thumb|upright=1.5|Mapa planowanej ekspansji Wielkiej Rzeszy Niemieckiej w ramach Generalnego Planu Wschód Lebensraum (z niem. przestrzeń życiowa) – niemieckie określenie wyrażające przekonanie, że Niemcom brakuje niezbędnej do życia przestrzeni, co miało usprawiedliwiać ekspansję terytorialną. Pojęcie stało się jednym z głównych haseł narodowego socjalizmu i uzasadnieniem polityki podboju oraz polityki rasowej na wschodzie Europy. Twórcą pojęcia był geograf Friedrich Ratzel, a jego późniejsza nazistowska reinterpretacja opierała się głównie na ujęciu szwedzkiego politologa Rudolfa Kjelléna.

Doktryna łączyła koncepcje rasistowskieJ. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2010, s. 453: „Tereny Europy Środkowo-Wschodniej, zamieszkiwane przez Słowian, zamierzano wykorzystać do stworzenia przestrzeni życiowej (Lebensraum) dla »rasy panów« – Niemców”., nacjonalistyczne i szowinistyczne, a jej korzenie sięgają niemieckiej myśli geograficznej i imperialnej XIX wieku.

Geneza pojęcia Friedrich Ratzel (1844–1904) wprowadził termin do geografii politycznej w eseju Lebensraum z 1901 r., wskazywanym jako punkt wyjścia geopolityki. Pod wpływem darwinizmu traktował państwa jako organizmy walczące o zasoby, choć samego słowa używał już w latach 70. XIX w. etnograf Oscar Peschel, a na napięcie między liczbą ludności a przestrzenią wskazywali wcześniej Thomas Malthus i przyrodnik Moritz Wagner. Ratzel uważał, że nowe terytoria powinni zasiedlać osadnicy rolni, i nie postulował eksterminacji narodów, jednak jego organiczna teoria państwa dostarczyła ram pojęciowych później wykorzystanych przez geopolitykę i nazizm.

Pojęcie włączył do organicznej teorii państwa Rudolf Kjellén, a znaczenie w geopolityce nadał mu Karl Haushofer. Rozgłos przyniosła mu po 1926 r. powieść Volk ohne Raum. Pierwsze programy osadnictwa Niemców na wschodzie kosztem rdzennej ludności pojawiły się już podczas I wojny światowej, czego wyrazem były koncepcje Mitteleuropa i polskiego pasa granicznego, a Traktat brzeski z 1918 r. usankcjonował przejściową okupację obszaru Ober-Ost.

Lebensraum w ideologii nazistowskiej Po traktacie wersalskim umocniło się w Niemczech przekonanie, że ratunek leży na wschodzie. Nazistowskie plany opierały się na trzech przesłankach: micie „z natury” niemieckiego wschodu zajętego przez rasowo niższe ludy, interpretacji klęski z 1918 r. jako „ciosu w plecy” oraz micie „żydowskiego bolszewizmu”. Adolf Hitler wywiódł z idei Lebensraum cel zdobycia rozległych terenów wschodu i zawarł ją w Mein Kampf. Pożądał surowców Uralu i Syberii oraz rolniczych zasobów Ukrainy, ludność słowiańską i żydowską określał jako Untermenschen („podludzi”), a planowaną ekspansję porównywał do amerykańskiej idei Manifest Destiny. Z ideą tą splatała się doktryna „krwi i ziemi” (Blut und Boden), propagowana m.in. przez Heinricha Himmlera i Richarda Darrégo.

Próby realizacji Dążenie do przestrzeni życiowej legło u podstaw operacji Barbarossa, inwazji na Związek Radziecki z 1941 r. Przed atakiem opracowano plan głodowy ministra wyżywienia Herberta Backego, zakładający zagłodzenie około 30 mln mieszkańców wschodu i otwarcie żyznych ziem Ukrainy dla niemieckich osadników. Po podboju Polski Hitler mianował 7 października 1939 r. Himmlera komisarzem Rzeszy do spraw umacniania niemczyzny (Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums), co dało SS kontrolę nad osadnictwem i przesiedleniami w okupowanej Polsce, a od 1941 r. także w okupowanym Związku Radzieckim. Organy Himmlera rozstrzygały, kto zostanie uznany za Niemca oraz które grupy ludności wysiedlić lub wymordować, by zrobić miejsce dla osadników, obejmując także germanizację „rasowo wartościowych” Polaków.

Zamierzenia ujęto w Generalnym Planie Wschodnim (Generalplan Ost), opracowywanym pod kierunkiem Konrada Meyera, który przewidywał wysiedlenie i eksterminację większości Słowian, docelowo nawet 31 mln osób, oraz niemieckie osadnictwo zaprojektowane według teorii ośrodków centralnych Waltera Christallera. Plan pozostał głównie zamierzeniem na okres po spodziewanym zwycięstwie, choć podejmowano akcje wysiedleńcze, m.in. na Zamojszczyźnie. Polityka Lebensraum przyczyniła się do Zagłady oraz śmierci milionów ludzi wskutek głodu, chorób i bezpośrednich mordów.

Interpretacje historyczne Relacja między geografią polityczną Ratzla a nazizmem oraz związek Lebensraumu z niemieckim kolonializmem pozostają przedmiotem debaty. Christian Abrahamsson zwraca uwagę, że narodowy socjalizm posługiwał się tym pojęciem niejednolicie, a po wojnie geografowie, tacy jak Carl Troll, oddzielali naukową geografię od „pseudonaukowej geografii III Rzeszy”. Sporne pozostają też waga geopolityki Karla Haushofera i rzeczywisty wpływ Ratzla na praktyczną politykę.

W debacie o kolonialnych korzeniach nazizmu część badaczy, m.in. , wskazuje na ciągłość między ludobójstwem w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej a polityką III Rzeszy, a Generalny Plan Wschodni bywa interpretowany jako forma przeniesionego do Europy Wschodniej. Klaus Bachmann uznaje natomiast, że trafniej mówić o zerwaniu niż o ciągłości, ponieważ formalna wiedza o przemocy kolonialnej była nazistom mało dostępna, a głównym celem III Rzeszy w Afryce Południowej było wyciągnięcie Związku Południowej Afryki z brytyjskiego wysiłku wojennego, a nie odzyskanie kolonii.

Zobacz też heartland statyczna teoria zasobów

Przypisy

Kategoria:Geopolityka Kategoria:Narodowy socjalizm Kategoria:Nacjonalizm niemiecki Kategoria:Wyrażenia niemieckie Kategoria:Germanizacja