Emanuel Ringelblum ps. „Edzio”, „Menachem” (ur. 21 listopada 1900 w Buczaczu, zm. ok. 10 marca 1944 w Warszawie) – polsko-żydowski historyk, pedagog i działacz społeczny, twórca podziemnego archiwum getta warszawskiego, zamordowany przez niemieckich okupantów.
Młodość Emanuel Ringelblum urodził się 21 listopada 1900 roku w galicyjskim Buczaczu. Był synem Fajwisza Ringelbluma, handlarza zbożem, i Munie z domu Heler. Miał brata i dwie siostry. Matka zmarła, gdy Emanuel miał 12 lat. Początkowo młody Ringelblum pobierał nauki w żydowskim chederze. Przez rok uczęszczał także do cesarsko-królewskiego gimnazjum z polskim językiem wykładowym.
Po wybuchu I wojny światowej Ringelblumowie przenieśli się do Nowego Sącza (1914). Decyzja ta była podyktowana obawą przed urządzanymi przez wojsko rosyjskie pogromami. Mimo trudności materialnych, w jakich znalazła się rodzina, Emanuel był w stanie kontynuować edukację (dorabiał m.in. udzielając korepetycji). W 1919 roku ukończył naukę w nowosądeckim gimnazjum. Egzamin maturalny zdał w 1920 roku.
Po zakończeniu nauki w szkole średniej Ringelblum przeprowadził się do Warszawy. Zamierzał podjąć studia medyczne na wydziale lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego, jednak jego podanie zostało odrzucone ze względu na obowiązującą na uczelni zasadę numerus clausus (1920). Rozgoryczony tym aktem dyskryminacji miał rozważać emigrację z Polski. Ostatecznie podjął decyzję o rozpoczęciu studiów historycznych na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego (1922). Uczęszczał m.in. na seminaria profesorów Jana Kochanowskiego i Marcelego Handelsmana, lecz jego głównym opiekunem naukowym stał się dr Ignacy Schiper. Jako student utrzymywał się głównie z tłumaczeń, a także z udzielania korepetycji i prowadzenia lekcji w wieczorowych szkołach żydowskich.
W Buczaczu młody Ringelblum działał w szeregach młodzieżowej organizacji syjonistycznej. Podczas nauki w nowosądeckim gimnazjum związał się politycznie z partią Poalej Syjon, a po rozłamie, który nastąpił w 1920 roku – z jej marksistowskim odłamem Poalej Syjon-Lewica. Działał w partyjnej młodzieżówce, znanej pod nazwą „Jugnt” – był członkiem jej Komitetu Centralnego oraz publikował artykuły w jej organach prasowych. Miał również duży wpływ na kształt programu kulturalnego Poalej Syjon-Lewicy.
Działalność naukowa i społeczna w okresie międzywojennym thumb|Emanuel Ringelblum (pierwszy z lewej) z członkami Prezydium IV Zjazdu Delegatów Oddziałów Żydowskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Polsce (1933) thumb|upright|Okładka książki Żydzi w Warszawie. Cz. 1 Od czasów najdawniejszych do ostatniego wygnania w r. 1527 (1932) Na podstawie dysertacji o dziejach warszawskich Żydów w epoce średniowiecza Ringelblum uzyskał w 1927 roku stopień doktora filozofii. W okresie międzywojennym opublikował szereg artykułów, studiów i krótkich monografii na temat dziejów społeczności żydowskiej w Polsce, szybko awansując do grona najbardziej cenionych historyków żydowskich średniego pokolenia. W 1930 roku wspólnie z Rafałem Mahlerem wydał publikację pt. „Teksty źródłowe do nauki historii Żydów w Polsce i we wschodniej Europie”. Jego dysertacja została wydana drukiem w 1932 roku. Była ona pierwszą opartą na tak bogatych źródłach archiwalnych monografią największego podówczas skupiska Żydów w Polsce i Europie. Ringelblum pracował nad jej drugą częścią, poświęconą dziejom warszawskich Żydów w latach 1527–1795, nie udało mu się jednak wydać jej drukiem przed wybuchem wojny. Wiele fragmentów planowanej monografii zostało natomiast opublikowanych w formie artykułów. Poświęcone były one m.in. takim zagadnieniom jak: rola Żydów w insurekcji kościuszkowskiej, historia żydowskiej medycyny i żydowskich lekarzy w Polsce, historia żydowskiej książki i żydowskich drukarzy w Polsce, wizerunek Żydów w XVIII-wiecznej prasie polskiej, próby produktywizacji Żydów polskich w XVIII wieku. Ringelblum był także autorem pierwszego studium historycznego na temat Szmula Zbytkowera. Ponadto od 1930 roku współpracował z wydawaną w Berlinie „Encyclopedia Judaica”, gdzie opublikował ok. 30 krótkich artykułów. Niepełne zestawienie studiów, szkiców i artykułów, opublikowanych przez Ringelbluma w okresie międzywojennym, obejmuje 126 pozycji.
