mały|Strona tytułowa Promethidiona z 1851. Poematy Cypriana Kamila Norwida – korpus dłuższych utworów poetyckich autorstwa Cypriana Kamila Norwida o charakterze epickim, dydaktycznym lub epicko-dydaktycznym z domieszką elementów lirycznych, liczący od 18 do 26 utworów, w tym trzy zaginione.

Zestawienie poematów Norwida +TytułUwagiData powstaniaData wydaniaLiczba wersówWeselePowieść18471912149Vittoria Colonnazaginiony1847Pieśni społecznej cztery stron18481849408Pompeja1848 lub 18491853177NiewolaRapsod18491864500Promethidion. Rzecz w dwóch dialogach z epilogiem1847-18501851635Psalmów-psalm18501933278Ziemiafragment1850191291Pięć zarysów obyczajowych1847-18521863722Salem18521933256SzczesnaPowieść18541859300EpimenidesPrzypowieść18541863241Wędrowny sztukmistrzfragment18551915172Wita-Stosa pamięci estetycznych zarysów siedem18561856144EchaFantazja1856193767QuidamPrzypowieść1855-185718633837Cieniezaginiony1856-1857Garstka piasku1858-18591859FulminantRapsod18631864196Fortepian Szopena1863-18641865117Rzecz o wolności słowa186918691296Assunta18701907640Emil na Gozdawiuniekompletny18711915195A Dorio ad Phrygiumniekompletny18711915391Co słychać? i co począć?humoreska18761961134Milczeniezaginiony1882

Kanon poematów Norwid swoje poematy określał różnie: poema, rapsod, powieść, przypowieść, rzecz. Pierwsi wydawcy postępowali z nimi różnie. Przesmycki w swych wydaniach zbiorowych grupował utwory poety chronologiczno-tematycznie, niezależnie od ich gatunku literackiego. Pini w wydaniu z 1922 wydzielił grupę poematów, do których zaliczył jednak tylko: Ziemię, Szczesną, Quidama, Assuntę, Emila na Gozdawiu i A Dorio ad Phrygium. Resztę dołączył do drobnych utworów wierszowanych albo rozpraw. Stopniowo jednak zaczęła narastać świadomość istnienia w spuściźnie Norwidowej sporej ilości poematów. Dopiero jednak J. W. Gomulicki zestawił korpus poematów Norwida i utrwalił go w wydaniu Pism wszystkich z 1971. Gomulicki zaliczył do nich 23 utwory istniejące i 3 zaginione. Autorzy wydania Poematów z lat 2009-2011 za poemat uznali tylko utwór wierszowany, stąd wykluczyli ze swego zbioru Garstkę piasku, która została zaliczona do prozy artystycznej. Nie uznali za poematy również poematów cyklicznych o luźniejszej kompozycji takich jak: Wita-Stosa pamięci estetycznych zarysów siedem, Ech i humoreski Co słychać? i co począć?, które znalazły się wśród wierszy. Tam również jako element XCIX zbioru Vade-mecum znalazł się również Fortepian Szopena ogłoszony przez Norwida w 1865 jako poemat. Za poematy uznali więc ostatecznie 18 utworów istniejących.

Czas powstania poematów mały|Rękopis Fortepianu Szopena. Najbardziej płodny był pierwszy okres od 1847 do wyjazdu do Ameryki w 1854. Powstały wówczas poematy fabularne: Wesele (1847), Vittoria Colonna (1847), Pompeja (1848/1849) i Ziemia (Komedii Danta czwarty tom, 1850) oraz refleksyjno-dyskursywne: Pieśń społeczna w trzech częściach: Pieśni społecznej cztery stron (1848), Niewola (1849) i Psalmów-psalm (1850), Promethidion (1847-1850), Pięć zarysów obyczajowych (1847-1852) i Salem (1852).

W latach 50., po powrocie z Ameryki, powstawały głównie poematy fabularne: Szczesna (1854), Epimenides (1854), Wędrowny sztukmistrz (1855), Cienie (1856-1857), najobszerniejszy z poematów Norwida, liczący blisko 4000 wierszy Quidam (1855-1857) i napisana prozą poetycką Garstka piasku (1858-1859) oraz dwa poematy cykliczne Wita-Stosa pamięci estetycznych zarysów siedem i Echa (obydwa 1856).

W latach 60., po powstaniu styczniowym, powstały dwa poematy dyskursywne: Fulminant (1863) i Rzecz o wolności słowa (1869) oraz zagadkowy Fortepian Szopena (1863-1864).

W ostatnich latach życia poety powstały: Assunta (1870), Emil na Gozdawiu (1870), A Dorio ad Phrygium (1871), Co słychać? i co począć? (1876) i zaginione Milczenie (1882).

Publikacja Norwidowi udało się opublikować za życia większość swoich poematów, choć często w niewielkich nakładach i w różnych punktach Europy. Jako pierwsze ukazały się poematy dyskursywne, które ze względu na formę i treść stały się przyczyną zmasowanych napaści na poetę: Pieśni społecznej cztery stron (Poznań, 1849) i Promethidion (Paryż, 1851). Wiele utworów Norwida ukazało się w czasopiśmie Pokłosie. Zbieranka literacka na korzyść sierot Edmunda Bojanowskiego.

