Samodzielny Dywizjon Artylerii Przeciwlotniczej Ciężkiej (sdaplot.c) – oddział artylerii przeciwlotniczej Polskich Sił Zbrojnych.

Sformowanie i działania bojowe

Początki i zorganizowanie dywizjonu artylerii przeciwlotniczej ciężkiej W czerwcu 1940 powstało Zgrupowanie Artylerii Przeciwlotniczej pod dowództwem płk. dypl. Włodzimierza Ludwiga, które zostało ewakuowane z Francji do Wielkiej Brytanii. W składzie zgrupowania był zorganizowany między innymi pułk artylerii przeciwlotniczej. Ze względu na odejście części szeregowych do artylerii naziemnej I Korpusu, a oficerów do służby w pociągach pancernych, z trzech dywizjonów pułku zorganizowano trzy baterie. 27 października 1940 z II dywizjonu powstała 11 bateria artylerii przeciwlotniczej dowodzona przez kpt. Stanisława Paszkiewicza. 11 bateria w składzie dywizjonu artylerii przeciwlotniczej bez armat, ale wyposażona w ręczną broń strzelecką wzięła udział wiosną 1941 w dozorowaniu wybrzeża morskiego Szkocji, budowała i obsadzała placówki, pełniła służbę patrolową na wybrzeżu. Wkrótce ze składu dywizjonu artylerii przeciwlotniczej została wyłączona 11 bateria. Oficerowie baterii zostali poddani intensywnej nauce języka angielskiego oraz wysłani zostali na szkolenia i staże do brytyjskich jednostek artylerii przeciwlotniczej ciężkiej. W tym do 22 dywizjonu (baterii) artylerii przeciwlotniczej ciężkiej. 6 sierpnia 1941 do 229 dywizjonu (baterii) artylerii przeciwlotniczej ze składu brytyjskiego 71 pułku artylerii przeciwlotniczej ciężkiej, do szkolenia z obsługi armat 3,7' odeszło 40 szeregowych, w tym dwa działony, obsługi przeliczników, dalmierzy i lunety, oraz telefonista i radiotelegrafista. Do brytyjskiej jednostki skierowano 6 oficerów instruktorów pod dowództwem kierownika szkolenia mjr Olgierda Eminowicza. Polska grupa szkoleniowa wzięła udział w strzelaniach na poligonie Burrow Head. Usamodzielniona 11 bateria dała podstawę do zorganizowania z jej składu osobowego, dywizjonu artylerii przeciwlotniczej ciężkiej z dwoma bateriami dowodzonymi przez kpt. Stanisława Paszkiewicza i kpt. Tadeusza Hordyńskiego. 29 sierpnia 1941 szkolenie polskiego dywizjonu artylerii przeciwlotniczej ciężkiej przejęła brytyjska 105 dywizjon (bateria) 114 pułku artylerii przeciwlotniczej ciężkiej. 15 września polski sdaplot.c. był wizytowany przez dowódcę OPL Wielkiej Brytanii gen. Frdericka Pile, który pozytywnie ocenił jego wyszkolenie i 17 października wysłał dywizjon na poligon Burrow Head, z którego powrócił z końcem października 1941 do garnizonu Dunfirmline za wyjątkiem obsług radarów. 14 października 1941 ppłk dypl. Marian Jurecki został dowódcą 1 samodzielnego dywizjonu artylerii przeciwlotniczej ciężkiej. Dodatkiem tajnym do rozkazu L.dz.199/41 dywizjonu z dnia 13 października 1941 wskazano obsadę personalną dywizjonu.

