Włoska inwazja na Egipt (we Włoszech znana pod nazwą Operazione E) – ofensywa wojsk włoskich przeciwko siłom Wielkiej Brytanii, Brytyjskiej Wspólnoty Narodów i Wolnej Francji przeprowadzona podczas II wojny światowej w Egipcie. Inwazja włoskiej zakończyła serię potyczek granicznych na Pustyni Libijskiej (Pustyni Zachodniej) i była pierwszym etapem kampanii afrykańskiej. Początkowym celem sił włoskich atakujących z terytorium Libii wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego było zajęcie Kanału Sueskiego. Po licznych opóźnieniach zakres ofensywy został jednak zredukowany zaledwie do osiągnięcia pozycji w Sidi Barrani.
10 Armia weszła na ok. 105 km w głąb terytorium Egiptu, ale nawiązała kontakt tylko z brytyjskimi oddziałami obserwacyjnymi 7 Grupy Wsparcia (późniejsza 7 Dywizja Pancerna), a nie głównymi siłami wokół Mersa Matruh. 16 września 1940 r. 10 Armia zatrzymała się i zajęła pozycje obronne wokół portu Sidi Barrani, zamierzając wybudować obozy i czekając na inżynierów, którzy zbudują wzdłuż egipskiego wybrzeża Via della Vittoria (Drogę Zwycięstwa), pomyślaną jako przedłużenie libijskiej Via Balbia. Włosi zaczęli gromadzić zapasy na potrzeby wyprawy na Mersa Matruh, około 129 km dalej na wschód oraz na bazę 7 Dywizji Pancernej i indyjskiej 4 Dywizji Piechoty.
8 grudnia, zanim 10 Armia była gotowa wznowić natarcie na Mersa Matruh, Brytyjczycy rozpoczęli operację Compass, pięciodniowy rajd na ufortyfikowane włoskie obozy pod Sidi Barrani. Atak się powiódł, a oddziały 10 Armii, które nie zostały zniszczone, zmuszono do szybkiego odwrotu. Brytyjczycy ścigali resztki sił włoskich wzdłuż wybrzeża do Sollum, Bardii, Tobruku, Derny, Mechili, i El Agheili nad Wielka Syrtą. Brytyjczycy stracili do tego czasu 1900 zabitych i rannych, a wzięli 133 298 jeńców włoskich, w ich ręce wpadło też 420 czołgów, ponad 845 dział i wiele samolotów.
Tło sytuacyjne Libia thumb|Włoskie tankietki L3/33 Cyrenajka, wschodnia prowincja Libii, była włoską kolonią od czasu wojny włosko-tureckiej (1911–1912), chociaż opór trwał do 1932 r. Z francuską Tunezją na zachodzie i brytyjskim Egiptem na wschodzie, Włosi musieli bronić obu granic i ustanowili Najwyższe Dowództwo Afryki Północnej pod kierownictwem generalnego gubernatora włoskiej Libii, marszałka sił powietrznych Italo Balbo. Najwyższe Dowództwo dysponowało gen. Italo Gariboldiego na zachodzie i 10 Armię gen. Mario Berti na wschodzie, która w połowie 1940 r. miała dziewięć dywizji ojczyźnianych (złożonych z etnicznych Włochów), liczących około 13 tys. ludzi każda, trzy dywizje Milicji Faszystowskiej (tzw. czarnych koszul) i dwie libijskie dywizje kolonialne, każdą złożoną z 8 tys. mężczyzn. Rezerwiści zostali odwołani w 1939 r., wraz ze zwykłym poborem młodszych roczników.
Egipt thumb|Cruiser Tank Mk I (A9) Brytyjczycy trzymali swoje siły zbrojne w Egipcie od 1882 r., ale zostały one znacznie zredukowane na mocy traktatu anglo-egipskiego z 1936 r. Małe siły brytyjskie i Wspólnoty Narodów zajmowały Kanał Sueski oraz szlak Morza Czerwonego, co było kluczowe dla brytyjskiej komunikacji z terytoriami Dalekiego Wschodu i Oceanu Indyjskiego W połowie 1939 r. gen. Archibald Wavell został postawiony na czele nowego dowództwa Teatru Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu. Aż do rozejmu w Compiègne francuskie dywizje w Tunezji stawiały czoła Włochom na zachodniej granicy Libii, zmuszając siły włoskie do podzielenia się i walki na dwa fronty.
