Regiony historyczne Polski – obszary leżące w obrębie państwa polskiego, ukształtowane na przestrzeni wieków przez wspólną historię, kulturę i istniejące historycznie powiązania społeczne, gospodarcze i polityczne, oraz posiadające cechy odróżniające je od innych obszarów kraju. Przemożny wpływ na kształtowanie się regionów historycznych mają istniejące w danym czasie podziały administracyjne i polityczne, które wpływają na budowanie więzi społeczno-gospodarczych, rozwój sieci osadniczej czy z czasem na wytworzenie się świadomości regionalnej. Proces kształtowania polskich regionów historycznych rozpoczął się wraz z powstaniem państw plemiennych i narodzinami monarchii Piastów w IX–X wieku i był ściśle związany z historią polskiej państwowości i podziałem administracyjnym kraju aż do upadku I Rzeczypospolitej w XVIII wieku. Ciągłość rozwoju poszczególnych regionów została poważnie zakłócona w wyniku rozbiorów, a także znaczących zmian politycznych i ludnościowych (migracje, repatriacje) po pierwszej i zwłaszcza po II wojnie światowej. Granice regionów historycznych w Polsce są często przedmiotem dyskusji, a poczucie przynależności regionalnej ich mieszkańców niejednorodne na obszarze kraju.

thumb|upright=2.8|center|Przedrozbiorowe krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych

Pochodzenie nazw i kształtowanie się regionów Czasy plemienne i wczesnopiastowskie thumb|upright=1.3|Rozmieszczenie głównych plemion polskich Początki głównych regionów historycznych sięgają czasów plemiennych i są powiązane z rozwojem osadnictwa wokół naturalnych osi geograficznych, jakimi są na ziemiach polskich rzeki: Odra, Wisła i ich główne dopływyZnaczenie sieci hydrograficznej dla kształtowania się granic Polski i jej krain geograficznych podkreślali już dawni kronikarze (np. Jan Długosz). W nowoczesnej geografii historycznej pisał o tym m.in. Stanisław Smolka, Władysław Semkowicz, Maria Kiełczewska-Zalewska czy Andrzej Piskozub.. To wzdłuż dolin rzecznych i dorzeczy koncentrowało się wczesnośredniowieczne osadnictwo, a co za tym idzie życie gospodarcze i polityczne, organizowały się związki plemienne, które następnie dały początek pierwszym regionom. W każdym z nich rozwinął się z czasem główny ośrodek – gród, który później często stawał się stolicą regionu i jego głównym miastemMarek Koter, Historyczno-geograficzne podstawy oraz proces kształtowania się regionu łódzkiego, [w:] Miasto – region – gospodarka w badaniach geograficznych, red. Tomasz Marszał, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2016, s. 131–132.. Natomiast obszary położone na wododziałach były zaludniane najpóźniej i stawały się pograniczami pomiędzy głównymi regionami. Dlatego też tereny Polski centralnej stanowiły paradoksalnie regiony peryferyjne głównych plemion polskich osiadłych nad dolinami większych rzek. W okresie wczesnopiastowskim powstało sześć głównych regionów historycznych, które funkcjonowały w ramach państwa polskiego lub krajów sąsiednich aż do czasów rozbiorów. thumb|upright=1.3|Prawdopodobny zasięg państwa Mieszka I

