Charles Martel – francuski pancernik (przeddrednot) z końca XIX wieku. Był jedną z pięciu podobnych do siebie jednostek zamówionych w ramach programu rozbudowy floty francuskiej z 1890 roku (prócz niego były to: „Carnot”, „Jauréguiberry”, „Masséna” i „Bouvet”).

Okręt wypierał 11 693 tony, a jego główne uzbrojenie stanowiły dwa działa kalibru 305 mm i dwa kalibru 274 mm, uzupełniane przez osiem dział kalibru 138 mm i lżejszą artylerię.

Pancernik został zwodowany 29 sierpnia 1893 roku w stoczni w Breście, a do służby w Marine nationale wcielono go 20 lutego 1897 roku. Imię otrzymał na cześć frankijskiego majordomusa, faktycznego władcy państwa Franków z przełomu VII i VIII wieku – Karola Młota. Służył na Morzu Śródziemnym i Oceanie Atlantyckim do kwietnia 1914 roku, kiedy został wycofany z czynnej służby. Z listy floty skreślono go 30 października 1919 roku, po czym został złomowany w 1922 roku.

Projekt i budowa Doświadczenia z prób i początków eksploatacji zbudowanych w ramach programu rozbudowy floty francuskiej z 1881 roku pancerników (okrętów pancernych) , i skłoniły admiralicję do rozpoczęcia prac projektowych nad ich następcami. W przyjętym nowym programie rozbudowy floty z 1890 roku (z planową realizacją w latach 1892–1901), którego twórcą był ówczesny minister marynarki , znalazło się m.in. zbudowanie pięciu nowych pancerników, przez co Marine nationale miała mieć w służbie 24 jednostki tej klasy (prócz „Charles’a Martela” powstały „Carnot”, „Jauréguiberry”, „Masséna” i „Bouvet”). Okręty powstały według jednolitych założeń projektowych, choć różniły się między sobą szczegółami konstrukcji oraz wyglądem zewnętrznym; przenosiły jednak identyczne uzbrojenie, były podobnie opancerzone oraz miały zbliżoną prędkość i manewrowość. W założeniach miały mieć wyporność normalną około 14 000 ton, opancerzenie na całej długości linii wodnej i uzbrojenie składające się z dwóch dział o kalibrze 340 mm, dwóch kalibru 274 mm oraz ośmiu kalibru 138 mm. Naciski ze strony parlamentu oraz zwolenników Jeune École na obniżenie kosztów budowy spowodowały zmniejszenie kalibru dział artylerii głównej do 305 mm i umieszczenie dział artylerii średniej w wieżach zamiast w kazamatach, przez co wyporność normalna miała nie przekroczyć 12 000 ton.

Projektując nowe okręty zaczerpnięto niektóre rozwiązania techniczne z ich poprzedników: z „Hoche” przejęto układ rozmieszczenia najcięższej artylerii w romb (dwa pojedyncze działa na dziobie i rufie oraz dwa kolejne w wieżach przyburtowych), z typu natomiast kształt kadłuba z wysokimi, pochylonymi dośrodkowo burtami zapewniający dobrą dzielność morską (z wyjątkiem obniżonego pokładu rufowego zastosowanego w celu zmniejszenia masy konstrukcji).

Projektantem przyszłego „Charles’a Martela” był inż. , pracujący w państwowej stoczni Arsenal de Lorient. Okręt miał mieć wiele wspólnych elementów z projektowanym w tym samym czasie pancernikiem . Pierwsze przymiarki projektowe powstały w 1887 roku, a po wielu korektach ostateczną wersję planów zaakceptowano 27 października 1890 roku. Zmiany obejmowały m.in. likwidację części nadbudówek czy przesunięcie w kierunku dziobu pancernego stanowiska dowodzenia wraz z masztem bojowym, przedniej kotłowni oraz wież dział kalibru 305 i 138 mm.

„Charles Martel” zamówiony został 10 września 1890 roku w stoczni w Breście. Stępkę okrętu położono 1 sierpnia 1891 roku, a jego kadłub zwodowany został 29 sierpnia 1893 roku. Nazwa jednostki została nadana na cześć frankijskiego majordomusa, faktycznego władcy państwa Franków z przełomu VII i VIII wieku – Karola Młota (fr. Charles Martel). Koszt budowy jednostki wyniósł około 29 000 000 franków (w przeliczeniu 1 092 830 £). Fundusze pochodziły z kredytów przyznanych w 1891 roku.

