Komunizm w Polsce – historia polskiego ruchu komunistycznego datuje swój początek w latach 90. XIX wieku, kiedy to w polskim ruchu robotniczym doszło do rozłamu na dwa przeciwstawne nurty – nurt niepodległościowy i demokratyczny (reformistyczny) tworzyła PPS, a nurt internacjonalistyczny i marksistowski (rewolucyjny) reprezentowała SDKPiL.
Ruch robotniczy pod zaborami Pierwsze przejawy utopijnego socjalizmu polskiego dają się zauważyć przed powstaniem listopadowym i po roku 1831, gdy ubożsi emigranci zaczęli krytycznie oceniać kapitalistyczny ustrój gospodarczo-społeczny i szukali nowych dróg, które pozwoliłyby uchronić od niego Polskę. Powstała organizacja Lud Polski, która głosiła program antyfeudalny, domagała się, aby cała ziemia przeszła we wspólne użytkowanie chłopów, krytykowała też stosunki kapitalistyczne. Idee socjalistyczne przenikały do kraju.
Pierwsze odgłosy w Polsce na poglądy głoszone przez Marksa i Engelsa pochodzą już z 1842 roku. Wywołała wówczas zainteresowanie opublikowana anonimowo przez Engelsa broszurka krytykująca niemieckiego filozofa Schellinga. Ukazały się w polskich czasopismach warszawskich dwie recenzje, jedna z nich – pióra Dembowskiego. Wkrótce w piśmie poznańskim „Rok” znalazły się dwie recenzje książki również Engelsa Położenie klasy robotniczej w Anglii. Nieznany autor podaje nazwisko Engelsa i kilka informacji o nim.
W 1844 r. ksiądz Piotr Ściegienny próbował łączyć komunistyczne dążenia pierwotnego chrześcijaństwa ze sprawą wyzwolenia narodowego.
Najbardziej zbliżone do naukowego socjalizmu poglądy reprezentował organizator i przywódca powstania krakowskiego w 1846 r. Edward Dembowski. Dokonał on rewizji filozofii Georga Wilhelma Hegla, odrzucając jego idealizm. Propagował myśl materialistyczną, domagał się zniesienia nie tylko ucisku feudalnego, ale i wszelkich form wyzysku człowieka przez człowieka. Po upadku powstania styczniowego w 1864 r. na Zachód wyemigrowały nowe zastępy powstańców. Lewica zasiliła kierunek rewolucyjno-demokratyczny, wysunęła hasła rewolucji agrarnej i walki o niepodległość Polski. W obronie Komuny Paryskiej w 1871 r. uczestniczyły setki polskich emigrantów – demokratów i rewolucjonistów, byli wśród niech m.in. gen. Jarosław Dąbrowski, który stanął na czele jej siły zbrojnej i gen. Walery Wróblewski, dowodzący obroną na lewym brzegu Sekwany. Również od powstania I Międzynarodówki w 1864 r. socjaliści polscy zasiadali w jej władzach. Na wiecu założycielskim 28 września 1864 r. do Rady Centralnej (zwanej później Generalną) wybrano dwóch Polaków. Kolejnymi sekretarzami Międzynarodówki do spraw Polski byli Konstanty Bobczyński, Antoni Żabicki i Walery Wróblewski. Wśród wielu Polaków, którzy bezpośrednio lub pośrednio związani byli z I Międzynarodówką, wymienić należy m.in.: Konstantego Bobczyńskiego, Józefa Ćwierczakiewicza, Jarosława i Teofila Dąbrowskich, Włodzimierza Rożałowskiego, Józefa Rozwadowskiego, Walerego Wróblewskiego i Antoniego Żabickiego. Sekcja polska Międzynarodówki powstała już w 1865 r. Głównymi jej działaczami byli Ludwik Oborski, Jan Kryński, Konstanty Bobczyński, Antoni Żabicki. Z wysokości składek wynika, że było ich około trzydziestu. Po upadku Komuny Paryskiej 1871 r., gdy do Londynu napływać zaczęli polscy komunardzi, grupa polska zradykalizowała się i wzrosła liczebnie. Przetrwała ona do końca istnienia Międzynarodówki. Działalność ideowo-organizacyjna polskiej lewicy emigracyjnej i jej międzynarodowe kontakty przyczyniły się do rozwoju ruchu socjalistycznego w kraju.
