Jan Nepomucen Kamiński

Jan Nepomucen Kamiński herbu Topór, krypt.: i. n. k.; i-n-k; i... n... k...; J. N. K.; J. N. Kam. (ur. 27 października 1777Według autobiografii urodził się 16 maja (); inne źródła podają zazwyczaj omyłkowo datę jego chrztu jako datę narodzin. w Kutkorzu koło Lwowa, zm. 5 stycznia 1855 we Lwowie) – polski reżyser, aktor, dramatopisarz, tłumacz, poeta, redaktor, autor pism filozoficznych i językoznawczych, dyrektor teatru polskiego we Lwowie, nazywany Ojcem galicyjskiej sceny polskiej.

Życiorys 242px|thumb|right|Portret aktora na nagrobku na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Urodził się w Kutkorzu (pow. złoczowski), w zubożałej rodzinie szlacheckiej, jako syn ekonoma dóbr hrabiostwa Łączyńskich. Pierwsze nauki pobierał we Lwowie, gdzie w roku 1796 ukończył gimnazjum, a wkrótce potem zaczął studiował filozofię na tamtejszym uniwersytecie. Już jako uczeń gimnazjum był częstym widzem teatru niemieckiego, próbując także przeróbek niemieckich dramatów. Pierwsze polskie przedstawienia oglądał najprawdopodobniej w roku 1793, w wykonaniu zespołu M. Każyńskiego. Na potrzeby teatru Dominika Morawskiego (lata 1793–1794) tłumaczył sztuki z języka niemieckiego. Znaczący wpływ na dalsze losy Kamińskiego miał trzeci pobyt (lata 1795–1799) W. Bogusławskiego we Lwowie. W tym okresie dostarczał jego zespołowi tłumaczeń i przeróbek sztuk. Prawdopodobnie próbował także aktorstwa. Po wyjeździe Bogusławskiego (1799) zawiązał amatorski zespół teatralny ze stałą siedzibą w pałacyku Stanisława Wronowskiego. Po kilku latach działalności władze austriackie zakazały zespołowi występów. Wówczas (1803) Kamiński udał się do Kamieńca Podolskiego, gdzie założył nowy zespół aktorski. Przez krótki okres (do roku 1805) związany był także z tamtejszym teatrem polskim. Później występował m.in. w Dubnie, Kijowie i Mińsku.

W roku 1809 powrócił do Lwowa i, przy wsparciu Kaspra Kamińskiego, 27 maja zainaugurował przedstawienia polskie. Po powrocie Austriaków (grudzień 1809) zdołał pozostać we Lwowie dzięki wsparciu dyrektora teatru niemieckiego F.H. Bulli i gubernatora P. Goessa. Przez 1/3 stulecia (w latach 1809–1842) kierował tamtejszym teatrem w trudnych warunkach germanizacji i prześladowań polskości w stolicy zaboru austriackiego. Z czasem udało mu się uzyskać zgodę na 8 przedstawień polskich miesięcznie, których wystawianie w roku 1817 usankcjonowało pozwolenie cesarza Franciszka I. Ubogi naówczas repertuar zasilał przeróbkami i tłumaczeniami z literatur obcych i przyswoił scenie naszej sto kilkadziesiąt utworów dramatycznych. Od roku 1820 borykał się z trudnościami finansowymi. Ich skutkiem było rozwiązanie zespołu 2 sierpnia 1822. Kamiński nie poddał się – już 4 miesiące później (9 grudnia) reaktywował swój zespół aktorski. Obowiązujący do 1842 roku przywilej teatralny obejmował tylko teatr niemiecki – polscy aktorzy działali wyłącznie na podstawie nie zawsze formalnych umów z przedsiębiorcami austriackimi. Za przykładem Bogusławskiego zorganizował we Lwowie amatorską grupę teatralną, która grywała po 1804 i na prowincji, zapędzając się aż do Odessy (1805–1809). Był aktorem, reżyserem, dramaturgiem, przede wszystkim jednak przedsiębiorcą teatralnym. Zajmował się wszystkimi problemami teatru (dobór repertuaru, angażowanie aktorów, projektowanie dekoracji, prowadzenie spraw finansowych). Stworzył we Lwowie scenę polską i wywalczył dla niej egzystencję prawną, wykształcił także całe pokolenie artystów. Do jego teatru garnęli się znani i cenieni aktorzy, wystawiał bowiem repertuar narodowy. Autorami sztuk dla teatru lwowskiego byli także m.in. Aleksander Fredro i Józef Korzeniowski. Kiedy w 1841 hrabia Stanisław Skarbek zbudował swój teatr we Lwowie, przeszli do niego aktorzy występujący wcześniej u Kamińskiego.