W lutym 1895 roku na nowo zbudowanym okręcie zaczęła prace komisja odbiorcza. 28 maja rozpoczęły się próby siłowni, a we wrześniu testy na uwięzi. Podczas prób układu napędowego osiągnięto następujące wyniki: w 24-godzinnej próbie prędkości przy mocy nominalnej zanotowano 17 węzłów, przy 12 000 KM 17,8 węzła, a w próbie 4-godzinnej przy przeciążeniu maszyn do 14 996 KM osiągnięto prędkość 18,13 węzła. 10 stycznia 1896 roku rozpoczęły się oficjalne próby pokładowej artylerii, poczynając od małokalibrowej, a kończąc na głównej (nie wypadły korzystnie ze względu na niską szybkostrzelność i problemy z wentylacją wież).

Dane taktyczno-techniczne Charakterystyka ogólna thumb|Rozkład opancerzenia i uzbrojenia na podobnym pancerniku „Carnot” tego samego programu „Charles Martel” był zbudowanym ze stali pancernikiem z wysokimi, silnie dośrodkowo pochylonymi burtami. Na większości długości kadłuba była nadbudowa, na której była posadowiona wieża dziobowa działa; wieża rufowa była niżej na pokładzie górnym, a na samej rufie kadłub obniżał się do pokładu głównego. Kadłub podzielony był za pomocą 14 grodzi na 15 przedziałów wodoszczelnych, oznaczonych od A do O. Maszynownia zajmowała przedział J, a kotłownie i zasobnie węglowe mieściły się w przedziałach G i H. Łącznie w kadłubie było 209 przedziałów, w tym 138 wodoszczelnych. Okręt miał trzy ciągłe pokłady: bateryjny, główny i górny oraz dwa ciężkie maszty bojowe, każdy z trzema pomostami (marsami). Charakterystyczną cechą „Charles’a Martela” był umieszczony na wysokości 11,7 metra nad pokładem górnym ciężki pomost komunikacyjny łączący nadbudówki dziobową i rufową, a na dziobie w miejscu planowanego pierwotnie działa pościgowego zbudowano pomieszczenie z reflektorami Mangina.

Okręt miał długość całkowitą wynoszącą 121,59 m, a na linii wodnej 119,68 m (między pionami 115,51 m), szerokość 21,71 m i maksymalne zanurzenie 8,29 m. Wyporność normalna wynosiła 11 693 tony, a pełna 12 830 ton. Na długości 107 metrów (od 10 do 118 wręgu) rozciągało się dno podwójne, mieszczące m.in. zbiorniki wody słodkiej. Wysokość metacentryczna miała wielkość 1 metra.

Załoga okrętu składała się pierwotnie z 668 ludzi – 29 oficerów oraz 639 podoficerów i marynarzy, a później liczyła 648 ludzi – 32 oficerów oraz 616 podoficerów i marynarzy. Jednostka była przystosowana do pełnienia roli okrętu flagowego, wyposażona m.in. w salon admiralski.

Urządzenia napędowe Okręt był napędzany dwoma trzycylindrowymi pionowymi maszynami parowymi potrójnego rozprężania produkcji zakładów Schneider, umieszczonymi w oddzielnych przedziałach, z których każda poruszała jedną trójłopatową śrubę napędową o średnicy 5,7 metra i skoku 6,2–6,3 metra. Parę dostarczały 24 opalane węglem kotły wodnorurkowe systemu Lagrafel-d’Allest, o ciśnieniu roboczym 15 kG/cm², rozmieszczone w czterech kotłowniach. Maszyny osiągały łączną maksymalną moc indykowaną 14 900 KM, co pozwalało na osiągnięcie prędkości maksymalnej 18 węzłów (5 maja 1897 roku na próbach przy przeciążeniu maszyn osiągnięto prędkość 18,13 węzła). Spaliny odprowadzane były do dwóch identycznych kominów. Normalny zapas węgla wynosił 650 ton (maksymalnie 980 ton), co zapewniało zasięg 3520 Mm przy prędkości ekonomicznej 10 węzłów. Zasięg z pełnym zapasem węgla przy prędkości maksymalnej wynosił 1200 Mm, a zużycie paliwa przy pełnej mocy kształtowało się na poziomie 15,17 tony na godzinę.

Prąd generowały trzy zespoły prądnic (prawdopodobnie firmy ) napędzanych przez dwucylindrowe maszyny parowe (czwarty zespół prądnic był zapasowy). Wytwarzały one prąd stały o napięciu 80 V i natężeniu 600 A, używany do zasilania oświetlenia pokładowego, łukowych reflektorów bojowych, napędu wind amunicyjnych czy wentylatorów w kotłowniach (na okręcie używano około 800 żarówek, nie licząc 200 żarówek zainstalowanych w przekaźnikach).