Działania bojowe Organizacyjnie i personalnie sdaplot.c. podlegał dowództwu I Korpusu w Szkocji. Po sformowaniu dywizjon 21 listopada 1941 został taktycznie podporządkowany jako samodzielna jednostka brytyjskiemu 114 Heavy Anti-Aircraft Royal Artillery Regiment, gdzie otrzymał niezbędne uzbrojenie, sprzęt i wyposażenie. Brytyjski pułk podlegał pod dowództwo brytyjskiej 52 Brygadę Artylerii Przeciwlotniczej. Dywizjon przejął stanowiska od brytyjskiego 317 dywizjonu (baterii) art.plot.c. stanowiska ogniowe D1 Mid-Craigie. Na miejscu pozostała brytyjska obsługa radaru do czasu powrotu dywizjonowej z 5 tygodniowego szkolenia w Barrow Head. Dywizjon przejął 4 armaty przeciwlotnicze 3,7' (94 mm) Vickers, przelicznik nr 2 (Sperry), dalmierz nr 1 (Barr and Stroud), luneta rozpoznawcza, radar Mk. 1 P.F. i centralę kreślarską. Zadaniem dywizjonu w składzie brytyjskiego systemu obrony przeciwlotniczej, była obrona wybrzeża i obrona przeciwlotnicza wschodniej Szkocji w okolicy bazy okrętów podwodnych w Dundee.

Na początku roku 1942 podporządkowano przejściowo pod operacyjne dowództwo sdaplot.c. polską baterię artylerii przeciwlotniczej lekkiej. 3 stycznia 1942 r. stan etatowy dywizjonu wynosił 24 oficerów i 337 szeregowych, a stan ewidencyjny 25 oficerów i 316 szeregowych. Dywizjon pozostawał w ciągłym dyżurze bojowym, w ciągu nocy kilkakrotnie był ogłaszany alarm bojowy, nawet do 8 razy z uwagi na pojawianie się samolotów niemieckich minujących wyjście z portu. Ciekawym wydarzeniem był przelot w zasięgu armat dywizjonu samolotu Ministra Spraw Zagranicznych ZSRR Mołotowa, na czas przelotu dowództwo brytyjskie nakazało rozładowanie armat, oraz udanie się żołnierzy na kwatery i nie reagowanie na ewentualny alarm plot., co odbyło się pod nadzorem przysłanych specjalnie oficerów brytyjskich.

Po minięciu zagrożenia desantem niemieckim i zmniejszeniem częstotliwości nalotów niemieckiego lotnictwa, sdaplot.c. zmienił dyslokację. W maju 1942 r. dywizjon został przesunięty do obrony przeciwlotniczej bazy brytyjskiej floty w Rosyth w Szkocji nad zatoką Firth of Forth oraz Edinbugha. Zajął stanowisko RNG4 w Crossgates niedaleko Dunfirmline. Przybył do nowego rejonu z armatami i wyposażeniem, które posiadał wcześniej. Podlegał od tego czasu pod dowództwo brytyjskiego 158 pułku art.plot.c. wchodzącej w skład brytyjskiej 36 Brygady Artylerii Przeciwlotniczej. Na istnienie dywizjonu dalszy wpływ miała organizacja 1 Dywizji Pancernej, a dokładnie formowanej jednostki artylerii przeciwlotniczej. Z uwagi na to w dywizjonie zaszły pewne zmiany i przesunięcia kadrowe. Rozkaz z 3 lipca 1942 L.dz.101/Tjn./42 dowódcy 1 Dywizji Pancernej zarządzał formowanie 1 pułku artylerii przeciwlotniczej lekkiej. W jego skład miała wejść 2 bateria sdaplot.c i miała dać podstawę do formowania II dywizjonu 1 paplot.lek. Realizując powyższy rozkaz 2 bateria artylerii przeciwlotniczej ciężkiej zeszła ze stanowisk dywizjonu 30 lipca 1942 i odeszła do 1 DPanc. 15 października 1942 dywizjon z 1 baterią odjechał na poligon do Barrow Head na strzelania. Po czym 31 października powrócił do Gullane do dyspozycji dowódcy I Korpusu. 21 listopada 1942 rozkazem dowódcy I Korpusu L.dz.21855/Tjn./O.I/42. Dowództwo dywizjonu odeszło do 1 DPanc jako dowództwo 1 paplot.lek., natomiast 1 bateria otrzymała rozbudowane dowództwo baterii i odeszła pod dowództwo brytyjskiego 158 paplot.c. i 36 Brygady Artylerii Plot. Dowództwo 1 baterii art.plot.c. sprawował kpt. Józef Maliszewski. Strona brytyjska baterię w dokumentacji służbowej w dalszym ciągu tytułowała jako dywizjon. Pełniła służbę w na stanowiskach ogniowych na poprzednim punkcie obrony Rosyth. W trakcie odpierania niemieckiego nalotu na bazę w nocy 25/26 marca 1943 bateria polska wspólnie z brytyjską zestrzeliła jeden z 25 atakujących, a 8 zestrzelonych tej nocy samolotów Ju 88 lub He 111. W obronie Rosyth pozostawał do kwietnia 1943 r.

