Czystki etniczne Gruzinów w Abchazji, znane również jako masakry Gruzinów w Abchazji, w Gruzji określane jako ludobójstwo Gruzinów w Abchazji (gruz.: ქართველთა გენოციდი აფხაზეთში) – termin dotyczący czystek etnicznych, masakr i przymusowych deportacji tysięcy etnicznych Gruzinów mieszkających na terenie samozwańczej Republiki Abchazji podczas konfliktu gruzińsko-abchaskiego w latach 1992–1993 oraz w 1998 roku dokonanych przez abchaskich separatystów i ich sojuszników. Ofiarą masowych zabójstw padali także Ormianie, Grecy, Rosjanie, a nawet Abchazowie, którzy sprzeciwiali się mordom. Od 200 000 do 250 000 gruzińskich cywilów zmuszono do ucieczki na tereny kontrolowane przez rząd Gruzji. Masakry Gruzinów zostały oficjalnie uznane za czystkę etniczną przez konwencje Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) w 1994, 1996 i ponownie w 1997 roku podczas szczytów tej organizacji w Budapeszcie, Lizbonie i Stambule; w konwencjach tych potępiono także „sprawców zbrodni wojennych popełnionych podczas konfliktu”. 15 maja 2008 roku Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych przyjęło (14 głosami za, 11 przeciw i 105 wstrzymujących się) rezolucję A/RES/62/249, w której „podkreślono znaczenie zachowania prawa własności uchodźców i przesiedleńców wewnętrznych z Abchazji, w tym ofiar „czystek etnicznych”, i wezwano wszystkie państwa członkowskie do powstrzymania osób podlegających ich jurysdykcji przed uzyskaniem mienia na terytorium Abchazji w Gruzji z naruszeniem praw osób powracających”.

Tło sytuacyjne Przed wybuchem pierwszej wojny w Abchazji 1992 roku Gruzini stanowili prawie połowę ludności samozwańczej republiki, podczas gdy mniej niż jedna piąta jej ludności to etniczni Abchazowie. Dla porównania, w 1926 roku obie populacje na tym obszarze były prawie równe, stanowiąc po ok. 1/3 ludności, podczas gdy jej resztę stanowili Rosjanie, Ormianie i Grecy. Imigracja na dużą skalę Gruzinów, Rosjan i Ormian pozwoliła ich populacjom na szybki wzrost; podczas gdy liczba Abchazów nawet nie podwoiła się do 1989 roku, populacja Gruzinów w Abchazji wzrosła w tym czasie prawie czterokrotnie z 67 494 do 239 872, populacja Ormian potroiła się, a liczba Rosjan wzrosła aż sześciokrotnie.

Konflikt zbrojny w Abchazji

W 1992 roku sytuacja polityczna w Abchazji przerodziła się w militarną konfrontację między rządem gruzińskim a separatystami abchaskimi. Walki przybrały na sile, gdy oddziały gruzińskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Obrony wraz z jednostkami policji zajęły Suchumi i zbliżyły się do miasta Gudauta. Polityka etniczna zainicjowana przez Gruzinów w Suchumi zmusiła część Abchazów do opuszczenia swoich domostw i doprowadziła do powstania grupy bojowników, zdeterminowanych, aby odzyskać utracone domy. Jednak w miarę postępu działań wojennych separatyści abchascy zaczęli prowadzić taką samą politykę masowego wysiedlania etnicznych Gruzinów z ich domów w jeszcze większej liczbie, co spowodowało, że ok. 250 000 ludzi zostało wyrzuconych z ich siedzib rodowych. Przy prawdopodobnej pomocy ze strony Rosji udało im się uzbroić i zorganizować „bataliony ochotnicze” złożone z ludów Północnego Kaukazu. Według politologa Georgy Mirsky'ego rosyjska baza wojskowa w Gudaucie „zaopatrywała stronę abchaską w broń i amunicję”. Jednocześnie dodaje on, że „nigdy nie przedstawiono żadnego bezpośredniego dowodu na to, ale bardziej naiwnym byłoby wierzyć, że czołgi, rakiety, haubice i inna ciężka broń, której koalicja antygruzińska coraz częściej używała w swojej wojnie, zostały zdobyte na wrogu”. Ta antygruzińska koalicja wojskowa składała się z północnokaukaskiego ugrupowania Konfederacja Narodów Kaukazu, czeczeńskiej dywizji „Szary Wilk” Szamila Basajewa, „batalionu ormiańskiego im. Bagramiana”, Kozaków, bojowników z Naddniestrza i różnych rosyjskich oddziałów specjalnych. Według politologa Bruno Coppietersa, „zachodnie rządy podjęły pewne dyplomatyczne inicjatywy w ONZ i zaapelowały do Moskwy o zaprzestanie aktywnego udziału jej sił zbrojnych w konflikcie w Abchazji. Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła serię rezolucji, w których apelowała o zawieszenie broni i potępienie abchaskiej polityki czystek etnicznych”.

