Kurpie Białe – grupa etnograficzna ludności polskiej zamieszkująca teren Puszczy Białej na Mazowszu.
To potomkowie i potomkinie rodzin sprowadzonych w XVIII wieku przez właścicieli puszczy, biskupów płockich. Mieli zagospodarować teren Puszczy Biskupiej wyludnionej po wojnach szwedzkich, najazdach kozackich i epidemiach. Osadników sprowadzono w latach 1730–1790 głównie z Puszczy Zielonej ze względu na ich znajomość gospodarki leśnej (bartnicy, smolarze, wypalacze potażu, krudownicy łąk, strzelcy). Byli osadzani na prawie czynszu w przeciwieństwie do pańszczyźnianego chłopstwa, które mieszkało we wsiach na tym terenie od czasów średniowiecza.
Spowodowana warunkami naturalnymi izolacja, występująca jednak w mniejszym stopniu niż w Puszczy Zielonej, doprowadziła do wytworzenia charakterystycznej dla Kurpiów Białych kultury z wytworami kultury materialnej (wycinanki, tkactwo, stroje, hafty, rzeźba, ceramika, wyroby plecionkarskie i wikliniarskie, ozdoby domu oraz plastyka obrzędowa) oraz kultury duchowej (pieśni, obrzędy, zwyczaje). Gwara i sposób budowania domów Kurpiów Białych są podobne do wzorów z Puszczy Zielonej.
Region jest mniej rozpoznawalny niż Kurpie Zielone. W XXI wieku pojawiają się różne inicjatywy podejmowane w lokalnych środowiskach w celu zachowania pamięci i odtworzenia zwyczajów, tradycji i historii Kurpiów Białych. Wytwory kultury Kurpiów Puszczy Białej można oglądać m.in. w Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce, Muzeum Regionalnym w Pułtusku, Muzeum Etnograficzno-Historycznym w Kamieńczyku, Skansenie im. Marii Żywirskiej w Brańszczyku oraz Kuźni Kurpiowskiej w Pniewie, ośrodku prowadzonym przez Stowarzyszenie „Puszcza Biała – Moja Mała Ojczyzna”. Propagowaniem i promowaniem kultury Kurpiów Białych zajmują się też biblioteki i domy kultury (np. w Pułtusku i Ostrowi Mazowieckiej), izby pamięci oraz organizacje pozarządowe (np. Stowarzyszenie Przyjaciół Puszczy Białej i Kamienieckiej i koła gospodyń wiejskich).
Nazwa Nazwa „Kurpie Białe” pochodzi od nazwy puszczy, w której zamieszkali osadnicy, czyli Puszczy Białej. Ma odróżniać tę grupę od Kurpiów Zielonych, zamieszkujących Puszczę Zieloną, a jednocześnie podkreślić powiązanie pomiędzy obiema grupami i fakt, że w XVIII wieku do Puszczy Białej sprowadzono Kurpiów – osadników z Puszczy Zielonej. Adam Dobroński pisał, że nazwy „Kurp” na określenie ludzi eksploatujących dobra leśne używano na Mazowszu, również w Puszczy Białej, dużo wcześniej niż w XVIII wieku.
W XIX stuleciu w odniesieniu do mieszkańców Puszczy Białej pojawiło się określenie „Kurpie Gocie” (lub „Kurpie-Gocie”). Kazimierz Władysław Wójcicki zapisał, że w odróżnieniu od mieszkańców Puszczy Zielonej Kurpie Gocie „zaciąg, czyli pańszczyznę odrabiali”, choć zwyczaje, obrzędy i budownictwo było jednolite w obu grupach, ale ich ludność różniła się ubiorem. Określenia „Kurpie Gocie” używali też: Michał Morzkowski, Stanisław Chełchowski i J. Maciejewski, Felicjan Kozłowski, Wincenty Pol, Aleksander Połujański i inni. Henryk Syska powtórzył to określenie w tytule książki Obleciałem Kurpie Gocie (Warszawa 1955). Uważał, że słowo „Gocie” pochodzi od słowa „gołocie” opisującego tereny bezleśne. Dowodem na to, że określenie „gołocie” mogło być formą skróconą do słowa „Gocie”, miały być przykłady podobnych zmian w nazwach wsi: Bogusze zamieniano na Buksy lub Bugzy, Kowalewo na Kuwlewo lub Kuflewo, a Miłosław na Miłock lub Młock. Syska uważał, że Kurpie Zieloni przybyli do Puszczy Białej wprowadzili określenie „Gocie” w odniesieniu do napotkanych na miejscu chłopów pańszczyźnianych, którzy zajmowali bezleśne tereny włości biskupich.