Nad środkową Wartą (głównym dopływem Odry) rozwinęło się państewko plemienne Polan, od którego powstała nazwa Polski. Początkowo nazwa Polska (łac. Polonia) była używana zarówno dla określenia całego państwa, jak i samej dziedziny Polan. Później (sporadycznie w XIII, stale od XIV wieku), dla odróżnienia pojęć zaczęto dzielnicę zwać Wielkopolską (łac. Polonia Maior) podkreślając jej starszeństwo, najważniejszą rangę. Z głównych grodów Polan początkowo prym wiodło Gniezno, ale ostatecznie stołeczną funkcję przejął położony nad Wartą Poznań. Nad środkową Wisłą osiadły plemiona Mazowszan, których nazwa, tak jak i krainy Mazowsza (łac. Masovia) wywodzi się od słowa Mazow oznaczającego ‘człowieka mieszkającego w błotach’, lub ‘błotnisty kraj’Stefan Hrabec: Jeszcze raz o nazwie Mazowsze., Onomastica nr 7, r. IV, z. 2, Wrocław 1958.. Ich głównymi grodami w średniowieczu były Płock i Czersk. Natomiast górną Wisłę (i jej dopływ San) zamieszkiwały plemiona Wiślan i Lędzian. Początkowo nie powstała żadna nazwa na określenie tych ziem, a w dokumentach wymieniane są tylko grody, głównie Kraków i Sandomierz. Znacznie później (w XV wieku) zaczęto je nazywać Małopolską (łac. Polonia Minor), czyli „Polską Młodszą”, w opozycji do drugiej z głównych dzielnic odtworzonego królestwa – Wielkopolski. Niemniej wśród badaczy nie ma pełnej zgodności co do dokładnej etymologii obydwu nazw. Plemiona osiadłe nad górną Odrą dały początek Śląskowi (łac. Silesia) – którego nazwa pochodzi od miana jednego z nadoodrzańskich plemion – Ślężan. Nad Odrą powstał główny gród regionu, a później historyczna stolica dzielnicy śląskiej – Wrocław. Plemiona pomorskie zamieszkujące obszar nad Bałtykiem dały początek dwóm dzielnicom pomorskim, które od początku rozwijały się niezależnie. U ujścia Odry, wokół Zatoki Pomorskiej i Zalewu Szczecińskiego powstało Pomorze Zachodnie (łac. Pomerania), gdzie początkowo przodującą role odgrywał Wolin, ale z czasem stolicą księstwa pomorskiego i regionu stał się nadodrzański Szczecin. Natomiast u ujścia Wisły, nad zatoką zwaną dziś Gdańską ulokowane było Pomorze Wschodnie (łac. Pomerelia), którego w czasach przedpiastowskich najważniejszym ośrodkiem było Truso, zastąpione pod koniec X wieku przez założony prawdopodobnie przez Piastów Gdańsk. W tytulaturze książąt gdańskich i szczecińskich nazwa Pomorze pojawia się od XIII wieku.

Ponieważ monarchia wczesnopiastowska nie znała podziału administracyjnego kraju w jego dzisiejszym rozumieniu, władza sprawowana była dzięki kontroli nad siecią grodów (Gall Anonim wymienia pięć głównych siedzib królestwa: Kraków, Sandomierz, Wrocław, Płock i Gniezno). Administracja miała przybrać charakter dwustopniowy – na poziomie dzielnicy i okręgu grodowego. Nie budzi wątpliwości istnienie prowincji mazowieckiej, śląskiej, wielkopolskiej, krakowskiej i sandomierskiej, prawdopodobnie istniała też prowincja kalisko-łęczycka. Pomiędzy grodami zwierzchnictwo państwowe było dość luźne. Z tego powodu te pierwsze, ukształtowane na podstawie podziałów plemiennych regiony, nie miały wyraźnie wytyczonych granic. Już w okresie międzywojennym historyk średniowiecza Tadeusz Manteuffel zwrócił uwagę, że dla wieków X–XII nie można w Polsce mówić o granicach linearnych, a raczej strefowych. Te pierwsze dają się wytyczyć najwcześniej w XIII wieku, gdy w wyniku kolonizacji wewnętrznej wzrosła gęstość zaludnienia państwa.