W obliczu setek tysięcy etnicznych Gruzinów, którzy nie chcieli opuścić swoich domów, strona abchaska wdrożyła proces czystek etnicznych w celu całkowitego wypędzenia i wyeliminowania ludności gruzińskiej w Abchazji.

Dokładna liczba zabitych podczas czystek etnicznych jest kwestionowana, jednak szacunki wahają się od 8 000 do 10 000 osób, nie licząc zabitych w 1998 roku podczas walki w rejonie galskim. Powszechnie uznaje się, że od 200 000 do 250 000 etnicznych Gruzinów zostało wyrzuconych ze swoich domów. Ofiarą kampanii czystek etnicznych padli także miejscowi Rosjanie, Ormianie, Grecy, Abchazowie nie akceptujący ludobójczej polityki władz separatystycznych i inne mniejszości etniczne zamieszkujące Abchazję. Zniszczono ponad 20 000 domów należących do etnicznych Gruzinów. Setki szkół, przedszkoli, cerkwi, szpitali i zabytków kultury gruzińskiej zostało splądrowanych oraz zniszczonych.

Raporty Departamentu Stanu USA z 1994 roku opisują sytuacje masowych naruszeń praw człowieka, często korzystając z ustaleń Human Rights Watch. Według jednego z tych raportów:

Po zakończeniu wojny rząd Gruzji, ONZ, OBWE oraz sami uchodźcy rozpoczęli śledztwo i gromadzenie faktów na temat zarzutów ludobójstwa, czystek etnicznych i deportacji, które były prowadzone przez stronę abchaską w czasie konfliktu. W 1994 roku i ponownie w 1996 OBWE podczas szczytu w Budapeszcie oficjalnie uznała masakry Gruzinów w Abchazji za czystki etniczne i potępiła „sprawców zbrodni wojennych popełnionych podczas konfliktu”.

W marcu 2006 roku Haski Trybunał ds. Zbrodni Wojennych ogłosił, że dokonał przeglądu wszystkich dokumentów przedłożonych przez stronę gruzińską. Po przeprowadzeniu śledztwa na szeroką skalę Trybunał stwierdził, że będzie ścigał sprawców zbrodni i wszczął śledztwo w sprawie kampanii czystek etnicznych, zbrodni wojennych i terroru wobec etnicznych Gruzinów w Abchazji.

Według Catherine Dale, Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych spraw uchodźców (UNHCR):

18 czerwca 2001 roku rezydent Rosji Władimir Putin podczas szczytu w Lublanie potwierdził fakt zbrodni popełnionych w Abchazji, także przez obywateli rosyjskich, zauważając:

Czystki etniczne (1992–1993) Raport Human Rights Watch z 1995 roku, który zawierał szczegółowy opis zbrodni wojennych i okrucieństw popełnionych podczas I wojny abchaskiej, stwierdza, że

Upadek Gagry 3 września 1992 roku podpisano mediowane przez Rosję porozumienie między stroną gruzińską i abchaską, które zobowiązywało Gruzję do wycofania swoich sił zbrojnych z miasta Gagra. Porozumienie zmusiło separatystów abchaskich z Gudauty do wstrzymania ataków na miasto. Wkrótce potem Gagrę opuściły siły gruzińskie, w skład których wchodziły bataliony Szawnabada, Awaza i Biały Orzeł (wraz z czołgami i ciężką artylerią). Na miejscu pozostały tylko niewielkie grupy uzbrojonych bojowników, złożone głównie z etnicznych Gruzinów z Gagry i okolic. Jednak 1 października strona abchaska naruszyła porozumienie i rozpoczęła atak na Gagrę na pełną skalę. Natarcie z kilku stron było dobrze skoordynowane i prowadzone głównie przez bojowników czeczeńskich (pod dowództwem Szamila Basajewa) oraz przedstawicieli innych narodów północnokaukaskich. Słabe, gruzińskie oddziały w Gagrze szybko utraciły kontrolę nad przedmieściami miasta (osiedla Leselidze i Kolkhida) i po wycofaniu się do centrum miasta zostały ostatecznie zniszczone do końca dnia 1 października. Wraz z upadkiem Gagry ludność gruzińska znalazła się na łasce abchaskich separatystów i ich sojuszników. Pierwsze masakry i akty czystki etnicznej zostały popełnione właśnie podczas bitwy o Gagrę.

