mały|377x377px|Umowny podział na Globalną Północ (zaznaczone na niebiesko) i Globalne Południe (zaznaczone na czerwono) Globalna Północ i Globalne Południe – określenie używane do opisywania globalnych zjawisk i procesów, grupujące kraje na świecie w dwa regiony różniące się m.in. poziomem zamożności i rozwoju gospodarczego oraz przywilejami oraz siłą na arenie międzynarodowej. Często stosowane do zobrazowania współczesnych nierówności w wymiarze globalnym jako bardziej neutralne zamienniki do określeń Trzeci Świat i kraje rozwijające się. Od lat 2020. podział ten nabrał wyraźnego wymiaru geopolitycznego w kontekście rywalizacji wielkomocarstwowej, rozszerzenia BRICS i rosnącej popularności polityki wielowektorowej wśród państw Globalnego Południa.
Opis Państwa zaliczane do Globalnej Północy zajmują wyższe pozycje w rankingach rozwoju społecznego i dysponują rozwiniętą infrastrukturą oraz zaawansowanymi technologiami, co osiągnęły częściowo kosztem Globalnego Południa (eksploatacja zasobów naturalnych, nisko opłacana praca). Kraje Globalnego Południa cechuje niższy PKB, marginalizacja polityczna, a znaczna ich część była w przeszłości koloniami państw Północy.
Geneza tego podziału jest przypisywana wzrostowi europejskiej hegemonii we wczesnej epoce nowożytnej. Szybki postęp technologiczny w Europie Zachodniej podczas rewolucji przemysłowej wraz z kolonizacją stworzył coraz większą przepaść między gospodarkami i siłą tych północno-zachodnich krajów a resztą świata.
Termin nie pokrywa się z geografią: większość Globalnego Południa leży na półkuli północnej. Do Globalnej Północy zalicza się m.in. Australię, Kanadę, Europę, Japonię, Koreę Południową i Stany Zjednoczone; Globalne Południe obejmuje Afrykę, Amerykę Łacińską, wyspy Pacyfiku i większość Azji. Niektórzy utożsamiają Globalne Południe z Grupą 77 (ok. 130 państw) lub stosują kryterium doświadczenia kolonizacji albo poziomu PKB na mieszkańca. Niezależnie od przyjętego kryterium, na Globalnym Południu mieszka większość ludności świata, co nie przekłada się na proporcjonalny wpływ polityczny i gospodarczy.
Geneza mały|358x358px|Linia Brandta Przyjmuje się, że pierwszy raz pojęcie Globalnego Południa we współczesnym sensie politycznym użył w 1969 r. Carl Oglesby. W czasopiśmie „Commonweal”, w specjalnym wydaniu poświęconemu wojnie w Wietnamie argumentował, że wieki północnej „dominacji nad globalnym południem (…) stworzyły nieznośny porządek społeczny”Oglesby, Carl (1969). Vietnamism has failed. The revolution can only be mauled, not defeated. Commonweal, 90..
Wizualnym przedstawieniem podziału jest linia Brandta zaproponowana w latach 80. XX wieku w raporcie byłego kanclerza RFN Willy’ego Brandta, dzieląca świat na mniej więcej 30° szerokości geograficznej północnej.
Po upadku porządku zimnowojennego termin Trzeci Świat, kojarzony z podziałem na trzy bloki, zaczął ustępować pojęciu Globalnego Południa. Zmiana wynikała nie tylko z końca zimnej wojny, ale też z krytyki wartościującego charakteru terminu „Trzeci Świat”, który stał się synonimem braku rozwoju w zachodniocentrycznym rozumieniu. Sam termin „Trzeci Świat” nawiązywał do wcześniejszej ideologii trzecioświatowości z lat 40. i 50. XX w..
Wymiar geopolityczny Podział na Globalną Północ i Globalne Południe nabrał nowego znaczenia geopolitycznego w latach 2020., w kontekście rywalizacji amerykańsko-chińskiej i wojny rosyjsko-ukraińskiej. Wiele państw Globalnego Południa odmówiło przyłączenia się do zachodnich sankcji wobec Rosji i zajęło stanowisko określane jako „aktywna neutralność": potępiając naruszenie integralności terytorialnej Ukrainy na forum ONZ, jednocześnie utrzymywały relacje gospodarcze z Moskwą. W głosowaniu nad rezolucją Zgromadzenia Ogólnego ONZ dotyczącą Ukrainy w 2025 roku liczba głosów „za" spadła do 93–98 (wobec ponad 140 w 2022), a liczba wstrzymujących się wzrosła do 65–73, co odzwierciedlało rosnącą niechęć Globalnego Południa do jednoznacznego opowiedzenia się po stronie Zachodu.