Zmarł 5 stycznia roku 1855, jego grób znajduje się na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie.

Twórczość

Był także autorem kilkudziesięciu adaptacji teatralnych dzieł niescenicznych lub przeznaczonych dla teatrów niedramatycznych (m.in. „Zabobon, czyli Krakowiacy i Górale” (1821), oryginalnych tekstów (np. „Twardowski na Krzemionkach”), a także przekładów, m.in. Szekspira, Calderona, Schillera. W latach 1835–1848 był redaktorem „Gazety Lwowskiej” i „Rozmaitości”. Przetłumaczył m.in.: „Wallenstein” (1837), Schillera „Dwaj Pikkolominiowie” (1834), Hamleta (1805), Makbeta, Króla Lira Williama Shakespeare’a i Judytę F. Hebbla i Calderona „Lekarz swego honoru” (1827). Zawdzięczamy mu wczesne spolszczenie poezji Schillera (od roku 1816), jak „Ballady i pieśni” i „Pieśń o dzwonie”. Jego rozprawki o języku polskim („Czy język nasz jest filozoficzny?”, „Wywód filozoficzności naszego języka”) znalazły u wybitnych przedstawicieli naszego romantyzmu żywy oddźwięk.

Podczas jego bytności w Kamieńcu Podolskim (1803–1805) powstało wiele przekładów i projektów inscenizacji (Hamlet, Makbet, Medea), realizowanych później we lwowskich teatrach przez kilkadziesiąt lat.

Ważniejsze dzieła „Wiersz do publiczności lwowskiej w wilią Nowego Roku 1812”, Rocznik Teatru Polskiego we Lwowie 1815 Kłótnia przez zakład. Sceniczna fraszka w 1 akcie, z muzyką (K.) Lipińskiego, wyst. Lwów 1812 lub 1813; rękopis: Ossolineum, sygn. 11482/I; fragm. Rocznik Teatru Polskiego we Lwowie 1814; (według komedii rosyjskiej: Sobolowa szuba) „Śpiewy do komedioopery w 1 akcie Gaweł w piekle”, powst. 1813, wyst. Lwów 30 stycznia 1814; fragm. Rocznik Teatru Polskiego we Lwowie 1814; (prawdopodobnie według M. A. M. Déssaugiers, M.F.D. d’Allarde: Jocrisse aux enfers, ou l’Insurrection diabolique; przerobił A.F. Żółkowski) „Wiersze do opery krotochwilnej Syrena z Dniestru, cz. I. (muzyka: F. Kauer, S. Dawydow; do wierszy polskich: K. Lipiński), wyst. Lwów przed rokiem 1814; fragm. Rocznik Teatru Polskiego we Lwowie 1814; (według F. Kauer: Das Donauweibchen; przerobił D. Jakubowicz) Syrena z Dniestru, cz. II, czyli Tere-fere w tarapacie. Opera krotochwilna we 3 aktach, z niemieckiego przerobiona i oryginalnym tekstem powiększona..., powst. 1813(?), wyst. Lwów 21 marca 1814; rękopis: Ossolineum, sygn. 1613/I s. 11–148; (według F. Kauer) Rotmistrz ogrodnikiem. Komedia w 1 akcie, wyst. Lwów przed rokiem 1814 (według A.F. Kotzebue) Mieszczanin szlachcic, czyli Turcy na Wołyniu. Komedia w 5 aktach z muzyką, wierszem i prozą, naśladowana z francuskiego p. Moliera. Wiersz F. Kowalskiego, proza J. N. Kamińskiego, wyst. Lwów 21 lutego 1814; rękopis: Ossolineum, sygn. 10675/I „Kantata w dzień Nowego Roku 1815”, Rocznik Teatru Polskiego we Lwowie 1815 „Kantata w dzień imienin Najjaśniejszego Franciszka I, Cesarza Austriackiego, Króla Galicji i Lodomerii, d. 5 października 1814”, Rocznik Teatru Polskiego we Lwowie 1815 Jan z Paryża. Opera komiczna we 2 aktach, przez p. St. Just (Godard d’Aucour de Saint-Just) we francuskim, przez J. N. Kamińskiego i K. Łopuszańskiego w polskim języku napisana. Muzyka p. F.A. Boieldieu, wyst. Lwów 24 maja 1815; rękopis: Ossolineum, sygn. 10764/I, s. 1–90; fragm. Rocznik Teatru Polskiego we Lwowie 1815 „Kantata w dzień imienin J. W. Piotra Goessa, b. Gubernatora Galicji i Lodomerii”, Rocznik Teatru Polskiego we Lwowie 1815 Zabobon, czyli krakowiacy i górale. Zabawka dramatyczna ze śpiewkami, w 3 aktach. (muzyka: K. Kurpiński), powst. 1815, wyst. Warszawa 16 czerwca 1816, wyd. Lwów 1821 (z przedmową autora); wyd. następne: Warszawa 1859; Tarnów 1881 Biblioteka Uniwersalna Arcydzieł Polskich i Obcych; Lwów (1885) Biblioteka Mrówki nr 196-197; Poznań 1886; Złoczów 1906 Biblioteka Powszechna nr 242-243; rękopisy: 1) prawdopodobnie autograf z licznymi poprawkami autora, egz. do druku wyd. 1; Biblioteka Uniwersytetu we Lwowie, sygn. 319/II; 2) Zabobon, czyli krakowiacy i górale. Opera w 2 aktach. We Lwowie 1815, z dedykacją „Do autora pierwszej części Krakowiaków”; egz. Teatru Narodowego z obsadą, skreśleniami tekstu; Biblioteka Narodowa BOZ, sygn. 1015; 3) Biblioteka Teatru Śląskiego w Katowicach, sygn. 5612; 4) tekst oraz fragm. partytury; Ossolineum, sygn. 10845/I; przekł. niemiecki: J.A. Gleich: Die Drachenhöhle Ländliche. (muzyka: W. Müller), 1829 „Odpowiedź na krytykę Emilii Galotti w nrze 196 (Gazety Lwowskiej) umieszczoną”, Gazeta Lwowska 1816, nr 202 „Kantata napisana przez... dyrektora teatru polskiego, a śpiewana przez aktorów polskich dnia 18 lipca w obecności Najjaśniejszego Cesarstwa Ichmość Austriackich w teatrze lwowskim”, Rozmaitości (Lwów) 1817, nr 16 Helena, czyli hajdamacy na Ukrainie. Dramat w 5 aktach, wyst. Lwów 