Organizacje robotnicze na ziemiach polskich powstały najwcześniej na terenach zaboru pruskiego i austriackiego. Na Górnym Śląsku związki zawodowe spełniały jednocześnie rolę kas zapomogowych. W Poznaniu pierwsze stowarzyszenie robotnicze utworzono w 1872 r., w Galicji powstało w 1868 r. Stowarzyszenie Młodzieży Czeladniczej „Gwiazda”. W Królestwie pierwsze kółka socjalistyczne powstały w 1875 r. Wśród działaczy pierwszego pokolenia socjalistów polskich na czoło wysuwa się Ludwik Waryński, który w Warszawie rozpoczął organizowanie tajnych kas oporu; wiązało się z tym powstawanie kółek rewolucyjnych, zaznajamiających robotników z ideologią socjalistyczną. Wyższy szczebel stanowiło koło organizatorów, kierujące całością ruchu. Powołano specjalne sekcje-koła: propagandy wśród młodzieży i kobiet, środków materialnych, wydawniczo-literackie, kontaktów z więźniami politycznymi i inne. Prócz tego działały tzw. koła przygotowawcze, w których kształcono przyszłych członków organizacji.
We wrześniu 1878 r. ukazał się tzw. Program brukselski, opracowany w środowisku socjalistów warszawskich, stanowiący pierwszą próbę sformułowania założeń ideologii socjalistycznej w kraju. Dokument ten w sposób popularny przedstawił zarys podstawowych założeń Manifestu komunistycznego. Program postulował wspólną własność narzędzi i środków produkcji, wysuwał demokratyczny postulat równości społecznej obywateli, bez różnicy płci, rasy i narodowości. Druga jego część zawierała akces i poparcie dla międzynarodowego ruchu robotniczego. Dokument ten był pierwszą deklaracją socjalizmu polskiego, wyrosłą z rozwijającego się klasowego ruchu robotniczego. Utożsamiał się z ruchem politycznym powołanym do życia przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa.
Działalność kółek socjalistycznych w latach 1878–1879 została przerwana przez falę aresztowań. Represje władz spowodowały również emigrację socjalistów z Królestwa Polskiego. Ludwik Waryński zmuszony został do opuszczenia Warszawy. Wyjechał do Galicji, gdzie brał udział w organizowaniu pierwszych kółek socjalistycznych. W 1882 r. powstał Komitet Robotniczy organizującej się Międzynarodowej Socjalno-Rewolucyjnej Partii Proletariat. Program partii ukazał się 1 września 1882 r. Starano się w nim przystosować ogólne zasady marksizmu do warunków polskich.
W październiku 1879 r. w Genewie ukazała się „Równość”, pierwsze polskie pismo socjalistyczne. Wydawali je do marca 1881 r. Kazimierz Dłuski, Maria Jankowska i Stanisław Mendelson.
13 marca 1881 r. z polecenia Narodnej Woli udany zamach na cara Aleksandra II dokonał Polak Ignacy Hryniewiecki.
W lutym 1888 r. Marcin Kasprzak i Ludwik Kulczycki założyli II Proletariat. Podobnie jak dawniej członkowie Wielkiego Proletariatu, tak ich spadkobiercy uznali terror za najwłaściwszą metodę walki o urzeczywistnienie ustroju sprawiedliwości społecznej. W 1889 roku w Łodzi z inicjatywy Juliana Marchlewskiego powstał Związek Robotników Polskich. Organizacja ta początkowo nie stawiała sobie celów politycznych, główny nurt jej działalności wyrażał się w aktywności charakterystycznej dla związków zawodowych – tworzeniu kas oporu, propagowaniu ośmiogodzinnego dnia pracy, podniesienia płac, ustanowienia składek rentowych i emerytalnych.
Działalność II Proletariatu została już w 1888 r. poważnie osłabiona na skutek dotkliwych aresztowań, jednakże idee socjalistyczne coraz bardziej rozpowszechniały się w Kongresówce za sprawą literatury marksistowskiej, której udało się ominąć carską cenzurę. Do rąk czytelników trafiły trzy tomy „Pism pomniejszych” Marksa, „Początki cywilizacji” Engelsa (pod tym tytułem ukazała się znana praca Engelsa „Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa”) oraz szereg innych broszur, wydanych głównie zagranicą. Strawnym dla cenzury okazał się również „Kapitał”, który wyszedł w przekładzie polskim w trzech zeszytach pod redakcją Ludwika Krzywickiego. Krzywicki przyczynił się w dużym stopniu do popularyzacji marksizmu w Polsce we wczesnym okresie ruchu robotniczego.