Nazwę „Kurpie Gocie” przyjął zespół folklorystyczny z Golądkowa. W 1958 przy Liceum Pedagogicznym w Pułtusku powstał zespół „Zielone Kurpie Gocie”.
Wobec braku rzetelnego wyjaśnienia pochodzenia określenia „Kurpie-Gocie” należy używać nazwy „Kurpie Białe”. Adam Dobroński wyraźnie rozróżnił Kurpiów w Puszczy Białej (wolni mieszkańcy, pracownicy leśni i gospodarze-czynszownicy) od Goci, którymi byli chłopi pańszczyźniani mieszkający na terenie Biskupizny przed XVIII wiekiem, od połowy tego stulecia przenoszeni stopniowo na status czynszowników.
Tożsamość Kurpiów Białych W Puszczy Białej określenie „Kurp” kojarzyło się negatywnie. Opisywało kogoś obcego, gbura, nieokrzesanego. Kiedy Maria Żywirska, prowadząc badania w białopuszczańskiej wsi kurpiowskiej, pytała o Kurpiów, odsyłano ją gdzie indziej, w inną część puszczy. Z podobnym odrzuceniem tożsamości kurpiowskiej spotykali się powojenni badacze i badaczki Kurpiów Białych i to w czasie, kiedy pułtuska spółdzielnia wytwarzała wiele przedmiotów wprost określanych jako kurpiowskie.
W II dekadzie XXI wieku obserwowany jest wzrost świadomości historii i kultury Kurpiów Białych oraz tożsamości regionalnej, co przekłada się na poczucie dumy z pochodzenia kurpiowskiego. Jednocześnie od wielu lat błędnie rozciąga się pojęcie Kurpie Białe na wszystkich mieszkańców i mieszkanki Puszczy Białej. Trzeba mieć świadomość, że obok Kurpiów, sprowadzonych do Puszczy Biskupiej w XVIII wieku, od średniowiecza teren zamieszkiwała chłopska ludność pańszczyźniana. We wsiach oprócz rdzennych Mazowszan mieszkali też Żydzi oraz osadnicy niemieccy sprowadzani głównie dla celów melioracyjnych i osiedlający się na zwartym obszarze (Wincentowo, Nury, Marianowo).
Pochodzenie i osadnictwo mały|Puszcza Biała w okolicach Brańszczyka mały|Kapliczka św. Ambrożego, patrona pszczelarzy, w Skansenie im. Marii Żywirskiej w Brańszczyku mały|Dawne bagno Pulwy zamienione na łąki i pastwiska mały|Dom ze śparogami z 1876 we wsi Porządzie Obszar Puszczy Białej i miejscowe osadnictwo mocno ukształtowały rzeki Narew i Bug. Obszar puszczy, która rosła w widłach tych rzek, w XI wieku trafił pod jurysdykcję biskupów płockich. Stąd puszczę nazywano Biskupią, Biskupizną, Biskupszczyzną. Biskupi rozpoczęli stałą i planową akcję osadniczą, przerywaną w XII i XIII wieku najazdami Jaćwingów, Prusów, Litwinów i plemion ruskich. Ożywienie ruchu osadniczego nastąpiło w XV wieku, kiedy na prawie niemieckim lokowano wiele wsi. W tym zakresie wyróżniała się północno-zachodnia część puszczy. Akcję zasiedlania Biskupszczyzny wstrzymywały wojny i epidemie.
Po okresie wojen szwedzkich, najazdów kozackich i wyniszczających chorób Puszcza Biała zaczęła się wyludniać. Na ten stan wpłynęły szczególnie wydarzenia polityczne z lat 1700–1721 i morowe powietrze (szczególnie w latach 1708–1709). W związku z tym biskupi płoccy, poczynając od Andrzeja Stanisława Załuskiego, dążąc od odtworzenia gospodarki leśnej i rolnej, a jednocześnie ochrony puszczańskich borów i lasów oraz czerpania dochodów z miejscowej fauny i flory, sprowadzili do puszczy nowych osadników. Zaproszono mieszkańców Puszczy Zielonej, którzy byli specjalistami od gospodarki leśnej (bartnicy, smolarze, wypalacze potażu, krudownicy łąk, strzelcy). Akcję osiedleńczą prowadzono w latach 1730–1790. Zgłaszających się poddawano selekcji. Poza tym tępiono i karano osadników, którzy bezprawnie i często próbowali karczować puszczę. Osadnicy otrzymywali pozwolenie na osiedlanie się na podstawie przywileju biskupiego. W literaturze najbardziej znany jest przywilej Antoniego Sebastiana Dembowskiego w sprawie zasiedlenia Puszczy Białej wydany w 1748 w Pułtusku.
