Giorgio Parisi, nado en Roma o 4 de agosto de 1948, é un físico teórico italiano con intereses de investigación moi variados, coñecido polos seus estudos en teoría cuántica de campos (sobre todo no ámbito da cromodinámica cuántica), en mecánica estatística (en particular, mais non só, polos seus estudos sobre os vidros de spin) e pola aplicación desta última a diversos ámbitos da teoría dos sistemas complexos.
Traxectoria Naceu en Roma e ten orixes nun cuarto umbrias, nun cuarto piemontesas, nun cuarto sicilianas e nun cuarto romanas desde hai sete xeracións. Obtivo o bacharelato científico no Liceo San Gabriele de Roma en 1966 e posteriormente licenciouse en física na Universidade de Roma La Sapienza en 1970, baixo a dirección de Nicola Cabibbo, cunha tese sobre o bosón de Higgs.
Foi investigador primeiro do CNR e despois do Istituto nazionale di fisica nucleare (INFN) nos Laboratorios Nacionais de Frascati entre 1971 e 1981, ano no que obtivo a condición de profesor titular de física teórica. Presentado por Sidney David Drell a Tsung-Dao Lee, traballou tamén na Universidade Columbia (1973-1974) e, posteriormente, no Institut des Hautes Études Scientifiques (1976-1977) e na École normale supérieure de París (1977-1978), para regresar logo a Italia como investigador do INFN.
Profesor titular de física teórica desde 1982 na Universidad de Roma Tor Vergata, en 1992 pasou a ocupar a mesma cátedra na Sapienza de Roma, onde impartiu diversas materias, entre elas física teórica, teorías cuánticas, física estatística e probabilidade.
Xubilado por alcanzar o límite de idade en 2018, ese mesmo ano foi elixido presidente da Accademia Nazionale dei Lincei, da que era membro desde 1988, mantendo a presidencia ata xullo de 2021.
É membro do Gruppo 2003 per la ricerca scientifica.
En febreiro de 2021 gañou o Premio Wolf e en outubro dese mesmo ano recibiu o Premio Nobel de Física.
Vida privada Casado con Daniella, é pai de dous fillos, Lorenza, profesora universitaria de Internet Studies e Social Media Management, e Leonardo, investigador no Instituto dos Sistemas Complexos do CNR.
Compromiso público Ao longo dos anos, Parisi tomou posición publicamente en numerosas ocasións sobre cuestións políticas, tanto relacionadas co mundo da investigación universitaria como de carácter máis xeral. En particular, é un dos principais promotores da campaña "Salviamo la ricerca italiana", destinada a incrementar os fondos dispoñibles para a investigación científica en Italia, e anteriormente manifestara unha posición fortemente contraria á Reforma Gelmini da escola e da universidade.
Segundo declarou el mesmo, en 1989 foi candidato ao Concello de Roma na lista do PCI, mentres que en 1997 elaborou un informe sobre o estado da investigación en Italia con motivo do segundo congreso do Partito Democratico della Sinistra.
En 2008 estivo entre os docentes que se opuxeron á iniciativa de facer intervir ao papa Bieito XVI na inauguración do ano académico de La Sapienza, en defensa da laicidade das institucións públicas, argumentando posteriormente esta posición mediante unha carta publicada no sitio web da Unione degli Atei e degli Agnostici Razionalisti.
En 2016 asinou o chamamento de Il Fatto Quotidiano en apoio das razóns do "Non" para o referendo constitucional sobre a reforma Renzi-Boschi. En xuño de 2025 apoiou e promoveu a manifestación nacional en Roma contra o xenocidio en curso en Gaza e contra o plan de rearme europeo, mentres que en xaneiro do ano seguinte se situou abertamente polo "Non" no referendo constitucional sobre a reforma da maxistratura.
Contribucións Ao longo das décadas, Giorgio Parisi ocupouse de temas moi diversos da física teórica, que van desde a teoría de cordas ata a física de partículas elementais, desde os fenómenos críticos en mecánica estatística ata a teoría do caos, desde os procesos de crecemento ata o movemento colectivo dos animais. Segundo a base de datos científica Scopus, en 2022 publicara máis de 700 traballos con máis de 400 coautores diferentes.
