Operacja tobolska – działania bojowe białej Armii Rosyjskiej adm. Aleksandra Kołczaka przeciwko czerwonym 5 i 3 Armii, prowadzone między 1 września a 1 października 1919 r. Ich celem było odrzucenie Armii Czerwonej powtórnie za Toboł i przejście do ofensywy w kierunku zachodnim. Plany białych zostały zrealizowane jedynie częściowo; czerwoni zostali faktycznie zmuszeni do wycofania się za Toboł, jednak Armia Rosyjska straciła zbyt wielu żołnierzy, by przeprawić się przez rzekę i kontynuować działania zaczepne. Była to ostatnia ofensywa białych na Syberii.

Tło wydarzeń Na przełomie lipca i sierpnia 1919 r. Armia Zachodnia, jedno z głównych zgrupowań Armii Rosyjskiej adm. Aleksandra Kołczaka, poniosła klęskę w starciu z 5 Armią Czerwoną w wielkiej bitwie pod Czelabińskiem. Biali zostali zmuszeni do odwrotu w kierunku Kurganu i nad TobołJ. Smele, Civil war..., s. 482.. 4 sierpnia 26 dywizja strzelecka zdobyła Troick, rozdzielając siły Kołczaka na dwie częściCzelabinskaja opieracija 1919 g., [w:] Grażdanskaja wojna i wojennaja intierwiencija w SSSR. Encikłopiedija, Sowietskaja Encikłopiedija, Moskwa 1983.. Wojska białych, które od maja-czerwca 1919 r. nieustannie się cofały, tracąc kolejne miasta, były w znacznym stopniu zdemoralizowaneJ. Smele, Civil war..., s. 479-480.. Tymczasem Armia Czerwona kontynuowała natarcie równocześnie w kilku kierunkach: 5 Armia, dowodzona przez Michaiła Tuchaczewskiego, nadal poruszała się na wschód wzdłuż linii kolejowej Czelabińsk-Kurgan-Pietropawłowsk, 3 Armia pod tymczasowym dowództwem Michaiła Ałafuzo przemieszczała się również na wschód wzdłuż linii Jekaterynburg-Tiumeń-Iszym, natomiast 1 i 4 Armia zepchnęły oddziały Kozaków orenburskich do granic rosyjsko-perskiej i rosyjsko-chińskiej. W połowie sierpnia biali bez walki opuścili Kurgan i TiumeńJ. Smele, Civil war..., s. 521.. 20 sierpnia Armia Czerwona przekroczyła TobołP. Nowikow, Grażdanskaja wojna w Wostocznoj Sibiri, Centrpoligraf, Moskwa 2005, s. 137.. Czerwoni podeszli na odległość 70 km od rzeki Iszym, stwarzając bezpośrednie zagrożenie dla przepraw w Pietropawłowsku i Iszymie, co oznaczałoby upadek ostatniej naturalnej bariery przed miastem, gdzie rezydował rząd Kołczaka – Omskiem.

W sztabie Kołczaka wywiązała się dyskusja, czy należało ewakuować rząd dalej na wschód, za Ob lub nawet nad Bajkał, czy też podjąć próbę kontrataku i zmusić czerwonych do odejścia za Toboł. Za pierwszym rozwiązaniem opowiadał się minister wojny w rządzie Kołczaka Aleksiej Budberg, który podnosił, że żołnierze i oficerowie białych nie chcieli walczyć, a przeprowadzenie ofensywy, wobec niskiego morale i braków w sprzęcie było faktycznie niemożliwe. Pozostali członkowie rządu Kołczaka byli jednak stanowczo przeciwni opuszczeniu OmskaJ. Smele, Civil war..., s. 522.. Generałowie Michaił Diterichs, Aleksandr Andogski i Konstantin Sacharow przekonali Kołczaka do tego, że kontrofensywa białych była nie tylko możliwa, ale i pożądana. Zwłaszcza Aleksandr Andogski twierdził, że Armia Rosyjska całkowicie się zregenerowała po wcześniejszych klęskach, zaś Sacharow pragnął zatrzeć pamięć o nieudanej operacji pod Czelabińskiem, która była realizowana według jego planów. Przeważył pogląd, że należało podjąć działania zaczepne, Budbergowi zaś zarzucono nadmierny pesymizmJ. Smele, Civil war..., s. 523..

Przebieg ofensywy Plany białych Opracowany przez nowego szefa sztabu Armii Rosyjskiej gen. Michaiła Diterichsa plan zakładał wyprowadzenie głównego uderzenia przeciwko czerwonej 5 Armii znad Iszymu, 1 września 1919 r., na centralnym odcinku frontu. Wspierające uderzenie miało zostać wyprowadzone na prawą flankę 5 Armii przez grupę kawalerii; ta część planu została najprawdopodobniej zainspirowana przez rajd Mamontowa. Przed przystąpieniem do działania siły białych zostały przegrupowane: na północnym odcinku frontu Armię Syberyjską podzielono na 1 i 2 Armię (odpowiednio pod dowództwem gen. Anatolija Piepielajewa i gen. Nikołaja Łochwickiego), natomiast na odcinku południowym, w rejonie Pietropawłowska, resztki Armii Zachodniej przemianowano na 3 Armię, utworzono także Grupę Stepową, którymi mieli dowodzić odpowiednio gen. Konstantin Sacharow i gen. Dmitrij LebiediewJ. Smele, Civil war..., s. 523-524.. Natomiast grupa kawalerii wprowadzona do planu Diterichsa w sierpniu 1919 r. jeszcze nie istniała i planowano dopiero zaciąg żołnierzy do niejJ. Smele, Civil war..., s. 525.. Według początkowej koncepcji biali zamierzali wcielić do armii wszystkich żyjących w guberni omskiej mężczyzn w wieku od 18 do 43 lat, jednak wywiad Kołczaka odradził mu tę koncepcję, wskazując, że część chłopów popierała czerwonych, a w Omsku mogło nawet dojść do otwartego powstania. Postanowiono zatem ograniczyć zaciąg wyłącznie do przedstawicieli tych warstw społecznych, które uważano za sprzyjające białymJ. Smele, Civil war..., s. 526.. 9 i 18 sierpnia 1919 r. ogłoszono mobilizację mieszczan w wieku 18-43 lata, z wykształceniem podstawowym lub średnim, także pracujących w administracji Kołczaka, a następnie także mobilizację zamożnych chłopów. W rzeczywistości biali zdołali wcielić do wojska najpewniej nie więcej niż 1/4 mężczyzn spełniających kryteriaJ. Smele, Civil war..., s. 527.. Ostatnią, również nieudaną próbę masowej mobilizacji podjęto 27 sierpnia. Niewiele skuteczniej zaciąg do białej kawalerii prowadził gen. Pawieł Iwanow-Rinow, który w lipcu i sierpniu 1919 r. objeżdżał w tym celu stanice Kozaków syberyjskichJ. Smele, Civil war..., s. 529-530., jednak zamiast zakładanych 20 tys. żołnierzy zdołał pozyskać jedynie 7500 ludzi według ocen własnych, a 3-4 tys. – według szacunków czerwonychJ. Smele, Civil war..., s. 533..

W kontaktach z zagranicznymi sojusznikami biali adm. Kołczaka twierdzili, że dysponują siłami rzędu 100-130 tys. żołnierzy. Bardziej realne są jednak szacunki, jakie biali dowódcy wskazywali później we wspomnieniach oraz szacunki czerwonych – 50-60 tys. żołnierzyJ. Smele, Civil war..., s. 524.. Siły, które Diterichs zamierzał skierować do ofensywy, były zdemoralizowane – powszechnym zjawiskiem były dezercje. Według Evana Mawdsleya dawna Armia Syberyjska ruszała do ofensywy ostatkiem siłMawdsley E., Wojna domowa w Rosji 1917–1920, M. Popławska (tłum.), Warszawa: Bellona, 2010, , s. 259.. Formacje określane jako armie w rzeczywistości były liczebnie bliższe dywizjom, dywizje – batalionom. Innym problemem białych były konflikty w najwyższym dowództwie i w sztabie, w tym podważanie autorytetu ministra wojny BudbergaJ. Smele, Civil war..., s. 524-525.. Biali byli przekonani, że ofensywa nad Tobołem odniesie sukces, a gen. Diterichs nie opracował nawet planów działania na wypadek jej niepowodzenia.