W Libii włoska armia królewska () dysponowała około 215 tys. żołnierzy, podczas gdy w Egipcie Brytyjczycy mieli zaledwie 36 tys. żołnierzy z dodatkowym 27,5 tys., którzy stacjonowali w Palestynie. Siły brytyjskie obejmowały Dywizję Mobilną dowodzoną przez gen. Percy’ego Hobarta, jedną z dwóch brytyjskich formacji pancernych, które w połowie 1939 r. zostały przemianowana na dywizje pancerne, a 16 lutego 1940 r. stała się 7 Dywizją Pancerną. Granica egipsko-libijska była broniona przez egipskie siły graniczne, a w czerwcu 1940 r. dowództwo gen. Richarda O'Connora przejęło kontrolę nad siłami na Pustyni Zachodniej, z instrukcjami, jak odciągnąć Włochów od ich posterunków granicznych i dominować w głębi lądu, jeśli rozpocznie się wojna. 7 Dywizja Pancerna, nie licząc 7 Brygady Pancernej, zgromadziła się w Mersa Matruh i wysłała 7 Grupę Wsparcia naprzód w kierunku granicy jako siłę osłaniającą.
RAF również przesunął większość swoich bombowców bliżej granicy, a Malta została wzmocniona, aby zagrozić włoskiemu szlakowi dostawczemu do Libii. Dowództwu 6 Dywizji Piechoty, któremu brakowało kompletnych iw pełni przeszkolonych jednostek, 17 czerwca zmieniono nazwę na Siły Pustyni Zachodniej. W Tunezji Francuzi mieli osiem dywizji, zdolnych jedynie do ograniczonych operacji, a w Syrii trzy źle uzbrojone i wyszkolone dywizje, z około 40 tys. żołnierzy i funkcjonariuszy straży granicznej pełniły obowiązki okupacyjne wobec ludności cywilnej. Włoskie siły lądowe i powietrzne w Libii znacznie przewyższały liczebnie Brytyjczyków w Egipcie, ale niedomagały z powodu złego morale i gorszego sprzętu. We Włoskiej Afryce Wschodniej było jeszcze 130 tys. żołnierzy włoskich i kolonialnych z 400 działami, 200 czołgami lekkimi i 20 tys. ciężarówek. Włochy wypowiedziały wojnę Wielkiej Brytanii 11 czerwca 1940 r.
Teren Długość Pustyni Zachodniej wynosi ok. 386 km, od Mersa Matruh w Egipcie do Gazali na libijskim wybrzeżu wzdłuż Via Balbia, jedynej utwardzonej drogi w regionie. Erg, nazywany Wielkim Morzem Piasku, sięgający 241 km w głąb lądu, stanowi najszerszą południową granicę pustyni w Giarabub i Siwa; w brytyjskim języku wojskowym Pustynia Zachodnia zaczęła obejmować także wschodnią Cyrenajkę w Libii. Od wybrzeża, rozciągając się w głąb lądu, na wysokości około 152 m n.p.m. wznosi się płaska przestrzeń kamienistej pustyni, która rozciąga się na odległość 200–300 km aż do Wielkiego Morza Piasku. Region zamieszkuje niewielka liczba koczowników beduińskich, a lokalna fauna składa się głównie ze skorpionów, żmij i much.
Nawigacja pustynna opiera się głównie na obserwacji słońca, gwiazd, kompasu i „wyczuciu pustyni” (ang. desert sense), jak określano dobrą orientację w terenie zdobytej dzięki doświadczeniu. (Kiedy włoska inwazja na Egipt rozpoczęła się we wrześniu 1940 r., gen. , nie mając doświadczenia walkach pustynnych, zgubiła się po opuszczeniu i musiała zostać odszukana przez samolot rozpoznawczy). Wiosną i latem dni są dramatycznie gorące, a noce bardzo chłodne. Sirocco, gorący pustynny wiatr, zawiewa chmury drobnego piasku, zmniejszając widoczność do kilku metrów i pokrywając oczy, płuca, maszyny, żywność oraz sprzęt. Pojazdy silnikowe i samoloty potrzebują specjalnych filtrów oleju i powietrza, a jałowy grunt oznacza, że woda i żywność, a także sklepy wojskowe muszą być transportowane z zewnątrz.