Okres rozbicia dzielnicowego thumb|upright=1.3|Testament Bolesława Krzywoustego: dzielnica senioralna i działy synów Bolesława Kluczowy wpływ na dalsze kształtowanie się regionów historycznych w Polsce miał okres rozbicia dzielnicowego. Rozpad władzy centralnej i ustanowienie w zasadzie niezależnych władztw książęcych doprowadziło z jednej strony do utrwalenia się podziału kraju na regiony powiązane z dziedzictwem poszczególnych linii książęcych, a z drugiej do dokładniejszego wytyczenia granic poszczególnych dzielnic, czemu sprzyjał rozwój lokalnej administracji księstw. Zwłaszcza urząd wojewody, początkowo powiązany z osobą księcia, zrósł się później z danym terytorium, co miało w przyszłości stać się podstawą tworzenia województw. Jednocześnie powstały również mniejsze regiony, zarówno w ramach dotychczasowych prowincji, jak i na ich peryferiach. Doszło też do przesunięcia niektórych granic międzydzielnicowych tak, że nie wszędzie już opierały się one o działy wodne i pierwotny zasięg plemiennego osadnictwa. Główny zarys podziału na sześć podstawowych dzielnic został jednak zachowany, nawet jeśli poszczególne dzielnice były wielokrotnie dzielone między kolejne, coraz liczniejsze pokolenia Piastów. Początkowo podział na dzielnice wydawał się być zakłócony ciągnąca się z północy na południe dzielnicą senioralną, która zgodnie z testamentem Bolesława Krzywoustego miała każdorazowo być pod kontrolą seniora i zapewniać mu dostęp do wszystkich dzielnic młodszych członków dynastii. Rozciągała się ona od Pomorza Gdańskiego, przez Gniezno, Kalisz, Łęczycę i Sieradz, po Kraków; w jej skład miała wchodzić też Ziemia łęczycko-sieradzka (prowincja łęczycka / księstwo łęczyckie), którą początkowo otrzymała jako oprawę wdowią księżna SalomeaStatut Bolesława Krzywoustego się nie zachował, a historycy nie są zgodni, co do zasięgu terytorialnego dzielnicy senioralnej. Upadek zasady senioratu tak czy inaczej utrwalił władzę lokalnych książąt w ich dzielnicach. . Szybki upadek zasady senioratu i emancypacja poszczególnych książąt dzielnicowych doprowadziła do rozpadu tej dzielnicy i albo powrotu jej ziem do sąsiednich prowincji, albo powstania nowych, pogranicznych jednostek terytorialnych.

Wielkopolska i ziemie centralne Po powrocie Gniezna z dzielnicy senioralnej (ostatecznie w roku 1181) Wielkopolska zachowała w tym czasie główny trzon swych ziem. Kilkukrotnie w XIII wieku była dzielona w różnych konfiguracjach, zazwyczaj między 2-3 Piastów z linii wielkopolskiej. Choć linie tych podziałów były zmienne i ostatecznie nietrwałe, z czasem wykształciły się w ich wyniku dwie główne ziemie Wielkopolski: Ziemia poznańska i kaliska. Odpadło jednak od niej północno-zachodnie pogranicze, opanowane w XIII wieku przez Brandenburgię, która wciskając się między Wielkopolskę a Pomorze Zachodnie ustanowiła na tym terenie Nową Marchię, która stała się jednym z rozsadników niemieckiej ekspansji na wschód od Odry.

Pas ziem centralnych składał się z Ziemi łęczyckiej (łac. Terra Lanciciensis), Ziemi sieradzkiej (łac. Terra Siradiae) i Ziemi wieluńskiej (łac. Terra Velumensis). Ziemia łęczycka i Ziemia sieradzka jeszcze razem jako prowincja łęczycka stanowiły część dzielnicy senioralnej, a w latach 1228/1229–1247 za rządów Konrada I mazowieckiego jako księstwo łęczyckie były powiązane z Mazowszem. W okresie dzielnicowym (w roku 1263) utrwaliła się odrębność Ziemi sieradzkiej od Ziemi łęczyckiej (poprzez wydzielenie księstwa sieradzkiego z księstwa łęczyckiego). W XIV wieku ustaliła się także odrębność Ziemi wieluńskiej (rudzkiej), która do końca XIII wieku stanowiła południowo-wschodnie rubieże Wielkopolski. Ziemia wieluńska została powiązana z Ziemią sieradzką od I połowy XV w. poprzez tworzenie wspólnego województwa sieradzkiego.

Większość Kujaw (łac. Cuiavia) było początkowo połączone z Mazowszem i podlegały mazowieckim książętom dzielnicowym. Północno-zachodnia część Kujaw (księstwo bydgosko-wyszogrodzkie) wchodziła w skład dzielnicy senioralnej. Całość Kujaw znalazła w rękach książąt mazowieckich za rządów Konrada I mazowieckiego. Później Kujawy (łac. Cuiavia) tworzyły de facto trzy odrębne, niewielkie jednostki terytorialne: położone na lewym brzegu Wisły księstwo brzeskokujawskie i księstwo gniewkowskie tworzące właściwe Kujawy, oraz powiązana z nimi, położona na prawym, północnym brzegu Wisły Ziemia dobrzyńska. Władcy wielkopolscy toczyli z książętami kujawskimi długie spory o kasztelanie lędzką, która ostatecznie pozostała częścią ziemi kaliskiej.

Mazowsze i Podlasie