Como alumno de Nicola Cabibbo, Parisi iniciou a súa carreira na física de partículas e entre os seus primeiros artigos atópanse tanto traballos de física de partículas en sentido estrito, como traballos relacionados con cuestións máis fundamentais da teoría de campos, nos que xa é posible identificar un interese por aspectos comúns coa mecánica estatística (como as teorías de campos conformes). Foi en 1977, á idade de 29 anos, cando Parisi obtivo o seu primeiro resultado destacado: xunto con Guido Altarelli introduciu unhas ecuacións, hoxe coñecidas como ecuacións DGLAP, que describen, no ámbito da cromodinámica cuántica, as distribucións de probabilidade partónicas na dispersión inelástica profunda, proporcionando correccións de orde superior á liberdade asintótica.
A teoría de campos continuou atraendo a atención de Parisi ao longo dos anos, con resultados importantes como o desenvolvemento da cuantización estocástica xunto con Ying-Sheung Wu, A finais de 1978 comezou a interesarse polo chamado método das réplicas (introducido algúns anos antes por Sam Edwards no contexto da física dos polímeros), como ferramenta para resolver un problema de teoría de campos. Porén, soubo que este método producía resultados inconsistentes cando se aplicaba a unha clase particular de sistemas desordenados, os vidros de spin. A idea inicial de Parisi foi comprender mellor o método das réplicas antes de aplicalo ao seu problema orixinal. Pouco despois publicou unha serie de artigos que revolucionaron a mecánica estatística, nos que conseguiu aplicar correctamente o método das réplicas para obter unha teoría de campo medio consistente dos vidros de spin.
A importancia deste resultado reside en que os vidros de spin constitúen un arquétipo de sistema desordenado: mentres que en modelos como o Modelo de Ising a simetría rompe espontaneamente cara a un estado de equilibrio ordenado, nos vidros de spin existen infinitos estados de equilibrio debido á frustración xeométrica dos spins, causada pola súa disposición xeométrica desordenada. Parisi continuou traballando sobre os vidros de spin e outros tipos de sistemas desordenados (como o empaquetamento aleatorio de esferas ríxidas), tanto en solitario como con diversos colaboradores, entre eles Marc Mézard, Miguel Ángel Virasoro, Enzo Marinari, Jorge Kurchan e Leticia Cugliandolo.
O traballo de Parisi sobre os sistemas desordenados é considerado de enorme importancia porque, lonxe de limitarse ao contexto da física da materia condensada do que procede o modelo dos vidros de spin, o seu carácter de universalidade foi aplicado co paso do tempo, tanto polo propio Parisi como por outros científicos, a unha gran variedade de sistemas complexos, como os vidros en sentido estrito, a materia granular, as proteínas, os mercados financeiros, as técnicas de optimización e as redes neuronais artificiais (e, por tanto, á intelixencia artificial).
Paralelamente ao estudo dos sistemas desordenados, Parisi comezou tamén a interesarse por outros temas da física estatística e non lineal. Tras asistir a un seminario de Alfonso Sutera sobre a periodicidade dos períodos glaciares, propuxo, xunto co propio Sutera e cos físicos romanos Roberto Benzi e Angelo Vulpiani, o mecanismo da resonancia estocástica para explicar como pequenas oscilacións da órbita terrestre (os ciclos de Milanković) poden provocar transicións entre períodos glaciares e interglaciares.
Na década de 1980, xunto co físico francés Uriel Frisch, propuxo os modelos multifractais para describir o fenómeno da intermitencia nos fluxos turbulentos, desenvolvéndoos posteriormente con Benzi, Vulpiani e Giovanni Paladin e estendéndoos aos sistemas caóticos en xeral.