Z centrum Gagry oraz osiedli Leselidze i Kolchida wyłapywano Gruzinów bez względu na wiek i zabijano. Kiedy tylko separatyści wkroczyli do miasta, ludność cywilna stała się celem masowych mordów. Głównymi celami byli młodzi ludzie i dzieci. Według relacji naocznego świadka:

Kobiety i młode dziewczęta schwytane przez bojowników stały się ofiarami gwałtów i tortur. Pewna starsza Gruzinka, która przeżyła październikowy atak na Gagrę, opowiadała:

Po upadku Gagry zwycięzcy zaczęli rabować, gwałcić i torturować, a następnie wykonywać zbiorowe egzekucje na wszystkich schwytanych, którym nie udało się opuścić miasta na czas. 1 października o godzinie 17:00 około 1000–1500 osób zostało zatrzymanych i umieszczonych pod strażą na stadionie piłkarskim w centrum Gagry. 6 października znaleziono blisko 50 cywilów wiszących na słupach elektrycznych. Wkrótce potem dzieci, osoby starsze, kobiety i mężczyźni, których uwięziono na stadionie piłkarskim, zostali zastrzeleni i wrzuceni do zbiorowych grobów niedaleko stadionu. Rosyjski obserwator wojskowy Michaił Demianow (oskarżony przez stronę gruzińską o bycie doradcą wojskowym przywódcy separatystów Władysława Ardzinby) powiedział Human Rights Watch:

Obserwatorzy ONZ zaczęli badać i gromadzić wszystkie fakty dotyczące zbrodni wojennych popełnionych podczas upadku Gagry. Wiceprzewodniczący Rady Najwyższej Abchazji Michaił Jinjaradze, z pochodzenia Gruzin, został usunięty ze swojego urzędu i zamordowany.

Masakra w Kamani Po nieudanej próbie ataku separatystów i ich sojuszników na Suchumi 14 marca 1993 roku, Abchazi skierowali swoje główne siły na północną stronę linii frontu, która dzieliła Gruzinów utrzymujących Suchumi i terytoria kontrolowane przez separatystów. 4 lipca Konfederacja Narodów Kaukazu, formacje abchaskie i ormiański batalion im. Bagramiana przetransportowany podobno przez rosyjską Marynarkę Wojenną do miasta Tkwarczeli rozpoczęły ofensywę na północny obwód Suchumi. Siły gruzińskie i lokalne jednostki ochotnicze (w tym członkowie ukraińskiej organizacji nacjonalistycznej UNA-UNSO) stacjonujące we wsiach Szroma, Tamiszi i Kamani zostały zaskoczone. 5 lipca, po intensywnych walkach, Gruzini stracili w ciągu kilku godzin aż 500 zabitych. Wioska Kamani wpadła w ręce formacji abchaskich i ich sojuszników z Kaukazu Północnego. Kamani zamieszkiwali głównie Swanowie (grupa etnograficzna Gruzinów) oraz prawosławne zakonnice, które mieszkały przy cerkwi św. Jerzego znajdującej się w centrum wioski. Miejscowa ludność (w tym kobiety i dzieci) została zmasakrowana, a cerkiew św. Jerzego stała się miejscem masakry. Zakonnice zostały zgwałcone i zabite na oczach prawosławnych księży, o. Jurija Anua i o. Andria. Obaj księża zostali wyprowadzeni z kościoła i przepytani o własność ziemi w Abchazji. Po udzieleniu odpowiedzi, że Abchazja nie jest ani Gruzją, ani Abchazją, ale ziemią Boga, zostali zastrzeleni przez bojownika z Kaukazu Północnego. W sumie około 120 mieszkańców wsi zostało zamordowanych.

Upadek Suchumi Thomas Goltz, korespondent wojenny, który odwiedził Abchazję w czasie wojny, wspomina, że rosyjskie MiG-29 zrzuciły 500 kilogramów bomb próżniowych, głównie na obszary mieszkalne Suchumi i wioski nad rzeką Gumistą. Rosyjski dziennikarz Dmitrij Chołodow pozostał w Suchumi, zanim wpadł w ręce separatystów i napisał kilka relacji z oblężonego miasta: