mały|Grafika przedstawiająca niedźwiedzia autorstwa Marcusa de Bye z 1664 roku Niedźwiedź zawsze zajmował szczególne miejsce w kulturze społeczeństw ludzkich, z którymi dzielił środowisko. Już od czasów prehistorycznych niedźwiedź był uosobieniem bóstwa. Pomimo kontrowersji związanych z czczeniem niedźwiedzi w czasach paleolitu środkowego odnaleziono liczne ślady czci w wielu społeczeństwach na całym świecie związane z polowaniem i czasem gwałtownymi rytuałami. Niedźwiedź uznawany był za zwierzęce alter ego człowieka, opiekuńczego przodka, symbol władzy, odnowy, przemijania pór roku, a nawet królewskości, ponieważ przez długi czas uznawany był symbolicznie za króla zwierząt w Europie. Z powodu bliskiego związania z animistycznymi, „pogańskimi” praktykami i tradycjami niedźwiedź i jego kulty były zwalczane przez Kościół katolicki podczas kolejnych ewangelizacji, co doprowadziło do stopniowej deprecjacji i demonizacji tego zwierzęcia, a ostatecznie do stworzenia z niego symbolu żarłoczności i głupoty w średniowieczu. Tradycje związane z niedźwiedziem przetrwały jednak w wielu społecznościach w regionach północnych takich jak Syberia, Laponia, wśród rdzennych Amerykanów i w Pirenejach, gdzie były szeroko badane przez etnologów. Niedźwiedź i pamięć o jego kultach silnie wpłynęły na wyobraźnie i na ogół kultury popularnej.
Niedźwiedź obecny jest w wielu mitologicznych i folklorystycznych opowieściach, niezwykłych dzięki dużej ilości podobieństw. Często jest on w nich przedstawiony wraz z młodymi kobietami, w których się zakochuje i które porywa, czasem po to by spłodzić z nimi dzieci obdarzone nadludzką siłą. Najważniejszymi aspektami są jego surowa siła i nienasycony apetyt seksualny, a także jego antropomorfizm, co czyni z niego pewnego rodzaju dzikiego człowieka i inicjatora płodnych związków. Wiąże się z nim wiele podań ludowych. W średniowieczu na przykład uważano, że samica długo liże swoje młode, które rodzą się niewykształcone do końca i przedwcześnie, aby je ożywić i nadać im kształt (stąd na przykład francuski termin „ours mal léché” (źle wylizany niedźwiedź), oznaczający osobę niegrzeczną i stroniącą od towarzystwa). Długo też wierzono, że zwierzęta te przeżywają swój zimowy sen liżąc swoje łapy. Niedźwiedź, będący symbolem Szwajcarii, Finlandii, Rosji i Kalifornii nadał swoją nazwę wielu miejscom, takim jak miasto Berno czy też dwóm konstelacjom. Zainspirował też przysłowia i popularne powiedzenia.
Epoka prehistoryczna W czasach prehistorycznych człowiek wraz z wieloma gatunkami niedźwiedzi koegzystowały ze sobą. Michel Pastoureau uważa, że „ludzie i społeczeństwa (…) wydają się być nawiedzani poprzez wspomnienie, mniej lub bardziej świadome, z tych odległych czasów, gdy wraz z niedźwiedziem dzielili te same przestrzenie i ofiary, te same lęki i jaskinie, czasami te same sny i legowiska”Michel Pastoureau, L'Ours : Histoire d'un roi déchu, Le Seuil, 2007, s. 332..
Kult Niedźwiedzia lewo|mały| Czaszka niedźwiedzia jaskiniowego. O Istnieniu religijnego i symbolicznego kultu niedźwiedzia w prehistorycznych jaskiniach wspomniane już było w 1920 rokuEmil Bächler, « Das Drachenloch ob Vättis im Taminatale und seine Bedeutung als paläontologische Fundstätte und prähistorische Niederlassung aus der Altsteinzeit im Schweizerlande », Jahrbuch der St. Gallischen Naturwissenshaftlichen Gesellschaft, vol. 57, 1920-1921.. Później ślady tego kultu zostały odnalezione w wielu społeczeństwach w Europie, Ameryce północnej czy Azji, z niezliczonymi świadectwami na jego poparcie. Od kilku dekad trwa debata na temat kwestii jego starożytności w paleolicie środkowym między badaczami i historykami. Wśród nich są sceptycy tacy jak André Leroi-GourhanAndré Leroi-Gourhan, Les religions de la préhistoire, PUF, 2006, s. 156. i Frédéric Édouard KobyFrédéric Édouard Koby, « L'ours des cavernes et les paléolithiques », Revue de l'École d'Anthropologie, vol. 55, 1951., którzy w obecności kości i czaszek niedźwiedzich obok ludzkich i w niektórych pozycjach widzą jedynie dzieło przypadku lub też traktują to jako wynik zjawisk tafonomicznych, które stworzyły legendęPastoureau 2007, s. 24. Liczba kości niedźwiedzi znalezionych w tych jaskiniach wciąż jest bardzo duża, ale pozostaje pytanie, czy są to kości przyniesione przez ludzi czy też pochodzą od niedźwiedzi, które zmarły naturalnie. Według Michela Pastoureau kości i czaszki niedźwiedzi wydają się być celowo ułożone w określonych sposóbPastoureau 2007, s. 30-33. a „zaprzeczenie, że niedźwiedź miał szczególny status byłoby przejawem złej wiary”. Jednak na początku XXI wieku prehistorycy zaprzeczający kultowi niedźwiedzia stanowili większość.
Najstarszy odnaleziony dowód możliwego związku między niedźwiedziem, a ludzką kulturą znajduje się w jaskini Regourdou w krainie historycznej PerigordPastoureau 2007, p. 23., niedaleko Lascaux, gdzie w 1965 roku odkryto grobowiec ludzki datowany na 80 000 lat p.n.e. oraz grobowiec niedźwiedzia brunatnego pod tą samą płytąEugène Bonifay, « L'homme de Néanderthal et l'ours (Ursus arctos) dans la grotte du Regourdou » w: Tillet et Binford 2002, s. 247-254.. Ta jaskinia uznawana była za prehistoryków jako „prawdziwe sanktuarium pozwalające rozwiązać problem kultu niedźwiedzia”. Zgodnie z teorią popieraną przez Christiana Bernadaca, zwierzę to mogło być „pierwszym bogiem czczonym przez ludzi”Christian Bernadac, Le premier Dieu ?, Neuilly-sur-Seine, M. Lafon, 2000, s. 367.. W paleolicie górnym, około 30 000 lat p.n.e., dowody na symboliczne powiązanie człowieka z niedźwiedziem stają się mocniejsze, między innymi w jaskini Chauvet w Ardèche, gdzie znalezione zostały czaszki niedźwiedzie, prawdopodobnie specjalnie ułożone w rytualny sposóbPastoureau 2007, s. 24.Jean Clottes, La grotte Chauvet, Paris, éditions du Seuil, maj 2001, s. 232.. Spożywanie mięsa niedźwiedziego w tamtym okresie również wydawało się być powszechne.
Sztuka prehistoryczna lewo|mały| Różne przedmioty sztuki prehistorycznej przedstawiające zwierzęta, w tym (ryc. 3) duży niedźwiedź jaskiniowy. mały| Malarstwo jaskiniowe znane jako "scena z niedźwiedziem" w jaskini Magoura. Niedźwiedzie pojawiają się w sztuce jaskiniowej od 35 000 lat p.n.e.Pastoureau 2007, s. 24. i stanowią około 2% rysunków zwierząt w zachodnioeuropejskich jaskiniachMarina Pacher, « Polémique autour d'un culte de l'ours des cavernes » w: Tillet et Binford 2002, s. 201-217.. Jaskinia Chauvet zawiera ponad piętnaście przedstawień niedźwiedzi, jednakże występują one tylko w jednej dziesiątej z trzystu znanych jaskiń paleolitycznych w 2007 roku, takich jak jaskinie Combarelles, Montespan i Trois-FrèresPastoureau 2007, s. 26., gdzie przedstawiona jest postać o cechach zarówno ludzkich jak i zwierzęcych posiadająca przednie łapy niedźwiedziaRémi Mathieu, « La Patte de l'ours », L'Homme, vol. 24, n° 1, 1984, s. 5-42.. Chociaż niedźwiedzie uczyniły jaskinie swoim ulubionym siedliskiem, prawdopodobnie nie były one zamieszkane przez ludzi dekorujących ich ścianyPastoureau 2007, s. 29.. Słynna gliniana rzeźba przedstawiająca niedźwiedzia pochodzi sprzed około 15 000 lat i przez pewien czas uznawana była za najstarszy potwierdzony posągH. Begouën, Norbert Casteret et L. Capitan (Dr), « La caverne de Montespan », Revue anthropologique, vol. 33, 1923, s. 333-350..