Ringelblum aktywnie uczestniczył w życiu społeczności żydowskiej w Polsce. Angażował się przede wszystkim w działania mające na celu rozwój żydowskich nauk historycznych oraz zwiększenie świadomości historycznej polskich Żydów. Był członkiem zarządu Żydowskiego Domu Akademickiego na warszawskiej Pradze. Z jego inicjatywy w 1923 roku utworzono przy Domu Akademickim koło młodych historyków żydowskich (Junger Historiker Krajz). Ringelblum entuzjastycznie powitał powołanie Żydowskiego Instytutu Naukowego w Wilnie (YIVO) i był de facto twórcą jego sekcji historycznej (powstała ona w dużej mierze na bazie warszawskiego Junger Historiker Krajz). Współredagował nieperiodyczne czasopismo naukowe Junger Historiker (od 1934 wydawane pod nazwą Bleter far Geszichte). Z jego inicjatywy udało się umożliwić udział delegacji historyków żydowskich w VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Historycznych, zorganizowanym w Warszawie w sierpniu 1933 roku.
Ringelblum działał także w świeckim Zjednoczeniu Szkół Żydowskich oraz pozostawał członkiem Związku Nauczycieli Żydowskich i Związku Literatów Żydowskich. Od 1929 roku współpracował z Centralą Kas Bezprocentowych („Cekabe”), finansowaną przez American Jewish Joint Distribution Committee („Joint”). W latach 1930–1938 był redaktorem wydawanego przez „Cekabe” czasopisma „Folkshilf”. Ponadto współpracował z Żydowskim Towarzystwem Krajoznawczym, w którego czasopiśmie („Krajoznawstwo”) publikował swoje artykuły.
Od czasów studenckich głównym źródłem utrzymania Ringelbluma była praca nauczycielska. W 1926 roku wyjechał do Wilna, gdzie przez rok uczył w żydowskich szkołach średnich (m.in. w żydowskim gimnazjum humanistycznym). Po powrocie do Warszawy zdał nauczycielski egzamin państwowy i nieprzerwanie przez 10 lat uczył historii w szkołach średnich dla młodzieży żydowskiej (przede wszystkim w prywatnym gimnazjum dla dziewcząt „Jehudija”). W 1938 roku, pragnąc zaangażować się całkowicie w działalność społeczną, zrezygnował z pracy w szkolnictwie.
Pod koniec lat 30. Ringelblum był już pełnoetatowym pracownikiem „Jointu”. Pod koniec października 1938 kierował akcją pomocy dla blisko 6 tys. żydowskich uchodźców z Niemiec, którzy na skutek prześladowań ze strony władz III Rzeszy znaleźli się w obozach przejściowych pod Zbąszyniem. Przystąpił wówczas do opracowywania raportu na temat dyskryminacji Żydów w nazistowskich Niemczech, którego nie udało mu się jednak ukończyć przed wybuchem wojny.
Poglądy i zainteresowania badawcze Zainteresowania badawcze Ringelbluma koncentrowały się przede wszystkim wokół historii społecznej polskich Żydów. Był miłośnikiem języka jidysz, a także folkloru i historii żydowskich mas ludowych. Wierzył, że zachowanie pamięci historycznej będzie możliwe dzięki połączonemu wysiłkowi zawodowych historyków i zwykłych ludzi. Z tego powodu przywiązywał dużą wagę do badania folkloru, podań ludowych, prasy i publicystyki, a także zbierania korespondencji, pamiętników oraz ustnych bądź pisemnych relacji, których autorami byli przedstawiciele niższych lub średnich warstw społecznych. Był zwolennikiem materializmu historycznego. Uważał, że ekonomiczna odrębność Żydów od otaczającego ich żywiołu polskiego była zasadniczym czynnikiem, który zapobiegł asymilacji. W przeciwieństwie do wielu marksistowskich historyków nie odmawiał jednak judaizmowi pewnej roli historycznej w przetrwaniu narodu żydowskiego. Krytycznie oceniał natomiast instytucję kahału oraz wiele judaistycznych tradycji, które jego zdaniem służyły jako narzędzie ucisku elit nad ubogimi masami żydowskimi.
