Aleksy I (patriarcha Moskwy)

Aleksy, imię świeckie Siergiej Władimirowicz Simanski (ur. w Moskwie, zm. 17 kwietnia 1970 w Pieriediełkinie) – 13. prawosławny patriarcha Moskwy i całej Rusi, zwierzchnik Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w latach 1945–1970.

Pochodził z rodziny szlacheckiej. Ukończył studia prawnicze na Moskiewskim Uniwersytecie Cesarskim, a następnie teologiczne w Moskiewskiej Akademii Duchownej. Będąc na II roku Akademii, w 1901 r., złożył wieczyste śluby mnisze, przyjmując imię Aleksy. Od 1904 do 1913 r. pracował jako inspektor w seminariach duchownych kolejno w Pskowie, Tule i Nowogrodzie. 28 kwietnia 1913 r. został wyświęcony na biskupa pomocniczego eparchii nowogrodzkiej z tytułem biskupa tichwińskiego. Następnie od 1921 był biskupem jamburskim, wikariuszem eparchii piotrogrodzkiej. W roku następnym, z powodu swojej wrogiej postawy wobec probolszewickiego ruchu Żywej Cerkwi, został skazany na trzyletnią zsyłkę do Kazachstanu. Po powrocie z niej w 1926 objął tymczasowy zarząd eparchii nowogrodzkiej, zaś od 1933 był również metropolitą leningradzkim.

W okresie II wojny światowej dobrowolnie pozostał w oblężonym Leningradzie, by swoimi wystąpieniami podnosić morale jego mieszkańców, wzywać do walki w obronie Związku Radzieckiego i prowadzić w imieniu Kościoła zbiórki pieniędzy na ten cel. W 1943 wziął udział w spotkaniu hierarchów Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego ze Stalinem, po którym władze radzieckie odstąpiły od prześladowania Cerkwi - jej poparcie miało pomóc w mobilizacji społeczeństwa do walki z Niemcami.

W 1945 wybrany na patriarchę moskiewskiego i całej Rusi, za główny cel swojej działalności uważał wewnętrzną konsolidację Kościoła i odbudowę jego struktur po okresie prześladowań. Pragnąc zachować dobre relacje z władzami świeckimi, zgodził się również na szereg wystąpień zagranicznych, w czasie których bronił polityki zagranicznej ZSRR i zaprzeczał niedemokratyczności tego państwa. W czasie nowej kampanii antyreligijnej zapoczątkowanej w 1958 przez Nikitę Chruszczowa bezskutecznie bronił Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego przed utratą parafii, monasterów i szkół teologicznych.

Kierował Patriarchatem Moskiewskim przez 25 lat, co czyni z niego najdłużej urzędującego patriarchę moskiewskiego i całej Rusi w historii.

Życiorys Dzieciństwo i młodość Pochodził z rodziny arystokratycznej. Jego ojciec Władimir Andriejewicz Simanski, pochodził z rodu datującego swoje szlachectwo od XVII wieku, wywodzącego się z ziemi pskowskiej. Matka, Olga Aleksandrowna zd. Porochowszczikowa, była córką byłego kapitana lejbgwardii, budowniczego hotelu „Słowiański Bazar”.

Przyszły patriarcha urodził się w domu swoich rodziców przy ul. Miasnickiej w Moskwie, jako pierwsze dziecko w rodzinie. Dziesięć dni po przyjściu na świat został ochrzczony. Otrzymał wówczas imię Siergiej na cześć Sergiusza z Radoneża. Miał młodszych braci Andrieja, Fiłarieta i Aleksandra oraz siostrę Annę. Dzieci Simanskich były wychowywane w duchu głęboko religijnym. Początkową edukację odebrał w domu, według programów obowiązujących w szkołach średnich. Rodzina uczestniczyła w życiu kulturalnym Moskwy i utrzymywała szerokie kontakty towarzyskie, w tym z hierarchami Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. W 1888 Siergiej Simanski rozpoczął naukę w młodszych klasach Łazariewskiego Instytutu Języków Wschodnich w Moskwie, w których nauka odpowiadała programowi gimnazjum. Po trzech latach został przeniesiony do Cesarskiego Liceum im. cesarzewicza Mikołaja w Moskwie. Ukończył je ze srebrnym medalem. W czasie nauki w Liceum Siergiej Simanski poznał ks. Joanna Sołowjowa, który został jego opiekunem duchowym i wywarł na młodego człowieka znaczny wpływ. Równie istotne znaczenie dla formacji intelektualnej przyszłego hierarchy miały powszechne w szkole poparcie dla rosyjskiego monarchizmu i idee głoszone przez dyrektora placówki Władimira Gringmutha, jednego z ideologów rosyjskiej prawicy monarchistycznej, z którym utrzymywał kontakty także po zakończeniu nauki.

W 1896, po uzyskaniu świadectwa dojrzałości, Simanski poprosił ojca o błogosławieństwo na podjęcie studiów teologicznych, zamiast, jak wcześniej zdecydowała rodzina, wstąpić na wydział prawa. Władimir Simanski uważał jednak, iż syn powinien uzyskać najpierw wyższe wykształcenie w dziedzinie świeckiej. W związku z tym przyszły patriarcha od 1896 do 1899 studiował na Moskiewskim Uniwersytecie Cesarskim prawo. Powołany do armii, służył w 7 Samogickim pułku grenadierów. W 1900 odszedł z wojska w stopniu chorążego, wbrew radom ojca.

Studia teologiczne Jesienią 1900 r. podjął wyższe studia teologiczne w Moskiewskiej Akademii Duchownej. Ukończone wcześniej studia uniwersyteckie dawały mu prawo do rozpoczęcia nauki od II roku, jednak za radą rektora uczelni, biskupa Arseniusza (który został jego opiekunem duchowym), zrezygnował z tej możliwości. Na pierwszym roku nauki uzyskał niskie wyniki – pod względem ocen był 36. spośród 53 studentów. Już w momencie podjęcia studiów teologicznych prosił o zgodę na złożenie przezeń ślubów mniszych, jednak biskup Arseniusz zgodził się spełnić tę prośbę dopiero po roku. Przyszły patriarcha złożył przed nim śluby małej schimy 9 lutego 1901 w Skicie Getsemańskim, jednej z filialnych placówek Ławry Troicko-Siergijewskiej, otrzymując imię zakonne Aleksy na cześć św. Aleksego, metropolity Moskwy. 17 marca tego samego roku został wyświęcony na hierodiakona.

Pracę kandydacką, kończącą studia teologiczne, Aleksy (Simanski) poświęcił poglądom metropolity moskiewskiego Filareta. Wybór tematu nie był przypadkowy: kult Filareta był szczególnie silny w rodzinie Simanskich, przyszły patriarcha pozostawał do końca życia jego czcicielem. Praca zyskała wysokie oceny. W 1903 r. został hieromnichem. 21 czerwca 1904 r., po obronie pracy kandydackiej i zdaniu egzaminów końcowych, ukończył Moskiewską Akademię Duchowną z tytułem kandydata nauk teologicznych. Podobnie jak większość studentów Akademii Duchownych, hieromnich Aleksy zwrócił się z prośbą o zatrudnienie w jednej z uczelni teologicznych Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Oczekując na odpowiedź, udał się w podróż duszpasterską po eparchii jarosławskiej i rostowskiej razem z jej ordynariuszem, biskupem Sergiuszem. W czasie podróży spotkał się z Janem Kronsztadzkim.

Praca w szkołach teologicznych W sierpniu 1904 r. został zatrudniony jako inspektor seminarium duchownego w Pskowie. Przyczynił się do zachowania w szkole porządku mimo zaangażowania się części słuchaczy i wykładowców w wydarzenia rewolucji roku 1905.

18 września 1906 r. otrzymał godność archimandryty, równocześnie obejmując stanowisko inspektora seminarium duchownego w Tule. Funkcję tę pełnił przez pięć lat. W okresie pracy w Tule duchowny nie tylko realizował obowiązki inspektora, ale i odbywał podróże po eparchii, aktywnie uczestniczył w organizacji zjazdów duchowieństwa, pracy bractw i stowarzyszeń cerkiewnych, utrzymywał kontakty z władzami świeckimi. W okresie wakacyjnym każdorazowo odwiedzał ważne ośrodki pielgrzymkowe Rosji, niekiedy razem ze słuchaczami seminarium. Przyczynił się do organizacji otwartych spotkań dyskusyjnych dla wiernych oraz zainicjowania wydawania przez eparchię organu prasowego. W 1908 r., pod naciskiem ordynariusza eparchii tulskiej, na krótko został przewodniczącym oddziału Związku Narodu Rosyjskiego w Tule. Kilkakrotnie otrzymywał propozycję wyjazdu na misję do Ameryki Północnej lub objęcia stanowiska proboszcza cerkwi przy jednej z rosyjskich ambasad. Za radą arcybiskupa Arseniusza (Stadnickiego) każdorazowo odrzucał jednak taką możliwość.

W październiku 1911 r., na prośbę arcybiskupa Arseniusza, który rok wcześniej objął katedrę nowogrodzką, archimandryta Aleksy został przeniesiony do tejże eparchii w charakterze inspektora seminarium duchownego w Nowogrodzie oraz przełożonego monasteru św. Antoniego Rzymianina w tym samym mieście. Opracował żywot patrona monasteru oraz uporządkował wewnętrzne życie wspólnoty. W okresach, gdy arcybiskup Arseniusz przebywał w Petersburgu, archimandryta Aleksy faktycznie nadzorował całą działalność eparchii nowogrodzkiej.

Biskup Biskup pomocniczy eparchii nowogrodzkiej 28 marca 1913 r. Synod Rządzący nominował archimandrytę Aleksego do przyjęcia chirotonii biskupiej z tytułem biskupa tichwińskiego, wikariusza eparchii nowogrodzkiej. Ceremonia odbyła się 28 kwietnia tego samego roku w soborze Mądrości Bożej w Nowogrodzie. W charakterze konsekratorów wzięli w niej udział patriarcha antiocheński Grzegorz IV (goszczący z wizytą w Rosji), arcybiskup nowogrodzki Arseniusz (Stadnicki) oraz biskupi Nikon (Rożdiestwienski), Euzebiusz (Grozdow), Joannicjusz (Djaczkow) oraz Beniamin (Kazanski). Z uwagi na znaczną ilość obowiązków arcybiskupa Arseniusza w Świątobliwym Synodzie Rządzącym, jego wydziałach, zaś od 1917 – także w pracach poprzedzających Sobór Lokalny Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, biskup Aleksy de facto kierował całą eparchią nowogrodzką. Do 1921 r. odbył szereg podróży duszpasterskich po eparchii, angażował się w organizację remontów cerkwi i ochrony znajdujących się w nich zabytków. Po wybuchu I wojny światowej przekazał dom eparchialny na szpital wojskowy. Brał udział w pożegnaniach jednostek armii rosyjskiej udających się na front, wygłaszał przemówienia o tematyce patriotycznej i organizował zbiórki pieniędzy na cele militarne. Po rewolucji lutowej zaapelował do mieszkańców eparchii nowogrodzkiej o podporządkowanie się nowemu rządowi. Zwołany jesienią zjazd duchowieństwa i wiernych eparchii nowogrodzkiej pozytywnie ocenił jego pracę duszpasterską i opowiedział się za jej kontynuowaniem.

Po rewolucji październikowej biskup Aleksy, wbrew prośbom ojca, nie udał się na emigrację do Finlandii, twierdząc, iż jako hierarcha ma obowiązek pozostawania z wiernymi, także w momentach prześladowań. Przyszłą walkę państwa radzieckiego z Kościołem przewidział po wydaniu dekretu o oddzieleniu Kościoła od państwa. Bezpośrednio po rewolucji nie spotkały go jednak żadne represje. Dopiero w styczniu 1920 r. został aresztowany przez nowogrodzki wydział Czeka razem z metropolitą Arseniuszem w związku z przeprowadzoną w 1919 r. akcją otwarcia relikwii Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego i oskarżony o agitację antybolszewicką. Obydwaj duchowni do momentu procesu przebywali na wolności; biskup Aleksy nie przyznał się do winy i został skazany na karę obozu, jednak została anulowana poprzez amnestię 1 maja 1920 r.. W lutym 1921 r. Aleksy został oskarżony w drugim procesie: razem z czternastoma innymi członkami rady eparchialnej usłyszał zarzut dezorganizowania życia społecznego w Nowogrodzie (radzie zarzucono samowolne wykonywanie funkcji państwowych, w tym sądowniczej i nielegalnego poboru podatków). Otrzymał wyrok w zawieszeniu.

Biskup pomocniczy eparchii piotrogrodzkiej Obawiając się, iż nowogrodzka Czeka po raz kolejny aresztuje biskupa Aleksego, metropolita piotrogrodzki i gdowski Beniamin zaproponował patriarsze Tichonowi przeniesienie go do zarządzanej przez siebie eparchii. Sugestia ta została przyjęta i 21 lutego 1921 r. Aleksy został biskupem jamburskim, wikariuszem eparchii piotrogrodzkiej. Po przyjeździe do Piotrogrodu duchowny poprzez swoje kontakty uzyskał anulowanie wyroku zsyłki wymierzonego w lutym 1920 r. metropolicie nowogrodzkiemu Arseniuszowi. Był przeciwnikiem ruchu Żywej Cerkwi; odrzucił propozycje wejścia do jej organów zarządzających.