Japońska inwazja na Birmę – pierwszy akt kampanii birmańskiej w czasie II wojny światowej na Pacyfiku, który trwał od 14 grudnia 1941 do maja 1942 roku. Cesarska Armia Japońska (z pomocą z tajlandzkiej Armii Phayap i birmańskich powstańców) wyparła siły Imperium Brytyjskiego i chińskie wojska Kuomintangu z Birmy, a następnie zainstalowała na podbitych terytoriach aparaty okupacyjne, by w 1943 roku utworzyć marionetkowe Państwo Birma.
Tło sytuacyjne Brytyjskie rządy w Birmie Przed wybuchem II wojny światowej Birma była częścią Imperium Brytyjskiego, po tym jak jej tereny zostały stopniowo anektowane po trzech wojnach anglo-birmańskich w XIX wieku. Początkowo administrowana jako część Indii Brytyjskich, Birma została przekształcona w odrębną kolonię na mocy Ustawy o rządzie Indii z 1935 r. Pod rządami brytyjskimi nastąpił znaczący rozwój gospodarczy Birmy, ale większość społeczności Bamarów stawała się coraz bardziej niespokojna. Wśród ich obaw był napływ indyjskich pracowników, którzy mieli zapewnić siłę roboczą dla wielu nowych gałęzi przemysłu oraz erozja tradycyjnego społeczeństwa na wsi, spowodowana wykorzystywaniem ziemi do plantacji upraw przeznaczonych wyłącznie na eksport lub obciążeniem jej hipoteką przez indyjskich lichwiarzy. Rosła presja na niepodległość. Kiedy Birma została zaatakowana, Bamar nie chcieli przyłączyć się do obrony brytyjskiego panowania i wielu z nich chętnie przyłączyło się do ruchów, które pomagały Japończykom.
Brytyjskie plany obrony posiadłości dalekowschodnich obejmowały budowę lotnisk łączących Singapur i Malaje z Indiami. Plany te nie brały pod uwagę faktu, że Wielka Brytania była również w stanie wojny z Niemcami, a kiedy Japonia przystąpiła do wojny, siły potrzebne do obrony tych posiadłości nie były dostępne. Birmę uważano za wojskowy „zaścianek”, który prawdopodobnie nie będzie narażony na japońską inwazję.
Gen. por. Thomas Hutton, dowódca Armii Birmy z siedzibą w Rangunie, miał tylko indyjską 17 Dywizję Piechoty i birmańską 1 Dywizję Piechoty do obrony całego kraju, chociaż oczekiwano pomocy od chińskiego rządu nacjonalistycznego pod przywództwem Czang Kaj-szeka. Podczas wojny British Indian Army rozrosła się ponad dwunastokrotnie z 200 000 w czasie pokoju, ale pod koniec 1941 roku ten wzrost oznaczał, że większość jednostek była niedostatecznie wyszkolona i źle wyposażona. W większości przypadków takie szkolenie i wyposażenie, jakie otrzymały jednostki indyjskie w Birmie, służyły raczej do operacji w kampanii północnoafrykańskiej lub na północno-zachodniej granicy Indii, a nie w dżungli. Bataliony strzelców birmańskich, które tworzyły większość 1 Dywizji Piechoty, były pierwotnie powołane wyłącznie jako oddziały bezpieczeństwa wewnętrznego, przeznaczona do tłumienia buntów wśród mniejszości w Birmie, takich jak Karenowie. One również były zbyt szybko rozbudowywane wraz z napływem żołnierzy bamarskich, brakowało im wyposażenia i składały się głównie z nieprzeszkolonych rekrutów.
Plany japońskie Japonia przystąpiła do wojny głównie po to, by pozyskiwać surowce, zwłaszcza ropę, z posiadłości europejskich (zwłaszcza holenderskich) w Azji Południowo-Wschodniej, które były słabo bronione z powodu trwającej wojny w Europie. Ich plany obejmowały atak na Birmę, częściowo ze względu na zasoby naturalne Birmy (które obejmowały pewne ilości ropy naftowej z pól wokół Yenangyaungu, ale także minerały, takie jak kobalt oraz duże nadwyżki ryżu), ale także z uwagi na ochronę flanki ich głównego ataku przeciwko Malajom i Singapurowi oraz chęć zapewnienia strefy buforowej w celu ochrony terytoriów, które zamierzali okupować.