Ringelblum sprzeciwiał się badaniu dziejów Żydów w oderwaniu od historii powszechnej. Będąc zakorzenionym w kulturze polskiej traktował dzieje Żydów jako integralny składnik historii Polski. Swoje prace pisał zarówno w jidysz, jak i w języku polskim. Był daleki od idealizowania kilkuset lat wzajemnych stosunków polsko-żydowskich, lecz sprzeciwiał się także postrzeganiu ich wyłącznie przez pryzmat antysemityzmu. Uważał, że konflikty i wzajemne uprzedzenia wynikają przede wszystkim z niewiedzy i braku obopólnego zainteresowania. Wierzył, że ów stan rzeczy może ulec zmianie dzięki upowszechnieniu wiedzy historycznej. Jako syjonista oraz zwolennik zachowania żydowskich tradycji, kultury i odrębności narodowej, niechętnie odnosił się jednak do tendencji asymilacyjnych panujących w niektórych kręgach żydowskich. Wierzył, że świadomość historyczna pozwoli zachować poczucie odrębności narodowej tym Żydom, którzy odrzucali zarówno judaizm, jak i asymilację. Miał nadzieję, że z czasem narodzi się żydowska kultura świecka; oparta na historii, literaturze, folklorze i języku jidysz.
Do końca życia Ringelblum prezentował zdecydowanie lewicowe poglądy. Wierzył, że tylko światowa rewolucja pod przewodem ZSRR może zagwarantować powstanie żydowskiego państwa w Palestynie. Mimo swojej sympatii dla Związku Radzieckiego zdawał sobie jednak sprawę z przeszkód, jakie napotykał w tym państwie rozwój kultury żydowskiej.
Życie prywatne Niedługo po uzyskaniu uprawnień nauczycielskich Ringelblum poślubił młodszą o cztery lata Judytę (Jehudis) Lewit Herman – nauczycielkę języka polskiego w szkołach żydowskich, a zarazem działaczkę Poalej Syjon-Lewicy. Ich jedyne dziecko, syn Uriel (Uri), urodziło się w 1930 roku.
Mężem jednej z sióstr Ringelbluma był Artur Eisenbach – dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego w latach 1966–1968.
Getto warszawskie thumb|Tablice upamiętniające Emanuela Ringelbluma przy wejściu do gmachu Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie W sierpniu 1939 roku Ringelblum przebywał w Genewie, gdzie uczestniczył w XXI kongresie syjonistycznym. Na wieść o podpisaniu paktu Ribbentrop-Mołotow natychmiast powrócił do Polski (przez Włochy, Jugosławię i Węgry). Do Warszawy dotarł w chwili rozpoczęcia niemieckiej inwazji. Natychmiast włączył się do organizowanej z ramienia „Jointu” akcji pomocy bezdomnym i głodującym. Mimo, iż wielokrotnie proponowano mu ucieczkę z miasta – konsekwentnie odmawiał. W listopadzie 1940 roku wraz z rodziną i kilkuset tysiącami Żydów został zamknięty w getcie warszawskim.
Dzięki kontaktom i doświadczeniom uzyskanym podczas wieloletniej współpracy z „Jointem” Ringelblum zajął wysoką pozycję w strukturach pomocy społecznej w getcie. Aktywnie uczestniczył w pracach Centralnego Komitetu Pomocy (później Komitetu Koordynacyjnego), od września 1939 roku koordynującego działalność żydowskich organizacji humanitarnych i pomocowych w Warszawie. Gdy na bazie Komitetu Koordynacyjnego utworzono Żydowską Samopomoc Społeczną (Alejnhilf), a następnie Żydowskie Towarzystwo Opieki Społecznej, w którym Ringelblum stanął na czele Sekcji Pracy Społecznej. Do jego obowiązków należało nadzorowanie pracy tzw. komitetów domowych. Pragnąc ocalić jak najwięcej przedstawicieli żydowskiej inteligencji starał się zapewnić im zatrudnienie w agendach ŻSS.
ŻSS pozostawała w ostrym sporze z warszawskim Judenratem i jego przewodniczącym – Adamem Czerniakowem. ŻSS oskarżało Judenrat oraz podległą mu żydowską policję o korupcję, faworyzowanie bogatych i konwertytów, a także o propagowanie asymilacji (urzędy gminy posługiwały się głównie językiem polskim). Ringelblum i jego współpracownicy uważali, że bogaci Żydzi muszą wziąć na siebie część ciężarów związanych z opieką nad ubogą ludnością i uchodźcami. Ponadto stali na stanowisku, że instytucje getta powinny w pierwszym rzędzie przejawiać lojalność wobec żydowskiej kultury. Z tego względu w zapiskach Ringelbluma można znaleźć wiele ostrych słów krytyki pod adresem Judenratu i Czerniakowa (nie zawsze jednak była ona obiektywna).