Na podstawie rozkazu Naczelnego Wodza L.dz. 370 z 20 marca 1943 r. o nowej reorganizacji I Korpusu Polskiego, do 15 kwietnia 1943 samodzielny dywizjon artylerii przeciwlotniczej ciężkiej został rozwiązany. Po zdaniu armat i sprzętu dywizjon został rozformowany 20 kwietnia 1943 roku. Grupa instruktorów: oficerów i podchorążych wyjechała do Armii Polskiej na Wschodzie i zasiliła utworzony w Iraku 8 pułk artylerii przeciwlotniczej ciężkiej szkolący się w bazie artylerii przeciwlotniczej w Habbaniya.

Działania bojowe i kolejne reorganizacje Grupa 3 oficerów i 30 szeregowych specjalistów z zakresu przyrządów pomiarowych (dalmierzy, przeliczników), radarów oraz kilku z obsługi dział pod dowództwem kpt. Józefa Maliszewskiego na prośbę brytyjskiego dowództwa obrony przeciwlotniczej została przydzielona do brytyjskiego 173 Heavy Anti-Aircraft Artillery Regiment, który bronił bazy morskiej w Dover. Żołnierze polscy stanowili częściowy personel dwóch baterii brytyjskiego 416 dywizjonu (baterii).

Żołnierze 416 dywizjonu (baterii) zwalczali niemieckie lotnictwo oraz bomby latające V1. Zajmowała ona stanowiska w Dover, a następnie w Folkestone. Znajdowała się pod ostrzałem niemieckich baterii artylerii dalekonośnej z wybrzeża francuskiego. Od 22 czerwca do 4 lipca 1943 dywizjon wraz częścią polskiego personelu przebywał na poligonie Bude w Kornwalii, gdzie odbywał liczne strzelania. Po powrocie z poligonu dywizjon zajął stanowisko D8.

W miarę napływu uzupełnień w 1944 spośród żołnierzy nie przyjętych do lotnictwa ochotników z Armii Polskiej na Wschodzie oraz głównie spośród Polaków wziętych do niewoli przez wojska alianckie w Zachodniej Europie personel złożony z polskich żołnierzy objął całą baterię artylerii przeciwlotniczej ciężkiej, w brytyjskim 173 pułku. W ten sposób w 416 dywizjonie pełniło służbę około 200 polskich żołnierzy na stanowiskach D8, D2, D3 i D4. Z czasem po nabyciu kompetencji istniała „polska” bateria brytyjskiego 173 pułku. Zajęła ona stanowiska F3 i F7. Samodzielna bateria artylerii przeciwlotniczej ciężkiej podlegała pod dowództwo brytyjskiego 173 pułku do 11 grudnia 1944. Od 12 grudnia 1944 polska bateria podlegała pod dowództwo brytyjskiego 7 Heavy Anti-Aircraft Artillery Regiment. Jednocześnie prowadzono odtwarzanie dowództwa dywizjonu oraz formowanie nowej 2 baterii artylerii przeciwlotniczej ciężkiej. Samodzielny dywizjon artylerii przeciwlotniczej ciężkiej oraz 1 bateria obsadzały punkt Fo2, a szkoląca się 2 bateria stanowisko Fo7. Na początku 1945 dywizjon liczył 300 żołnierzy. W chwili zakończenia działań wojennych 8 maja 1945 w skład dywizjonu wchodziło ponad 360 żołnierzy. Cały czas 1 bateria pozostawała na stanowiskach bojowych w rejonie Folkstoneod ostrzału artylerii niemieckiej poniosła straty osobowe, a także dokonała zestrzeleń samolotu(ów) niemieckich.

Sdaplot.c. po wojnie Od maja 1945 sdaplot.c. stacjonował w cytadeli w Dover. Od sierpnia żołnierze rozpoczęli przygotowanie do życia cywilnego kończyli kursy i szkoły takie jak kupieckie, miernicze, stolarskie, radiomechaniczne, odlewiniczy, rolniczy, robienia zabawek i nauki języka angielskiego. 9 lipca 1946 żołnierze zdali broń i hełmy do magazynów. Od września 1946 rozpoczęły się zapisy do PKPiR oraz odjazdy do obozów repatriacyjnych. W maju 1947 samodzielny dywizjon artylerii przeciwlotniczej ciężkiej został rozwiązany.

Obsada personalna

Obsada personalna na dzień 13 października 1941 dowództwo

dowódca dywizjonu – ppłk dypl. Marian Jurecki zastępca dowódcy dywizjonu – mjr Olgierd Eminowicz adiutant dywizjonu – por. Edward Złotnik oficer zwiadowczy – kpt. dypl. Olgierd Jaskold-Gabszewicz oficer kontroli ognia – ppor. Jan Krępa oficer kolumny zaopatrzenia – kpt. dypl. int. Jan Kniphausen oficer gospodarczy i żywnościowy – por. Filip Trau oficer materiałowy – ppor. Jan Kunicki oficer techniczny – por. Eugeniusz Gorlin lekarz dywizjonu – mjr lek. Henryk Jakliński oficer oświatowy – por. Wacław Tarnowski dowódca plutonu amunicyjnego – ppor. Stanisław Walenczak

+ 47 szeregowych.

baterie

dowódca 1 baterii artylerii przeciwlotniczej ciężkiej – kpt. Stanisław Paszkiewicz oficerowie młodsi baterii – kpt. Józef Grabski, por. Teodor Kujawa, ppor. Aleksander Pastewski, ppor. Tomasz Dąbkowski +138 szeregowych. dowódca 2 baterii artylerii przeciwlotniczej ciężkiej – kpt. Tadeusz Hordyński oficerowie młodsi baterii – por. Mirosław Jasiński, por. Aleksander Zabczyński, ppor. Jakub Łoś, ppor. Zbigniew Kulpiński + 114 szeregowych.

Obsada personalna na dzień 22 czerwca 1942 dowództwo

dowódca dywizjonu – ppłk dypl. Marian Jurecki zastępca dowódcy dywizjonu – mjr Olgierd Eminowicz adiutant dywizjonu – por. Edward Złotnik oficer zwiadowczy – kpt. Franciszek Kruszyn oficer kontroli ognia – kpt. Romuald Januszkiewicz oficer łączności – por. Adam Zaleski oficer oświatowy – por. Eugeniusz Wiszniewski lekarz dywizjonu – mjr le. Henryk Jakliński kapelan dywizjonu – ks. kpl. Franciszek Kęcki dowódca kolumny zaopatrzeniowej – kpt. Jan Kniphausen oficer gospodarczy – por. Filip Trau oficer żywnościowy – por. Janusz Kunicki oficer broni – kpt. Jerzy Wykowski oficer techniczny – por. Eugeniusz Gorlin oficer materiałowy – por. int. Edward Wenlik oficer kwaterunkowy – ppor. Tadeusz Lilpop