Dodatkowym czynnikiem była ukończona w 1938 roku Droga Birmańska, która łączyła Lashio na końcu linii kolejowej z portu Rangun z chińską prowincją Junnan. To nowo ukończone połączenie było wykorzystywane do transportu zaopatrzenia dla chińskich sił Czang Kaj-szeka, które walczyły z Japończykami od kilku lat. Japończycy oczywiście chcieli odciąć tę trasę.
Południowa Armijna Grupa Ekspedycyjna pod ogólnym dowództwem Hisaichi Terauchiego była odpowiedzialna za wszystkie operacje wojskowe w Azji Południowo-Wschodniej. Japońska 15 Armia, dowodzona przez gen. por. Shojiro Iida, otrzymała początkowo zdanie okupacji północnej Tajlandii, która podpisała traktat o przyjaźni z Japonią 21 grudnia 1941 r., oraz zaatakowania południowej birmańskiej prowincji Tenasserim przez Wzgórza Tenasserim. Armia składała się z wysoko cenionych 33 i 55 Dywizji Piechoty, choć obie dywizje były na kilka tygodni osłabione przez przenoszenie oddziałów do innych operacji.
Powstańcy birmańscy Wraz ze wzrostem zagrożenia wojną Japończycy szukali powiązań z potencjalnymi sojusznikami w Birmie. Pod koniec 1940 roku Aung San, birmański aktywista studencki, skontaktował się z Suzuki Keiji w Amoy i poleciał do Japonii na rozmowy. On i kilku innych ochotników (Trzydziestu Towarzyszy) przeszli później intensywne szkolenie wojskowe na wyspie Hajnan. Armia Niepodległości Birmy została oficjalnie założona w Bangkoku w Tajlandii 28 grudnia 1941 roku. Początkowo składała się z 227 birmańskich i 74 japońskich żołnierzy, ale została szybko wzmocniona przez dużą liczbę ochotników i rekrutów, gdy przekroczyła granicę Birmy w ramach japońskiej inwazji..
Japońskie zdobycie Rangunu thumb|Rangun po japońskim ataku lotniczym w grudniu 1941 roku Pierwszy japoński atak 14 grudnia 1941 roku na Victoria Point, najdalej wysunięty na południe punkt Birmy, był oczekiwany w tym miejscu, lecz nie spotkał się z żadnym oporem. Drugim atakiem był mały rajd rozpoznawczy skierowany przeciwko komisariatowi policji na południu prowincji Tenasserim, który został odparty. Japoński 143 Pułk Piechoty (z 55 Dywizji) rozpoczął następnie ataki lądowe na lotniska w Tavoy i Mergui w prowincji Tenasserim. Lotniska były trudne do obrony i umocnienia, ale Dowództwo Armii Birmy otrzymało rozkaz utrzymania tych placówek ze względu na ich znaczenie dla obrony Malajów. Japończycy przedarli się przez strome, porośnięte dżunglą pasmo Tenasserim i 18 stycznia 1942 roku zaatakowali Tavoy. Obrońcy, 3. i 6. batalion strzelców birmańskich, zostali pokonani i zmuszeni do ewakuowania miasta w chaosie. Mergui zostało ewakuowane, jeszcze zanim Japończycy przypuścili na nie jakikolwiek atak.
Rangun był początkowo stosunkowo skutecznie broniony przed japońskimi nalotami przez małe oddziały RAF-u wzmocnione eskadrą Amerykańskiej Grupy Ochotniczej, lepiej znanej jako „Latające Tygrysy”. Większość lotnisk znajdowała się pomiędzy Rangunem a obszarem natarcia wojsk Osi, a kiedy Japończycy zaczęli korzystać z lotnisk w Tenasserim, pozycja sił powietrznych na lotniskach pod Rangunem stawała się coraz trudniejsza do utrzymania.
22 stycznia główne siły japońskiej 55 Dywizji rozpoczęły zasadniczy atak na zachód od Rahaeng w Tajlandii przez przełęcz Kawkareik. Indyjska 16 Brygada Piechoty z 17 Dywizji, strzegąca tego podejścia, pośpiesznie wycofała się na zachód. Dywizja japońska zbliżyła się do Moulmein u ujścia rzeki Saluin, które obsadziła birmańska 2 Brygada Piechoty. Pozycja ta była prawie niemożliwa do obrony, a za nią znajdowała się rzeka Saluin o szerokości prawie 2,4 km. Birmańska 2 Brygada została wciśnięta w coraz ciaśniejszy perymetr obronny i ostatecznie wycofała się za rzekę promem 31 stycznia, po porzuceniu dużej ilości zapasów i sprzętu. Część sił pozostała w Moulmein, gdzie musiała przepłynąć rzekę wpław.