Przebieg operacji Mimo trudności z uzupełnianiem wojsk, 1 września 1919 r. zgodnie z planem Diterichsa biali przystąpili do ofensywy. 1 Armia, uderzając na centralnym odcinku, odniosła początkowo taktyczne zwycięstwa nad słabszą liczebnie 5 Armią Czerwoną, która została częściowo odwołana na front południowy do walki z Siłami Zbrojnymi Południa Rosji idącymi na Moskwę. Na korzyść białych zadziałał także fakt, że awangarda 5 Armii oddaliła się od głównych jej sił aż na odległość 500 km (sztab armii pozostawał w Czelabińsku)J. Smele, Civil war..., s. 533-534.. Do 7 września szereg lokalnych sukcesów odniosła również kawaleria Iwanowa-Rinowa, ona też 9 września całkowicie rozbiła cztery pułki 5 i 35 dywizji strzeleckiej 5 Armii w pobliżu stanicy Priesnowskiej. Na wieść o tych sukcesach sztab Kołczaka poinformował swoich zagranicznych sojuszników o "sukcesie na wszystkich frontach". Jedynie 2 Armia nie zdołała przełamać oporu 3 Armii Czerwonej.

W ciągu kolejnych dwóch tygodni biali systematycznie zmuszali czerwonych do wycofywania się na zachódJ. Smele, Civil war..., s. 535-536.. Gwarancją sukcesu całej operacji byłby jednak dopiero rajd kawalerii Iwanowa-Rinowa, który w założeniach Diterichsa miał zająć Kurgan, przeciąć linie kolejowe i zniszczyć mosty, a tym samym uniemożliwić czerwonym odejście za Toboł w zorganizowany sposób. Tymczasem Iwanow-Rinow, chociaż miał ku temu wszelkie możliwości, w ogóle nie przystąpił do przeprowadzania rajdu, ignorując sześć kolejnych rozkazów DiterichsaJ. Smele, Civil war..., s. 535.. 19 września Diterichs pozbawił Iwanowa-Rinowa dowództwa, polecił mu przyjazd do Omska i mianował nowym dowódcą korpusu kozackiego gen. Biełowa. Zaledwie pięć dni później, pod naciskiem kozackich oficerów, adm. Kołczak osobiście odwołał tę decyzję. Iwanow-Rinow został ponownie skierowany na front i ponownie polecono mu dowodzenie działaniami zaczepnymi.

Białym nie udało się odciąć czerwonych od rzeki. 30 września 5 Armia wycofała się na lewy, zachodni brzeg Tobołu, oddając bez walki Tobolsk, do którego wkroczyła 1 Armia. W niektórych rejonach czerwoni cofali się na zachód w tempie 40 km dziennie. Byli jednak w stanie umocnić się na linii rzeki, przegrupować się i oczekiwać tam na posiłkiJ. Smele, Civil war..., s. 537.. Biali wzięli do niewoli 15 tys. jeńców, zdobyli 21 dział i 100 karabinów maszynowych. Ponownie biali byli przekonani o rychłym pokonaniu bolszewików: przychylna Kołczakowi prasa donosiła o tym, że gen. Judeniczowi udało się zdobyć Piotrogród, Siły Zbrojne Południa Rosji były na przedpolach Moskwy, a rząd Lenina prosił o pokój. Nastroje takie udzieliły się nawet samemu KołczakowiJ. Smele, Civil war..., s. 536-537.. Tymczasem biali ponieśli podczas ofensywy znaczne straty: 3 Armia straciła tylko w pierwszym tygodniu września 20% stanu osobowego, a dokonanie uzupełnień było niemożliwe. Szereg mniejszych jednostek Armii Rosyjskiej stracił około połowy żołnierzy i oficerów. Według szacunków białego gen. Fiłatjewa w momencie osiągnięcia linii Tobołu Armia Rosyjska liczyła nie więcej niż 20 tys. wyczerpanych żołnierzyJ. Smele, Civil war..., s. 538..

1 października 1919 r. działania wojenne nad Tobołem, rozdzielającym wrogie siły, ustałyJ. Smele, Civil war..., s. 542.. W ciągu kolejnych dwunastu dni czerwoni otrzymali uzupełnienia w sile przynajmniej 24 tys. nowych rekrutów i 18 października przystąpili do kolejnej ofensywy, której celem był Omsk.

Przypisy

Bibliografia J. D. Smele, Civil war in Siberia. The anti-Bolshevik government of Admiral Kolchak 1918-1920, Cambridge University Press, Cambridge 1996, .

Kategoria:1919 w Rosji tobolska Kategoria:Działania zbrojne w 1919