W lustracjach dóbr biskupich z lat 1773 i 1785, przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym Płockim, znaleźć można szczegółowy wykaz wsi zasadzonych Kurpiami wraz z ich nazwiskami. Zamieszkali oni we wsiach: Grabowiec, Borsuki, Cieńsza, Ochudno, Limany, Skłudy, Ponikiew, Tocznabiel, Pniewo, Trzcianka, Budy, Tuchlin, Poręba, Knurowiec, Przyjmy-Kąty, Osuchowa, Białebłoto, Udrzynek, Przyjmy Brańszczykowskie, Dudy, Dudowizna, Wiśniewo, Małkinia Górna i Małkinia Dolna, Błędnica, Sumiężne, Laskowizna-Woyty, Nagoszewo, Grabownica, Kuzkowizna, Kacpury i Ciuray. Niektóre wsie całkowicie zaludniano Kurpiami (np. Nagoszewo, Osuchowa, Białebłoto), inne były mieszane (np. Trzcianka: z 23 zagród 11 we wschodniej części wsi oddano Kurpiom, pozostałe w zachodniej części wsi dostali chłopi pańszczyźniani; w Pniewie 6 chłopów pańszczyźnianych pracowało w folwarku, a na ziemi proboszczowskiej zamieszkało 4 Kurpiów). W zachodniej części Puszczy Białej było mniej osadników kurpiowskich (Lemany – 1 siedlisko, Tocznabiel i Czuraj – po 2, Borsuki – 9, Grabowiec – 11, Cieńsza – 12). Wsie kurpiowskie koncentrowały się w centralnej części puszczy (Osuchowa – 49 siedlisk, Nagoszewo – 37, Białebłoto – 24, Poręba – 23), choć i tu powstawały niewielkie osiedla (Kacpury, Puzdrowizna – 2–4 osadników). Do Puszczy Białej Kurpie przybywali całymi rodzinami. Wśród osadników powtarzało się kilka nazwisk (Deptuła, Samsel, Ponichtera, Deluga, Zyśk, Najmoła). Nierzadko osadzeni w danym miejscu ojciec i synowie albo dwaj bracia zapoczątkowywali nową osadę (np. Tocznabiel – 2 braci Lesińskich; Białebłoto – 4 Ponichterów). Przykładowo nazwisko Ponichtera występuje w powiatach ostrołęckim i łomżyńskim oraz w większym stopniu w powiatach ostrowskim i wyszkowskim. Stąd można wnioskować, że osadnicy z centralnej i wschodniej części Puszczy Zielonej przenieśli się do Puszczy Białej, gdzie ród się rozrósł. Od nazwisk kurpiowskich osadników sprowadzanych do Puszczy Białej tworzono nazwy wsi (np. od Adama i Piotra Dudów – wieś Dudy, od Wojciecha Kacpury – wieś Kacpury, od Szczubełków – Szczubełkowo).
Nowych osadników z Puszczy Zielonej biskupi płoccy osadzali na prawie czynszu, w przeciwieństwie do odrabiających pańszczyznę w dobrach kościelnych chłopów. W XVIII wieku do Puszczy Białej przybyło 300 nowych osadników. Doprowadziło to do wykształcenia czterech grup ludności: Kurpiów jako czynszowników, chłopów pańszczyźnianych osadzanych na ziemi o powierzchni pół lub ćwierć włóki, zagrodników (chałupników) i komorników. Osiedlanie Kurpiów prowadzono planowo: najpierw osadnicy zajmowali wyludnione wsie, potem tereny wykarczowane, ale zarośnięte, na końcu niewykarczowane. Kurpie mogli wyznaczyć działki, które w ciągu 6 lat były mierzone przez biskupich urzędników leśnych i opodatkowane. Prawa do ziemi potwierdzała umowa, którą dziedziczono w rodzinie. Przed nadaniem aktu osadnika zwalniano z czynszu i świadczeń na rzecz biskupów. Osadnicy z Puszczy Zielonej przywieźli ze sobą przywileje bartne, które były respektowane przez biskupów płockich. Raz nadane przywileje na osiedlenie się w Puszczy Białej potwierdzali kolejni biskupi płoccy. Niemniej akcja lokacyjna nie przywróciła stanu ludności sprzed katastrof.
Miejscowa ludność mogła się uczyć od kurpiowskich osadników bartnictwa, smolarstwa, wypalania węgla drzewnego. Należy jednak zaznaczyć, że na początku procesu osadniczego pojawił się przejściowy niedostatek, zanim Kurpie w nowym miejscu stworzyli sobie warunki do życia i pracy. Powodowało to jednak ożywienie lokalnego rynku: rosło zapotrzebowanie na żywność, wyroby rzemieślnicze itp. mały|Okno chaty kurpiowskiej w Wiśniewie