Instytucjonalnym wyrazem rosnącej podmiotowości Globalnego Południa jest rozszerzenie BRICS. Na szczycie w Kazaniu w październiku 2024 roku do grupy przyjęto Egipt, Etiopię, Iran i Zjednoczone Emiraty Arabskie, a w styczniu 2025 dołączyła Indonezja. Dodatkowo 13 państw, w tym Turcja, Kazachstan, Malezja i Nigeria, uzyskało status krajów partnerskich. Po rozszerzeniu BRICS obejmuje ok. połowy ludności świata i ponad 41% globalnego PKB według parytetu siły nabywczej. Krytycy wskazują, że BRICS łączy państwa o sprzecznych interesach (np. rywalizację chińsko-indyjską) i nie oferuje alternatywy instytucjonalnej porównywalnej z zachodnimi strukturami; zwolennicy argumentują, że sam fakt koordynacji stanowi sygnał polityczny o zmianie układu sił.
W literaturze analitycznej państwa Globalnego Południa, które balansują między blokami, nie opowiadając się jednoznacznie po żadnej ze stron, określane są jako „państwa wahające się" (). Termin ten, zaczerpnięty z amerykańskiej polityki wewnętrznej, stosuje się m.in. do Indii, Brazylii, Turcji, Arabii Saudyjskiej i Indonezji. Pozycja tych państw ma rosnące znaczenie dla zachodnich sojuszy, ponieważ od ich postawy zależy skuteczność sankcji, dostęp do surowców i kształt globalnych instytucji.
Globalne Południe a wielowektorowość Strategie państw Globalnego Południa wykazują znaczne podobieństwo do tego, co w nauce o stosunkach międzynarodowych określa się mianem polityki wielowektorowej lub wielodopasowania (). Według raportu Francuskiego Instytutu Stosunków Międzynarodowych (IFRI) z 2024 roku odpowiedź Globalnego Południa na fragmentację porządku światowego przybiera dwie formy: polityczną, polegającą na wielodopasowaniu (poszerzaniu sojuszy z różnymi biegunami siły), oraz gospodarczą, polegającą na zmniejszaniu ryzyka () przez intensyfikację współpracy Południe–Południe.
W praktyce oznacza to, że państwa takie jak Indie utrzymują jednocześnie partnerstwo strategiczne ze Stanami Zjednoczonymi (QUAD), zakupy uzbrojenia z Rosji i rosnącą wymianę handlową z Chinami. Brazylia uczestniczy zarówno w BRICS, jak i w negocjacjach handlowych z Unią Europejską (Mercosur–UE). Turcja, będąc członkiem NATO, jednocześnie pogłębia współpracę z Rosją i Chinami.
Dla państw Globalnej Północy wzrost wielowektorowości na Globalnym Południu stanowi wyzwanie strategiczne. Zachodnie sankcje wobec Rosji tracą skuteczność, gdy państwa Południa nie przystępują do reżimu sankcyjnego; rywalizacja o wpływy w Afryce i Azji Południowo-Wschodniej wymaga od Zachodu oferowania partnerstwa gospodarczego, a nie tylko retoryki wartości. W polskiej debacie strategicznej postulaty włączenia Polski do BRICS lub prowadzenia polityki wielowektorowej (zgłaszane m.in. przez Leszka Sykulskiego i środowisko Konfederacji) odwołują się do modeli stosowanych przez państwa Globalnego Południa, choć krytycy wskazują, że Polska jako członek NATO i UE znajduje się w zasadniczo odmiennej sytuacji strukturalnej (zob. debata w Polsce).
Dyskusja terminologiczna Krytycy wskazują, że etykieta „Globalne Południe” łączy ok. 130 krajów o skrajnie różnym potencjale: od wschodzących mocarstw aspirujących do Rady Bezpieczeństwa ONZ (Brazylia, Indie) po małe państwa takie jak Benin czy Fidżi. Kategoria ta pomija wzrost gospodarczy wielu zaliczanych do niej państw, a łączenie ich w jedną grupę utrudnia zrozumienie złożoności świata. Pojawiają się też głosy, że podział ten odtwarza linearny model rozwoju.
Analogicznymi określeniami są m.in.: większość świata/mniejszość świata, centrum/peryferia, kraje dominujące/podporządkowane. Każdy binarny podział świata bywa krytykowany za umowność i generalizację. Badacze postkolonialni widzą w takich opozycjach kontynuację kolonialnego dualizmu.
Zwolennicy terminów argumentują, że Globalne Południe wyraża postkolonialną solidarność, nie hierarchię. Karol Kasprowicz zwraca uwagę, że Globalne Południe to „konstrukcja, która staje się rzeczywistością”: koncept intelektualistów związanych z myślą postkolonialną przeradza się w rzeczywisty twór polityczno-kulturowy.
Zobacz też BRICS Grupa 77 Polityka wielowektorowa Ruch państw niezaangażowanych Trzeci Świat
Przypisy
Kategoria:Ekonomia społeczna Kategoria:Ekonomia dobrobytu Kategoria:Demografia Kategoria:Geografia polityczna Kategoria:Stosunki międzynarodowe Kategoria:Geopolityka