Istnieją różne hipotezy dotyczące rysunków w jaskiniach. Francuski ksiądz Henri Breuil zasugerował rytuał ochronny przed polowaniem, ale ta koncepcja została odrzucona. Malowidła były też interpretowane jako przedstawienie mitów o pochodzeniu klanów lub jako emblematy totemiczneAndré Leroi-Gourhan, L'art des cavernes : Atlas des grottes ornées paléolithiques françaises, Paryż, La Documentation française, 1 grudnia 1984. Ostatnio pojawiła się hipoteza sugerująca funkcję szamańską, a przedstawienia te miałyby odzwierciedlać wizje szamana podczas jego transuJean Clottes et David Lewis-Williams, Les chamanes de la préhistoire : Transe et magie dans les grottes ornées Suivi de Après Les Chamanes, polémiques et réponses, Points, 8 marca 2007, 236, s. 93-112.. W sztuce l’art mobilier niedźwiedzie były przedstawiane na wszystkich tradycyjnych nośnikach wyrazu takich jak materiały kamienne (płytki z łupka, wapienia), materiały kostne (kości, poroże renifera). Znane jest kilka glinianych modeli z Czech (ze stanowiska Dolní Věstonice).
W pracy naukowej obronionej w 2009 roku ukazano ponad 200 przedstawień niedźwiedzi w sztuce prehistorycznej, głownie przypisanych kulturze magdaleńskiej. Wydaje się, że niemożliwe jest rozróżnienie przedstawień niedźwiedzi jaskiniowych od niedźwiedzi brunatnych jedynie na podstawie ich wizualnej reprezentacji, która raczej podlegała chęci wyolbrzymienia lub uproszczenia form niż ścisłemu naturalistycznemu odwzorowaniuE. Man-Estier, Les Ursidés au naturel et au figuré pendant la Préhistoire, 2009 Teza doktorska Narodowego Muzeum Historii Naturalnej, dostępna na HAL-CNRS..
Kulty i tradycje od starożytności do średniowiecza w Europie Liczne ślady tradycji i kultów związanych z niedźwiedziem w starożytności wydają się pochodzić z tradycji „pogańskich” i dotyczą rytuałów przejścia oraz inicjacji, których ślady można znaleźć w opowieściach heroicznych, które miały wpływ na całą EuropęMircea Eliade, Initiations, rites, sociétés secrètes, vol. 332 de Collection Idées, Paris, Gallimard, 1959, 282 s., s. 181-184 i 265-269..
Siła i waleczność niedźwiedzia brunatnego były cenione wśród zwierząt cyrkowych starożytnego RzymuPastoureau 2007, s. 232.. Badano też zwyczaje tego zwierzęcia. W „Historii naturalnej” Pliniusza Starszego mowa jest o hibernacji, życiu niedźwiedzia zgodnie z rytmem pór roku, jego miłości do miodu, jego cechach antropomorficznych, a na koniec wspomniane jest, że „żadne zwierzę nie jest bardziej zdolne do czynienia zła”Gajusz Pliniusz Sekundus, Historia naturalna. T. 2, Antropologia i Zoologia. Ks. 8, tekst, wstęp, przekład i komentarz Ireneusz Mikołajczyk, Toruń : Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2019.. Niedźwiedź posłużył jako inspiracja dla licznych autorów bestiariuszy i encyklopedii średniowiecznych oraz renesansowych.
Grecka starożytność mały| Bogini Artemida jest ściśle powiązana z niedźwiedziem. Według Michela Pastoureau, choć autorzy mitologii greckiej nie wspominają bezpośrednio o swoich wierzeniach dotyczących niedźwiedzia, jest oczywiste, że to zwierzę miało szczególną symbolikę w starożytnej Grecji, o czym świadczą dowody zawarte w tekstach mitologicznych. Niedźwiedź nie był bogiem, lecz atrybutem niektórych bóstw. Najstarsza archetypowa legenda o niedźwiedziu jako miłośniku kobiet to historia Parysa, wychowanego przez niedźwiedzicę, który porywa Helenę i doprowadza do upadku TroiPastoureau 2007, s. 102-103.. Pauzaniasz wspomina również rytuał: wojownicy z Arkadii zakładali skóry niedźwiedzi przed wyruszeniem na wojnę przeciwko SparciePauzaniasz, Wędrówka po Helladzie: W świątyni i w micie, Ossolineum, tł.Janina Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław, 2005..
Artemida jest czasem określana jako „bogini niedźwiedzi”. Rzeczywiście przyjmuje ona jego postać, a jej imię wywodzi się z indoeuropejskich korzeni oznaczających niedźwiedziaPastoureau 2007, s. 46.. Ponadto kapłanki jej świątyń (niektóre związane z legendą o niedźwiedziachElinor Bevan, « The goddess Artemis and the Dedication of Bears in Sanctuaries », Annuals of the british School of Athen, vol. 82, 1987, s. 17-21.) były czasami nazywane arktoi, co oznacza „małe niedźwiedzice"Georges Hacquard, Guide mythologique de la Grèce et de Rome, Paryż, Hachette Éducation, 1990 s. 75..