Most Sittang Indyjska 17 Dywizja wycofała się na północ. Próbowała następnie utrzymać linię rzeki Bilin i inne linie drugoplanowe, ale miała zbyt mało żołnierzy, aby uniknąć ciągłego oskrzydlania. Formacja ostatecznie wycofała się w kierunku mostu na rzece Sittang w ogólnym chaosie. Odwrót był opóźniany przez wypadki, takie jak spadanie z mostu pojazdów wojskowych, ataki lotnicze (w tym bratobójczy ogień ze strony RAF-u i chińskiego lotnictwa) oraz japoński ostrzał nękający.. Opóźnienia pozwoliły Japończykom na infiltrację samego mostu, a źle zorganizowana obrona mogła w każdej chwili upaść. Obawiając się, że most wpadnie nienaruszony w ręce Japończyków, którzy wykorzystają go do natarcia na Rangun, dowódca dywizji, gen. maj. John Smyth nakazał wysadzenie go w powietrze rano 23 lutego 1942 roku, przy czym większość dywizja utknęła po stronie zajętej przez wroga.
Wielu żołnierzy 17 Dywizji, którzy zostali uwięzieni na zajętym przez Japończyków brzegu rzeki, przedostało się na zachodni brzeg wpław lub na improwizowanych tratwach, ale musieli porzucić prawie cały swój sprzęt, w tym większość broni osobistej. Doprowadziło to później do mocnej krytyki decyzji o wysadzeniu mostu, co argumentowano tym, że sama rzeka nie stanowiła dużej przeszkody dla Japończyków i że wysadzając most zrobiono więcej szkody niż pożytku, ponieważ doprowadziło to do utknięcia dwóch brygad indyjskich, a opóźniło japońskie zdobycie Rangunu najwyżej o dziesięć dni.
Upadek Rangunu Chociaż rzeka Sittang była teoretycznie silną pozycją obronną, katastrofa na moście sprawiła, że siły alianckie były zbyt słabe, aby go utrzymać. Gen. Archibald Wavell, naczelny dowódca ABDA, nakazał jednak utrzymanie Rangunu. Spodziewał się znacznych posiłków z Bliskiego Wschodu, w tym australijskiej dywizji piechoty. 28 lutego Wavell formalnie zwolnił Huttona (chociaż ten został już oficjalnie zastąpiony przez gen. Harolda Alexandra), a następnego dnia zwolnił także Smytha, który i tak był bardzo chory i nie nadawał się do czynnej służby.
Chociaż rząd Australii nie zgodził się na wysłanie swoich żołnierzy do Birmy, w Rangunie wylądowało kilka brytyjskich i indyjskich posiłków, w tym brytyjska 7 Brygada Pancerna (wyposażona w nowe czołgi M3 Stuart) i indyjska 63 Brygada Piechoty. Gen. Aleksander zarządził kontrataki przeciwko Japończykom w Pegu, 64 km na północny wschód od Rangunu, ale wkrótce zdał sobie sprawę, że nie ma nadziei na obronę Rangunu. 7 marca Armia Birmy ewakuowała Rangun po wdrożeniu taktyki spalonej ziemi, aby uniemożliwić Japończykom korzystanie z jego obiektów. Port został zniszczony, a terminal naftowy wysadzony w powietrze. Gdy alianci odeszli, miasto płonęło.
Resztki Armii Birmy stanęły w obliczu okrążenia, gdy wycofywały się na północ od miasta, ale przedarły się przez blokadę Taukkyan w wyniku błędu ze strony lokalnego dowódcy japońskiego. Płk Takanobu Sakuma, dowodzący japońskim 214 Pułkiem Piechoty, otrzymał rozkaz zablokowania głównej drogi na północ z Rangunu do Prome, podczas gdy główne oddziały 33 Dywizji okrążyły miasto, by zaatakować z zachodu. Wycofujące się wojska brytyjskie i indyjskie zostały odrzucone, gdy próbowały przebić się przez blokadę drogową Sakumy. Alexander zarządził kolejny atak, ale stwierdził, że Japończycy zniknęli. Nie zdając sobie sprawy z tego, że Brytyjczycy ewakuują Rangun, Sakuma wycofał blokadę drogową zgodnie z rozkazem, gdy 33 Dywizja osiągnęła zamierzone pozycje. Gdyby tego nie zrobił, Japończycy mogliby schwytać generała Alexandra i większość resztek Armii Birmy.
Japońskie natarcie do Saluin i Czinduin