Po powrocie z Ameryki Norwid opublikował w 1856 w krakowskim Czasie: Wita-Stosa pamięci estetycznych zarysów siedem. Trzy lata później ukazały się: w Petersburgu u Wolffa Szczesna, a w Paryżu, nakładem przyjaciół, w niewielkiej liczbie egzemplarzy Garstka piasku.

Najwięcej swoich poematów Norwid opublikował w latach 60. Ukazały się wtedy (1863) w zbiorowym wydaniu Poezyj w Lipsku u Brockhausa: Quidam, Pięć zarysów obyczajowych i Epimenides. W 1864 również u Brockhausa zostały wydane Niewola i Fulminant. W 1865 Fortepian Szopena, a w 1869 Rzecz o wolności słowa.

Pośmiertnie, przed I wojną światową, ukazała się Assunta w 1907 we lwowskim Przewodniku naukowym i literackim staraniem profesora Kallenbacha. W 1912 w wydaniu Pism zebranych Przesmycki opublikował Wesele i fragment Ziemi. W 1915, w kolejnych zeszytach warszawskiej Myśli Polskiej, wydał zachowane we fragmentach poematy: Wędrowny sztukmistrz, Emil na Gozdawiu i A Dorio ad Phrygium. W latach 30. ukazały się jeszcze w 1933 Psalmów- psalm i Salem, a w 1937 Echa. Ostatnim z dotychczas opublikowanych poematów jest Co słychać? i co począć? wydany przez J. W. Gomulickiego w 1956 w Okruchach poetyckich i dramatycznych.

Poematy zaginione Najstarszy z zaginionych poematów Vittoria Colonna powstał prawdopodobnie we Włoszech w 1847. Bohaterką utworu była włoska arystokratka żyjąca w epoce Odrodzenia, tematem jej platoniczny związek z Michałem Aniołem. Utwór poprzez braci Koźmianów trafił do Edmunda Bojanowskiego w celu wydrukowania go w Pokłosiu. Pozostał tam do 1859. Bojanowski przesłał go wtedy do księgarza poznańskiego Jana Konstantego Żupańskiego. Nie wiadomo co się z nim potem stało.

Drugi z zaginionych poematów Cienie powstał w latach 1856-1857. Wiązał się z jednej strony z cieniami zmarłych błądzącymi po Polach Elizejskich oraz z osobliwymi "cieniami" współczesnych, żyjących ale równocześnie "umarłych". Poemat tak się spodobał Teofilowi Lenartowiczowi, że podjął się go wydać i po drodze gdzieś go zagubił.

Ostatnim zaginionym poematem Norwida jest Milczenie napisane w 1882 na marginesie obszernego traktatu pod tym samym tytułem. Poemat prawdopodobnie nie został przez autora ukończony. Niczego nie wiadomo o okolicznościach jego zagubienia bądź zniszczenia.

Klasyfikacja Pierwszą obszerniejszą próbę klasyfikacji poematów Norwida przeprowadził J. W. Gomulicki w 1968 przy okazji wydania Utworów zebranych poety. Podzielił wówczas jego poematy na pięć grup głównie wedle ich tematyki i częściowo według rodzaju. Do pierwszej grupy przypisał utwory najbardziej poetyckie i jednocześnie intymne: Wesele, Pompeję, Szczesną, Epimenidesa, Wędrownego sztukmistrza, Echa, Garstkę piasku, Assuntę i A Dorio ad Phrygium. W drugiej grupie poematów historycznych znalazł się Quidam, w trzeciej utworów o tematyce estetycznej –Promethidion i Rzecz o wolności słowa, w czwartej polityczno-społecznej – trzy części Pieśni społecznej, Niewola i Fulminant, w ostatniej – przekłady.

Przed koniecznością całościowej klasyfikacji stanął Gomulicki w 1971, przygotowując trzeci tom Pism wszystkich. Zredukował wówczas liczbę kategorii do czterech i przyjął bardziej jednorodną zasadę podziału. Do pierwszej grupy zaliczył dwanaście poematów epickich o wyraźnej, swobodnej fabule i silnym elemencie lirycznym: Wesele, Pompeję, Szczesną, Epimenidesa, Wędrownego sztukmistrza, Quidama, Garstkę piasku, Fortepian Szopena, Assuntę, Emila na Gozdawiu, A Dorio ad Phrygium i Co słychać? i co począć? W drugiej grupie poematów dydaktycznych, a ściślej traktatów polityczno-społecznych znalazło się sześć utworów: trzy części Pieśni społecznej (Pieśni społecznej cztery stron, Niewola i Psalmów-psalm), Promethidion, Fulminant i Rzecz o wolności słowa. W trzeciej grupie umieścił pięć utworów cyklicznych: Pięć zarysów obyczajowych, Salem, Wita-Stosa pamięci estetycznych zarysów siedem, Echa i Co słychać? i co począć? Czwarta grupa objęła przekłady.

Autorzy wydania lubelskiego poematów podzielili je na dwie grupy: fabularne i refleksyjno-dyskursywne. Do pierwszej zaliczyli Gomulickiego grupę pierwszą i czwartą, do drugiej – drugą i trzecią.

Przypisy . . . .

Bibliografia

!