Włoska armia W 1936 r. gen. Alberto Pariani został szefem sztabu armii włoskiej i rozpoczął reorganizację dywizji w celu przystosowania ich do prowadzenia wojny szybkich decyzji, zgodnie z przekonaniem, że szybkość, mobilność i nowa technologia mogą zrewolucjonizować operacje wojskowe. W 1937 r. tradycyjne dywizje trzypułkowe (divisione ternaria) zaczęły zmieniać się w dwu-pułkowe dywizje binarne (divisione binaria), w ramach dziesięcioletniego planu reorganizacji stałej armii na 24 binarne, 24 trzypułkowe, dwanaście górskich, trzy zmotoryzowane i trzy dywizje pancerne. Efektem zmian było zwiększenie kosztów utrzymania armii, bez wymiernego wzrostu jej skuteczności; nowe technologie, takie jak czołgi, pojazdy silnikowe i komunikacja bezprzewodowa pojawiały się powoli i były gorszej jakości od tych, które posiadał potencjalny wróg. Rozdrobnienie korpusu oficerskiego w celu znalezienia dodatkowych oficerów do nowo utworzonych sztabów pogorszyło się dodatkowo przez upolitycznienie armii i dodanie do niej milicji faszystowskiej. Reformy promowały również atak frontalny z wykluczeniem innych sposobów prowadzenia walki, kładąc nacisk na szybką wojnę mobilną wspieraną przez artylerię. Do września 1939 r. 16 dywizji z 67 istniejących w armii włoskiej (z wyłączeniem garnizonu Etiopii) zostało przekształconych w dywizje binarne i otrzymało etatowe uzbrojenie oraz wyposażenie. Pozostałe dywizje miały przestarzały sprzęt, brakowało im zapasów, artylerii, czołgów, dział przeciwpancernych, dział przeciwlotniczych i środków transportu.
Morale uznano za wysokie, a armia miała niedawne doświadczenie w operacjach wojskowych. Włoska marynarka wojenna dobrze prosperowała w reżimie faszystowskim, który sfinansował szybkie, starannie zbudowane i dobrze uzbrojone okręty nawodne oraz dużą flotę okrętów podwodnych, lecz brakowało jej doświadczenia i odpowiedniego przeszkolenia. Siły powietrzne były gotowe do wojny już w 1936 r., ale uległy stagnacji i nie zostały uznane przez Brytyjczyków za zdolne do utrzymania wysokiego tempa operacji. 5 Armia w Trypolitanii, zachodniej części Libii leżącej w sąsiedztwie Tunezji, miała osiem dywizji; 10 Armia z sześcioma dywizjami piechoty stacjonowała w Cyrenajce na wschodzie. Kiedy wypowiedziano Brytyjczykom wojnę, 10 Armia rozmieściła 1 Dywizję Libijską Sibelle na granicy z Giarabubu do Sidi Omar i XXI Korpus z Sidi Omar do wybrzeża, Bardii i Tobruku. XXII Korpus został przeniesiony na południowy zachód od Tobruku jako odwód gotowy do kontrataku.
Przed wypowiedzeniem wojny marsz. Balbo wyraził swe wątpliwości włoskiemu przywódcy, Benito Mussoliniemu:
Balbo domagał się przy tym więcej sprzętu, w tym tysiąca ciężarówek, stu cystern wodnych, więcej czołgów średnich i dział przeciwpancernych, których włoska gospodarka nie była w stanie wyprodukować, ani przenieść z innych miejsc. W Rzymie szef sztabu armii, marsz. Pietro Badoglio obdarzył go obietnicami: „Kiedy będziesz miał siedemdziesiąt czołgów średnich, zdobędziesz przewagę”, gdy Balbo przygotował się do inwazji na Egipt 15 lipca. Po tym, jak Balbo zginął w wypadku, Mussolini zastąpił go marszałkiem Rodolfo Grazianim, z rozkazem ataku na Egipt do 8 sierpnia. Graziani odpowiedział, że 10 Armia nie jest odpowiednio wyposażona i że atak nie może się powieść, lecz Mussolini i tak nakazał mu zaatakować.
Preludium 10 Armia Dziesięć dywizji 10 Armii gen. Mario Bertiego zostało sformowanych w XX, XXI, XXII, XXIII korpus oraz nowy Korpus Libijski. Armia składała się z ojczyźnianych dywizji piechoty, dywizji piechoty Milicji Faszystowskiej i libijskich dywizji kolonialnych. XXIII Korpus gen. z dywizjami kolonialnymi Cirene i Marmarica, dywizją Czarnych Koszul 23 Marzo, 1 i 2 Dywizją Libijską gen. oraz Grupą Maletti miał przeprowadzić inwazję. Bergonzoli miał około tysiąca ciężarówek, najpierw do przeniesienia dywizji Cirene i Marmarica, a następnie 23 Marzo. Libijskie dywizje posiadały 650 pojazdów, wystarczających do przemieszczania sprzętu, broni i zapasów, ale piechota musiała maszerować, zaś Grupa Maletti miała 450 pojazdów, wystarczających do przemieszczania swoich żołnierzy. Grupa Maletti składała się z trzech batalionów libijskiej piechoty, dodatkowej artylerii, znacznej części włoskich pojazdów pancernych w Libii i prawie wszystkich czołgów średnich Fiat M11/39. XXI Korpus wraz z dywizjami Sirte i 28 Ottobre tworzyły rezerwę, a XXII Korpus z dywizjami Catanzaro i Gennaio pozostawiono w Tobruku z powodu braku środków transportu dla nich.
5° Squadra