еўрасаюза, таму для тургаліны важна захаваць магчымасць свабоднага перамяшчэння грамадзян краін ЕС і Вялікабрытаніі.
Вялікабрытанія мае намер зрабіць больш жорсткім памежны рэжым для грамадзян ЕС у першы дзень пасля Brexit. Новы план знаходзіцца на стадыі распрацоўкі і мае на ўвазе адмову ў прадастаўленні неабмежаванага і некантралюемага доступу грамадзянам ЕС, калі яны прыязджаюць сюды ў пошуках працы.
Свабода гандлю
Брытанскія пакупнікі акрыялі ад шоку, выпрабаванага пасля брэкзіта: у ліпені 2016 года паказчыкі па рознічным гандлю выраслі значна больш, чым прагназавалася. Цёплае надвор’е спрыяла росту продажаў адзення, а падзенне фунта стэрлінгаў прыцягнула замежных пакупнікоў, гатовых выдаткавацца на люксавые тавары, у тым ліку на гадзіннікі і ювелірныя ўпрыгажэнні. Рознічныя продажы выраслі на 1,4 % у ліпені ў параўнанні з чэрвенем, тады як прагназаваўся паказчык у 0,2 %. Продаж гадзіннікаў і ювелірных вырабаў паказаў рост у 16,6 % — гэта самы рэзкі скачок амаль за два гады.
Згодна з матэрыяламі Інстытута фіскальных даследаванняў Злучанага Каралеўства, кожная брытанская сям’я страціць 1250 фунтаў стэрлінгаў (каля 1474 еўра) штогод пасля выхаду краіны з Еўрасаюза (Brexit). Паведамляецца, што на працягу дзесяцігоддзя пасля брэкзіта ў краіне чакаецца зніжэнне рэальнага даходу насельніцтва. Меркаваны каэфіцыент зніжэння даходаў складае 3,7 %. «Усе жыхары краіны адчуюць дадзеныя змены, аднак большую шкоду будзе нанесены працуючаму насельніцтву, у той час як пенсіянеры будуць больш эфектыўна абаронены ад маючых адбыцца скарачэнняў», — заявіў супрацоўнік інстытута.
З апублікаванага Парламенцкім камітэтам па «брэкзіту» брыфінгу Урада Вялікабрытаніі ў студзені 2018 года варта, што ў выніку змадэляванага урадам варыянту гандлёвых адносін пасля выхаду з ЕС, у адпаведнасці з правіламі СГА, запаволенне эканамічнага росту Вялікабрытаніі ў наступныя 15 гадоў складзе 7,7 % ВУП, у той час як пры варыянце гандлёвага саюза ў рамках Адзінай эканамічнай зоны ЕС — усяго толькі на 1,6 %.