Rozłam w polskim ruchu robotniczym mały|Do Lwowskich Robotników budowlanych – odezwa z 1896 r. W dniach 17–21 listopada 1892 r. odbył się w Paryżu zjazd działaczy „Pobudki”, „Zetu”, „Przedświtu” i Zjednoczenia (organizacji utworzonej przez niektórych aktywistów II Proletariatu odrzucających taktykę terroru indywidualnego). Zjazd powołał do życia Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich. W lutym-marcu 1893 r. w wyniku zjednoczenia Związku Robotników Polskich i II Proletariatu utworzona została w kraju Polska Partia Socjalistyczna. Zjazd Paryski uchwalił program opublikowany w „Przedświcie” w maju 1893 r. jako „Szkic programu Polskiej Partii Socjalistycznej”. 30 lipca 1893 odbyła się w kraju narada aktywu odrzucającego wytyczne zjazdu paryskiego, który utworzył pierwszą czysto marksistowską partię robotniczą – Socjaldemokracje Królestwa Polskiego i Litwy. Sprzeciw wobec uchwał zjazdu paryskiego wyraziła też grupa działaczy socjalistycznych na emigracji w Szwajcarii – Róża Luksemburg, Adolf Warszawski-Warski, Julian Marchlewski. Założyli oni pismo „Sprawa Robotnicza”, które SDKPiL uznała za swój organ. W dniach 10–11 marca 1894 r. w Warszawie obradował I Zjazd tej partii.
Rewolucja 1905-1907 Wieść o masakrze robotników petersburskich wstrząsnęła polską klasą robotniczą. Hasło do walki pierwsza rzuciła SDKPiL. Partia ta już 23 stycznia wydała odezwę, której wzywała proletariat polski do walki u boku rosyjskiej klasy robotniczej.
W latach 1905–1907 działała wśród wojsk carskich stacjonujących w Królestwie Polskim Wojskowo-Rewolucyjna Organizacja, zwana w skrócie WRO. Kierowały nią na ziemiach polskich równocześnie SDPRR i SDKPiL. Przeniknęła ona nawet do korpusu oficerskiego, pułków kozackich i policji. Jednym z głównych kierunków pracy agitacyjnej WRO SDPRR i SDKPiL w wojsku było uświadamianie żołnierzy, by w wypadku użycia ich do tłumienia rewolucyjnych wystąpień robotników i chłopów, odmawiali posłuszeństwa swemu dowództwu i nie strzelali do ludu. Na wieść o „krwawej niedzieli” SDKPiL i WRO SDPRR wydały szereg odezw rewolucyjnych skierowanych do żołnierzy i oficerów. Między innymi Zarząd Główny SDKPiL wydał do żołnierzy odezwę zatytułowaną Bracia i Towarzysze, zaś Puławska WRO odezwę: Do żołnierzy.
SDKPiL – partia znajdująca się na najbardziej lewicowym skrzydle polskiego ruchu robotniczego i odgrywającą ważną rolę w wydarzeniach rewolucyjnych lat 1905–1907 – przekształciła się podczas rewolucji w masową, blisko czterdziestotysięczną partię robotniczą. Na IX Zjeździe PPS w listopadzie 1906 r. powstała PPS Lewica. Około 40 000 członków PPS znalazło się w PPS Lewicy. PPS Lewica prowadziła głównie działalność oświatowo-propagandową wśród robotników. Za swoje naczelne zadanie uznała odbudowę i umocnienie nielegalnych ogniw partyjnych. Z SDKPiL łączyły ją rewolucyjne i internacjonalistyczne treści ich programów, dzieliły zaś – poważne rozbieżności i spory strategiczne i taktyczne. Z biegiem lat następowało jednak pomiędzy nimi nieuniknione zbliżenie i już w 1914 r. rozpatrywać zaczęto propozycje zjednoczenia. Praktyczne wprowadzenie go w czyn przerwał wybuch I wojny światowej. Obie partie zajęły antywojenne stanowisko, wypowiadając się przeciwko poparciu któregokolwiek z mocarstw i w latach wojny współdziałały ze sobą na wielu odcinkach, przede wszystkim w ważniejszych politycznych i ekonomicznych akcjach proletariatu.
Udział Polaków w rewolucjach 1917 roku Rozrzuceni niemal po całej Rosji Polacy, pozostający często bez środków do życia, w znacznej części związani podobnymi warunkami bytu z masami pracującymi Rosji, w większości włączyli się w nurt działalności rewolucyjnej. Pierwsze polskie oddziały zbrojne kierowane przez komunistów powstawały na ziemi radzieckiej w okresie dwóch rewolucji – lutowej i październikowej. Utworzony na zjeździe żołnierzy popierających rewolucję Komitet Główny Związku Wojskowych Polaków Lewicy kierował działalnością rewolucyjnych komitetów żołnierskich w polskich formacjach w Rosji.
Po wybuchu rewolucji lutowej powstają niezależne od siebie w różnych miejscowościach Rosji, w szczególności na Ukrainie i Białorusi, tak zwane organizacje zjednoczeniowe (Zjednoczenie Socjalistyczne Polskie – ZSP). W skład tych zjednoczonych organizacji wchodzili esdekapelowcy, członkowie PPS-Lewicy oraz członkowie PPS-Frakcji Rewolucyjnej.