20 grudnia 1819, rękopis Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego we Lwowie: zbiór Towarzystwa Naukowego Szewczenki, sygn. C. N. 309/3c; (według T. Koerner: Hedwig) „Mądry po szkodzie. Powiastka”, Rozmaitości (Lwów) 1822, nr 28 Artykuł nadesłany. („O krytyce teatralnej”), Rozmaitości (Lwów) 1822, nr 28 „Głos boleści na skon Franciszka barona Hauera, gubernatora Galicji, przez...”, Rozmaitości (Lwów) 1822, nr 138 i wyd. osobne: Lwów (1822); wyd. następne: zobacz poz. 27 Książęta Mazowieccy, czyli dolina czarów. Romantyczna komedia w 5 aktach wierszem i prozą, podług niemieckiego naśladowana..., powst. 1824 (1834?); rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. II 4972 Twardowski na Krzemionkach. Krotochwila czarodziejska we 3 aktach, z powieści gminnej dla teatru lwowskiego w kwietniu 1825 napisana..., wyst. Lwów 1825 (pt. Twardowski na Krzemionkach, czyli Złotomir i Lubowida); rękopis: Ossolineum, sygn. 4666/III Twardowski tegoczesny, czyli diabeł na Krzemionkach. Komedia w 4 aktach; rękopis: Biblioteka Teatru Śląskiego w Katowicach, sygn. 732 Szlachta czynszowa, czyli kłótnia o wiatr. Komedioopera w 1 akcie, wyst. Lwów 1825, rękopisy: Biblioteka Teatru Śląskiego w Katowicach, sygn. 699, 1708; Ossolineum, sygn. 10472/I (egz. datowany 1877 z adnotacją: muzyka hr. Tarnowskiego) Bolesław Śmiały, mieszkaniec przepaści, czyli dziewica z monasteru w górach Karynckich. Romantyczna melodrama w 3 aktach, które poprzedzi bitwa pod Karpatami. Prolog w 1 akcie..., powst. 1825 (1826?), wyst. Lwów 28 czerwca 1826 (pt. Bolesław Śmiały, czyli dziewica w górach Karynckich); rękopis: Ossolineum, sygn. 1054/I; adnotacja cenzury z 8 czerwca 1826; (według powieści Ch. V. d’Arlincourt: Le Solitaire) Kominiarz i młynarz, czyli zawalenie się wieży. Komedioopera w 1 akcie, powst. 1826, wyst. Lwów 1827(?), wyd. Poznań 1898 Naród sobie nr 14; wyd. następne: Poznań 1908; Poznań 1930; rękopisy: Biblioteka Teatru Śląskiego w Katowicach, sygn. 1962; Biblioteka Czartoryskich, sygn. II 5012 (pt. Młynarz i kominiarz. Krotochwila w 1 akcie) Pieśń z powodu uroczystego założenia kamienia węgielnego na Dom Radny... miasta Lwowa d. 21 października 1827 (Lwów 1827), wyd. następne: zobacz poz. 27 Sonety, Lwów 1827 (dedykowane Augustowi Długoszowi Lobkowiczowi; przekł. niemiecki: Die Sonetten, 1840) Przekłady i ulotne wiersze, t. 2, Lwów 1828 (dedykowane Wincentemu Kopystyńskiemu), zawartość: poz. 18, 25; Przekłady: poz. 31, fragmenty poz. 32 i 37; Tempe (z J.P. Uza); Do autora pierwszej części „Krakowiaków”; Kantata w dzień Imienin Naj. Cesarza Austrii; Wiersz do ks. Metternicha; autograf Wiersza z powodu szczęśliwego ozdrowienia Jaśnie Oświeconego Książęcia Jego Mości Klemensa Wacława Lotar de Metternich Winneburg podczas bytności tegoż we Lwowie w Bibliotece Uniwersytetu Lwowskiego, sygn. 808/III Hymn śpiewany przez aktorów sceny polskiej w wigilię urodzin Najjaśniejszego Cesarza i Króla Galicji i Lodomerii, napisany przez..., Lwów 1828 Skalmierzanki, czyli koniki zwierzynieckie. Komedioopera w 3 aktach, powst. 1828, wyst. Lwów 13 lutego 1830, wyd. Warszawa 1863; wyd. 2 Poznań Naród sobie nr 101 (z muzyką Baschnego); rękopisy: 1) Szkalmierzanki. Opera w 3 aktach, prawdopodobnie autograf Biblioteki Teatru Śląskiego w Katowicach, sygn. 678 (adnotacja cenzury z 13 czerwca 1831); 2) Ossolineum, sygn. 11061/I (kopia z roku 1873); 3) Biblioteka Teatru im. Słowackiego w Krakowie, sygn. 209; (przekł. niemiecki: Die Mädchen von Skalmierz, brak miejsca i roku wydania