Uzbrojenie Główną bronią pancernika były dwa pojedyncze działa kalibru 305 mm M1887 L/45, o masie 44,3 tony, umieszczone w obracanych hydraulicznie wieżach o masie 93,7 tony na pokładzie dziobowym i rufowym na osi symetrii okrętu. Działa strzelały pociskami burzącymi o masie 292 kg lub przeciwpancernymi o masie 340 kg na odległość 11,6–13,6 km z prędkością początkową 780–823 m/s. Artylerię główną drugiego kalibru stanowiły dwa pojedyncze działa kalibru 274 mm M1887 L/45, o masie 35 ton, także umieszczone w hydraulicznie obracanych wieżach o masie 79,1 tony na obu burtach na śródokręciu. Na skutek silnego pochylenia dośrodkowego burt, wieże umieszczone były na wysokości pokładu górnego, na zewnątrz od prawej i lewej burty. Armaty strzelały pociskami o masie 216–255 kg na odległość 12,8 km z prędkością początkową 780–800 m/s (początkowo z szybkostrzelnością 1 strzału na 4 minuty, zwiększoną później do 3 strzałów na 2 minuty). Zapas amunicji najcięższej artylerii wynosił od 50 (305 mm) do 80 (274 mm) pocisków na lufę.

Artylerię średnią stanowiło osiem pojedynczych, również umieszczonych w obracanych hydraulicznie cylindrycznych wieżach, szybkostrzelnych dział kalibru 138 mm M1891 L/45 (faktyczny kaliber działa wynosił 138,6 mm). Armaty ważyły 4,58 tony każda, a wieże wraz z działami miały masę 11,2 tony. Strzelały pociskami o masie 30 kg (masa naboju 48,6 kg) na odległość 8 km z prędkością początkową 770 m/s, a zapas amunicji wynosił 250 sztuk na lufę. Na każdą z burt strzelały po cztery działa. Dwie wieże umieszczono na wysokości przedniego masztu na poziomie górnego pokładu, a reszta znajdowała się na poziomie głównego pokładu – cztery po obu stronach wież dział kalibru 274 mm i dwie przy rufowej wieży działa kalibru 305 mm.

Okręt uzbrojony był też w liczną artylerię małokalibrową, na którą składały się cztery pojedyncze działa kalibru 65 mm M1891 L/50 (umieszczone na nadbudówkach dziobowej i rufowej), 12 pojedynczych dział kalibru 47 mm Hotchkiss M1885 L/40 (zamontowanych na nadbudówkach i marsach masztów bojowych) oraz 8 pięciolufowych kalibru 37 mm M1885 L/20. Działa kalibru 65 mm miały masę 498 kg (540 kg z zamkiem) i strzelały pociskami o masie 4 kg z prędkością wylotową 715 m/s, z szybkostrzelnością do 15 strz./min. Działa kalibru 47 mm strzelały pociskami o masie 1,5 kg z szybkostrzelnością 20–25 strz./min, a w działkach kalibru 37 mm używano pocisków o masie 0,5 kg, wystrzeliwanych z szybkością 25 strz./min. Prócz tego na pancerniku zamontowano cztery pojedyncze wyrzutnie torped (dwie burtowe podwodne i dwie ruchome nawodne) kalbru 450 mm.

Opancerzenie Pancerz okrętu miał łączną masę 3970 ton. Jego podstawowym elementem był wykonany ze pas burtowy o grubości maksymalnej 450 mm na śródokręciu, zmniejszającej się w stronę dziobu i rufy do 305 mm (część górna; dolna miała grubość 250 mm na śródokręciu). Wysokość rozciągającego się na całej długości kadłuba pancerza burtowego wynosiła 2 metry, z czego 1,5 metra znajdowało się poniżej konstrukcyjnej linii wodnej. Ponad nim rozciągał się pas pancerny o grubości 100 mm, chroniący podajniki amunicyjne dział kalibru 305 i 274 mm, o wysokości od 2,51 metra na dziobie, poprzez 1,9 metra na śródokręciu i 1,12 metra na rufie.

Wypukły pokład pancerny wykonany ze stali miękkiej umieszczony został na górnej części głównego pasa burtowego i miał grubość od 70 mm na środku do 100 mm przy burtach; 0,9 metra poniżej znajdował się przeciwodłamkowy pancerz pokładowy o grubości 25 mm (przestrzeń między tymi pokładami pancernymi została podzielona na wiele małych przedziałów, wypełnionych węglem lub innymi zapasami). o kształcie walca miała ściany grubości 230 mm.

Wieże artylerii głównej kalibru 305 i 274 mm były chronione pancerzem ze stali kowalnej o grubości 370 mm (dach 70 mm). Posadowione były na barbetach o grubości 150 mm. Wieże artylerii średniej kalibru 138 mm miały pancerz o grubości 102 mm (góra 20 mm).

Służba thumb|Pancernik podczas wizyty prezydenta Faurego w Breście, sierpień 1896 thumb|„Charles Martel” w 1899 roku