En 1986 propuxo un modelo de agregación estocástica coñecido hoxe como ecuación de Kardar-Parisi-Zhang, que posteriormente exerceu unha grande influencia na mecánica estatística e que se demostrou que constitúe o límite continuo de numerosos modelos de crecemento de superficies.
Nos anos 2000, ademais destes temas, Parisi interesouse polo comportamento colectivo dos animais, especialmente polos bandos de aves. Organizou un amplo grupo de investigación que reconstruíu, a partir de milleiros de fotografías, as traxectorias tridimensionais completas dos bandos de estorniños que voan sobre os ceos de Roma. Estes estudos permitiron descubrir, entre outras cousas, que os estorniños interactúan segundo relacións de tipo topolóxico e non métrico, e que os bandos presentan aproximadamente invarianza de escala, podendo considerarse sistemas próximos ao punto crítico.
Indirectamente, os estudos de Parisi tiveron unha influencia relevante en numerosos campos do coñecemento, como a antropoloxía, as ciencias cognitivas, as finanzas, a bioloxía e as ciencias sociais, o que o converte nunha das personalidades máis influentes do panorama científico internacional. Premios e recoñecementos
Polas súas contribucións á física, ás matemáticas e á ciencia en xeral, recibiu numerosos recoñecementos internacionais, entre eles:
Premio Feltrinelli, 1986. Medalla Boltzmann, 1992. A motivación indica: «A Medalla Boltzmann 1992 concédese a Giorgio Parisi polas súas contribucións fundamentais á física estatística e, en particular, por proporcionar a solución no campo dos vidros de spin.» Premio Italgas, 1993. Medalla Dirac do ICTP, 1999.As motivacións da Medalla Dirac foron as seguintes: «Giorgio Parisi distinguiuse polas súas contribucións orixinais e profundos en moitas áreas da física, que van desde o estudo das scaling violations nos deep inelastic processes (ecuacións de Altarelli-Parisi), ata a proposta do modelo de superconductor's flux confinement como mecanismo para o quark confinement, o uso da supersimetría para sistemas estatísticos clásicos, a introdución dos multifractals in turbulence, a ecuación diferencial estocástica para modelos de crecemento por random aggregation (o modelo Kardar-Parisi-Zhang) e pola súa análise innovadora do método das réplicas, que permitiu un importante avance na nosa comprensión dos sistemas vítreos (glassy systems) e que demostrou ser fundamental para toda a área dos sistemas desordenados.» Premio especial da cultura para as Ciencias Naturais da Presidencia do Consello de Ministros, 2000. Premio Enrico Fermi, concedido pola Società Italiana di Fisica, 2002. Premio Dannie Heineman de Física Matemática, 2005. Premio Nonino, 2005. Doutoramento honoris causa en filosofía da Universidade de Urbino, 2005. Premio Galileo, 2006. Microsoft European Science Award, outubro de 2007, coa seguinte motivación: «Pola súa contribución no campo da cromodinámica cuántica e dos vidros de spin.» Premio Lagrange, abril de 2009, onde: «O premio, instituído en 2007, concédese aos científicos que máis contribuíron ao desenvolvemento da ciencia da complexidade nos máis diversos ámbitos do coñecemento.» Medalla Max Planck, novembro de 2010, coa seguinte motivación: «Polas súas importantes contribucións teóricos á física de partículas elementais, á teoría cuántica de campos e á física estatística, en particular ao estudo dos sistemas con desorde quenched e dos vidros de spin.» Premio Vittorio De Sica para as ciencias, 2011. Premio dos Tres Físicos da École normale supérieure, novembro de 2011. Nature Prize for Mentoring in Science, 2013.Premio á traxectoria. O premio é concedido cada ano pola revista científica Nature nun país diferente. Premio High Energy and Particle Physics (EPS-HEPP), 2015, coa seguinte motivación: «Polo desenvolvemento dunha teoría probabilística de campos para a dinámica de quarks e gluóns, permitindo unha comprensión cuantitativa das colisións de alta enerxía que implican hadróns.» Premio Lars Onsager, 2016, coa seguinte motivación: