thumb|Kościół pw. Wniebowzięcia NMP thumb|Dom opata w klasztorze, obecnie Archiwum Państwowe we Wrocławiu thumb| Opactwo, na miedziorycie F.B. Wernera (XVIII w.) Kamieniec Ząbkowicki () – miasto w Polsce, położone w województwie dolnośląskim, w powiecie ząbkowickim, w miejsko-wiejskiej gminie Kamieniec Ząbkowicki.
Miejscowość posiadała prawa miejskie w latach 1945–1946GUS wykaz z 1946.. Status miasta otrzymała ponownie 1 stycznia 2021() Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2020 r. w sprawie ustalenia granic niektórych gmin i miast, nadania niektórym miejscowościom statusu miasta, zmiany nazwy gminy oraz siedziby władz gminy..
Od 1946, po połączeniu z gminą Goleniów, aż do 1954 siedziba gminy Kamieniec ZąbkowickiSpis sumaryczny w 1946 roku.Alfabetyczny wykaz gmin Rzeczypospolitej Polski według stanu z dnia 1.I.1949 r. Główny Urząd Statystyczny.. 1954–1957 siedziba gromady Kamieniec ZąbkowickiTyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 3 grudnia 1954 r., Nr. 9, Poz. 71).. 1958–1972 administracyjnie odrębne osiedle. (dodatkowo 1968–1972 siedziba nowej gromady Kamieniec Ząbkowicki). Od 1973 siedziba współczesnej gminy Kamieniec ZąbkowickiUchwała Nr XIX/109/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 13 grudnia 1972 w sprawie utworzenia gmin w województwie wrocławskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 15 grudnia 1972, Nr 8, Poz. 165).. W latach 1975–1998 administracyjnie należał do województwa wałbrzyskiego.
Nazwa Według niemieckiego nauczyciela Heinricha Adamy’ego nazwa pochodzi od polskiej nazwy – kamienia i nawiązuje do skalistego posadowienia grodu. W swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia jako najstarszą zanotowaną nazwę miejscowości Kamieniec podając jej znaczenie Felsenburg, czyli po polsku Skalne miasto.
Miejscowość w zlatynizowanej staropolskiej formie Kamencz notuje Gall Anonim w swojej Kronice spisanej w latach 1112–1116. W spisanym po łacinie dokumencie średniowiecznym wydanym we Wrocławiu 26 lutego 1253, który sygnował książę śląski Henryk III Biały miejscowość wymieniona jest pod nazwą Cameniz. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Camencense monasterium.
Polską nazwę Kamieniec oraz niemiecką Camenz w książce Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa.
Symbole miasta Podstawowym symbolem Kamieńca Ząbkowickiego jest herb. Przedstawia on w błękitnym polu dwa złote lwy wspięte, zwrócone ku sobie, o czerwonych językach i pazurach. Prawy lew stoi za srebrną kratą, lewy jest ukoronowany, umieszczony w polu usianym złotymi biletami.
Godło nawiązuje do dwóch najważniejszych historycznych właścicieli miejscowości i okolicznych dóbr. Lew za kratą pochodzi z herbu opactwa cysterskiego w Kamieńcu. Ukoronowany lew w polu usianym biletami wywodzi się z herbu dynastii Orańskiej-Nassau i upamiętnia księżną Mariannę Orańską, która po kasacie klasztoru stała się właścicielką tutejszych dóbr i przyczyniła się do budowy pałacu.
Herb zaprojektowali Kamil Wójcikowski i Robert Fidura. Został ustanowiony uchwałą Rady Gminy z 25 kwietnia 2013 r. i ogłoszony w Dzienniku Urzędowym Województwa Dolnośląskiego (poz. 3707).
Flaga miasta i gminy ma proporcje 5:8 i składa się z trzech poziomych pasów: błękitnego, złotego i błękitnego (w stosunku 1:7:1). W lewej części złotego pasa umieszczony jest herb. Flaga została przyjęta tą samą uchwałą z 2013 r..
Sztandar Gminy Kamieniec Ząbkowicki stanowi kwadratowy płat o wymiarach 100 × 100 cm, obszyty złotą frędzlą. Prawa strona jest czerwona i przedstawia w centrum godło państwowe otoczone w narożnikach złotymi trójliśćmi dębowymi z żołędziami. Lewa strona jest biała i zawiera w części centralnej herb gminy, po bokach złote trójliście dębowe z żołędziami oraz napisy "GMINA" (u góry) i "KAMIENIEC ZĄBKOWICKI" (u dołu). Głowica sztandaru ma postać złotej tulejki z grotem w formie pary liści dębowych z żołędziem.
Wraz z herbem i flagą ustanowiono również baner, pieczęcie, łańcuchy oraz sztandar. Po nadaniu praw miejskich w 2021 r. symbole te służą zarówno miastu, jak i gminie.
Miasto nie posiada oficjalnego logo. W komunikacji wizualnej (plakaty, media społecznościowe, tablice z nazwami ulic etc.) używany jest herb oraz kolorystka herbu i flagi.
Warunki naturalne
Położenie Kamieniec Ząbkowicki leży w południowo-wschodniej części województwa dolnośląskiego w powiecie ząbkowickim w Obniżeniu Otmuchowskim, przy ujściu Budzówki do Nysy Kłodzkiej. Miasto położone jest na wysokości około 240–250 m n.p.m.. Najwyżej położoną częścią miasta jest park pałacowy, ze szczytem Góra Strażnicza o wysokości 313 m n.p.m.
Klimat Klimat Kamieńca Ząbkowickiego ma charakter przejściowy między oceanicznym a kontynentalnym, z wpływami sudeckimi. Według regionalizacji klimatycznej A. Wosia obszar należy do regionu dolnośląskiego środkowego (w pobliżu regionów górskich).
Średnia roczna temperatura powietrza wynosi około 8–9 °C. Najchłodniejszym miesiącem jest styczeń (średnia ok. −1 do −2 °C), najcieplejszym lipiec (ok. 18–19 °C). Roczne sumy opadów kształtują się w przedziale 600–800 mm, z maksimum w okresie letnim. Okres wegetacyjny trwa około 220–230 dni.
Rzeki i zbiorniki wodne Główną rzeką przepływającą przez Kamieniec Ząbkowicki jest Nysa Kłodzka, przepływa ona równoleżnikowo przez południową, niezabudowaną część terenu miasta. Przez miasto południkowo płynie, uchodząca do Nysy Kłodzkiej Budzówka. Nysa Kłodzka ma w tym odcinku charakter nizinny.
Na terenie Błoni im. Marianny Orańskiej znajduje się staw pałacowy z fontanną o powierzchni około 1 ha.
Zieleń Największym i najbardziej wartościowym kompleksem zieleni jest park pałacowy na Górze Zamkowej (Zameczno) o powierzchni ok. 115 ha. Zachodnia część założenia ma charakter parku krajobrazowego, wschodnia – naturalizujący się las o charakterze grądowym i bukowym.
Na terenie parku i kompleksu leśnego znajduje się kilkadziesiąt pomników przyrody (głównie dęby szypułkowe, buki, lipy, sosny wejmutki i cisy). W 2018 roku powołano 89 nowych pomników przyrody obejmujących ponad sto drzew.
Historia Najstarsze ślady działalności ludzkiej na obszarze Kamieńca Ząbkowickiego pochodzą z epoki kamienia (stanowisko nr 092-027 2/33 w systemie AZP). Jednak odkryte przed 1945 r. materiały są mało charakterystyczne i nie pozwalają na precyzyjne datowanie w ramach tej epoki. Odkryto również relikty dwóch osad z okresu wpływów rzymskich (I w. n.e. – ok. 375 r.), z których jedno (stanowisko nr 1/15) badano sondażowo i wpisano do rejestru zabytków w 1975. Większość znalezisk archeologicznych (ceramika, fragmenty podków, żelazna ostroga) pochodzi ze średniowiecza. Z wczesnego średniowiecza znane jest grodzisko (stanowisko nr 2/16), zlokalizowane przez badaczy w rejonie Placu Kościelnego, dotychczas jednak niepotwierdzone badaniami wykopaliskowymi. W szerszym obszarze gminy Kamieniec Ząbkowicki rejestrowane są także stanowiska z mezolitu, neolitu oraz kultury łużyckiej (m.in. cmentarzyska ciałopalne w Byczeniu).
W 1096 r. książę czeski Brzetysław II wzniósł gród warowny na Górze Zamkowej nad Nysą Kłodzką, który następnie powrócił w granice Polski w latach 1105–1107 za panowania Bolesława III Krzywoustego, a ostatecznie na mocy układu polsko-czeskiego z 1137 roku. Pierwsze pisemne wzmianki o miejscowości pojawiają się w kronice czeskiej Kosmasa oraz w kronice Galla Anonima (jako Kamencz).
W początkach XIII w. Kamieniec wraz z okolicznymi wsiami należał do śląskiego rodu Pogorzelów, którzy w 1210 r. ufundowali tu prepozyturę augustianów, którą założył i uposażył biskup wrocławski Wawrzyniec. Jej pierwszym przełożonym został zakonnik Wincenty z Pogorzeli. Fundację wspierał książę Henryk I Brodaty. Po opuszczeniu klasztoru przez Wincentego i związanym z tym kryzysie wspólnoty, w latach 1247–1249 biskup wrocławski Tomasz I przekazał klasztor cystersom z Lubiąża. Przekazanie dóbr potwierdził papież Innocenty IV w 1251 r. Od tego czasu opactwo cysterskie prężnie się rozwijało, stając się centrum rozległych dóbr ziemskich.
W I połowie XIV w. wzniesiono gotycki kościół klasztorny (obecnie Kościół pw. Wniebowzięcia NMP), uznawany za pierwszą na ziemiach polskich świątynię halową. Klasztor był wielokrotnie niszczony: ucierpiał m.in. podczas wojen husyckich (w latach 1425–1428, gdy husyci kilkukrotnie podpalili budynki), licznych powodzi (m.in. w 1496 r. i 1501 r.), wielkiego pożaru w 1524 r. oraz działań wojny trzydziestoletniej z 1621 r. Okres największego rozkwitu i odbudowy przypadł na przełom XVII i XVIII w. za rządów opatów Augustyna Neudecka i Gerharda Woywody, kiedy to dokonano bogatej barokowej przebudowy z udziałem wybitnych artystów (m.in. Michael Willmann i Christoph Königer).
W 1810, na mocy edyktu sekularyzacyjnego króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III, opactwo zostało zlikwidowane, a kilkadziesiąt należących do niego wsi przejęło państwo. W 1812 roku dobra kamienieckie przejęła pruska księżniczka Fryderyka Luiza Wilhelmina. Po śmierci Wilhelminy w 1837 roku, w spadku posiadłości kamienieckie otrzymała jej córka - królewna niderlandzka Marianna Orańska. W latach 1838–1872 na Górze Zamkowej wzniesiono dla niej monumentalny, neogotycki pałac z kompleksem tarasów i rozległym parkiem. Zamek zaprojektował wybitny architekt Karl Friedrich Schinkel, a budową kierował Ferdinand Martius. Pod koniec XIX i na początku XX w. Kamieniec dynamicznie się rozwinął dzięki budowie ważnego węzła kolejowego z licznymi odgałęzieniami (w tym m.in. do Wrocławia, Międzylesia i Złotego Stoku). W 1873 otwarto stację kolejową, która obecnie jest końcowym przystankiem ścieżki edukacyjnej po Przedgórzu Sudeckim.
Podczas II wojny światowej w kościele i klasztorze urządzono składnicę dzieł sztuki i archiwaliów zwożonych z całego Śląska. W 1945 miejscowość weszła w granice Polski. W lutym 1946 pałac został obrabowany i spalony przez żołnierzy Armii Czerwonej, co zapoczątkowało jego powolną dewastację. Dotychczasowa ludność niemiecka została wysiedlona lub uciekła, a na jej miejsce przybyli polscy osadnicy. Kamieniec pełnił krótko funkcję miasta (w latach 1945–1946). Przełomem dla ruin pałacu było wydzierżawienie ich w 1985 przez poznańskiego naukowca dr Włodzimierza Sobiecha, który przez kolejne 25 lat, w dużej mierze z własnych środków, ratował zabytek przed całkowitym zawaleniem. Po jego śmierci w 2010 r., pałac przejęła gmina Kamieniec Ząbkowicki (w 2012 r.), co znacznie przyspieszyło rewitalizację.
W okresie powojennym administracyjnie Kamieniec funkcjonował z przerwami jako siedziba gminy, a w latach 1958–1972 miał status osiedla. 1 stycznia 2021 r. Kamieniec Ząbkowicki po latach ponownie otrzymał prawa miejskie. Miejscowość współcześnie dotykały niszczycielskie żywioły – m.in. powódź tysiąclecia w 1997 oraz katastrofalna w skutkach powódź z września 2024, podczas której wylały wody Nysy Kłodzkiej i Budzówki, zalewając ok. 300 gospodarstw i niszcząc infrastrukturę transportową. Pomimo tych trudności, w 2024 r. zespół architektoniczno-krajobrazowy Kamieńca Ząbkowickiego (pałac z parkiem oraz dawne opactwo) został oficjalnie uznany za Pomnik historii.
Kalendarium 1096: książę Czech Brzetysław II wzniósł na wschód od zniszczonej przez siebie polskiej twierdzy Bardo warownię obronną w Kamieńcu, nad brodem na Nysie Kłodzkiej, przy którym prawdopodobnie istniała już wcześniejsza osada (wg „Kroniki Czechów” Kosmasa, XII w.)Zbygniew Martynowski, Krzysztof R. Mazurski: Sudety. Ziemia Kłodzka i Góry Opawskie, Sport i Turystyka, Warszawa 1978, s. 85–88. 1200: warownia i okolice były własnością znanej śląskiej rodziny Pogorzelów – panów z Pogorzeli