mały|Plan miasta z lat 1826–1828 Historia Bisztynka – historia miasta Bisztynek, założonego na Warmii w 1346 roku podczas szerokiej akcji kolonizacyjnej tych ziem prowadzonych przez biskupów warmińskich, początkowo jako wieś o nazwie Shoneflys. Historia obejmuje czasy od pierwszej połowy XIV wieku po współczesność.

Kolonizacja Warmii Miasto Bisztynek zostało założone podczas szeroko zakrojonej akcji kolonizacyjnej Warmii, prowadzonej przez wójtów biskupich. Od 1326 roku działania te zostały przeniesione na bardziej odludne obszary niż południowa część regionu, w głąb puszczy, która wówczas rozciągała się na tych terenach. Pierwszym wójtem odpowiedzialnym za kolonizację był Fryderyk von Liebenzelle, lecz dopiero jego następca, Henryk Luter, zdołał w latach 1333–1342 założyć miasto Reszel wraz z wieloma osadami wiejskimi dookoła, które razem stanowiły punkt wysunięty znacznie dalej niż ośrodki mieszkalne powstałe wcześniej w ramach tej akcji. Henryk Luter następnie wycofał się w głąb Warmii, gdzie założył Jeziorany oraz, w odstępach około pięciu kilometrów pomiędzy nimi a Dobrym Miastem, nowe wsie czynszowe. Na tych terenach istniały już co najmniej 23 osady pruskie. Wsie zakładane przez osadników niemieckich, mimo niemieckich nazw, często były zamieszkiwane głównie przez ludność pruską, która według szacunków niemieckich historyków stanowiła około trzy czwarte populacji rejonu reszelskiego. Akcja kolonizacyjna była kontynuowana za rządów biskupa warmińskiego Hermana z Pragi, który sprawował urząd w latach 1338–1349. Jego wójt, Bruno von Luter, podczas dalszej kolonizacji Warmii rekrutował osadników spośród mieszkańców wcześniej założonych miejscowości – zarówno wiejskich, jak i miejskich – i zaprzestał sprowadzania nowych osadników niemieckich z Rzeszy. W wyniku tych działań powstały miasta takie jak Olsztyn, Barczewo, Biskupiec oraz Bisztynek. mały|Kaplica św. Marty znajdująca się na miejscu pierwotnego, drewnianego kościoła z czasów lokacji wsi Schoneflys. Początki miasta wiążą się z istnieniem wsi o niemieckiej nazwie Schönflys lub Schoneflys, która w 1346 roku otrzymała przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim. Trzy lata później, w 1349 roku, biskup warmiński Herman oficjalnie potwierdził nadany wcześniej przywilej. Wieś dysponowała 66 łanami ziemi, z czego 6 łanów, zwolnionych z podatków, przyznano pierwszemu sołtysowi na prawie dziedzicznym, a kolejne 4 łany na tych samych zasadach otrzymał miejscowy proboszcz. Pozostałe grunty zostały przydzielone chłopom, którzy przez pierwsze 14 lat byli zwolnieni z obowiązku czynszowego, po czym jego wysokość ustalono na pół grzywny. Założycielem wsi był Jan z Rogóża, miejscowości położonej w pobliżu Lidzbarka. We wsi powstały młyn zbożowy oraz karczma. 26 stycznia 1364 roku biskup warmiński zezwolił na budowę dodatkowego młyna przeznaczonego do wyrobu lin oraz tłoczenia oleju. Pierwszy kościół we wsi był drewniany i nosił wezwanie św. Marty. Większość mieszkańców stanowili Prusowie, co przyczyniło się do stopniowego upowszechnienia pruskiej nazwy Strowangen. Nazwa ta zaczęła być stosowana równolegle z niemiecką nazwą Schoneflys, oznaczającą „piękny potok”. Pruska nazwa wywodziła się z połączenia litewskiego słowa srovė lub łotewskiego strāve, oznaczającego potok, oraz pruskiego wangus, oznaczającego dąbrowę.

30 kwietnia 1385 roku biskup warmiński Henryk Sorbom podniósł wieś do rangi miasta, nadając mu nazwę Bischofstein (lub Bischstein). Ponieważ osada istniała już od kilkudziesięciu lat, jej infrastruktura była w znacznym stopniu rozwinięta przed oficjalnym nadaniem praw miejskich. Założycielami miasta byli bracia Jan i Jakub, pochodzący z Rosenau (dzisiejsze Różnowo koło Olsztyna), rejonu, do którego coraz liczniej napływała ludność polska z Mazowsza. Decyzja o utworzeniu miasta była związana z jego strategicznym położeniem – w połowie drogi między Lidzbarkiem Warmińskim a Reszlem. Jego główną funkcją miało być pełnienie roli ośrodka wymiany handlowej dla okolicznych wsi oraz stworzenie lokalnego rynku. W przeciwieństwie do innych miast Warmii, które często współpracowały z zamkami obronnymi i pełniły funkcje strategiczne, Bischofstein powstał wyłącznie z powodów gospodarczych. Ze względu na ten charakter miasta, jego budowa była realizowana przy minimalnych nakładach finansowych. Było to jedyne miasto na Warmii, które powstało poprzez przekształcenie rozwiniętej już wsi, wykorzystując jej istniejące zasoby jako podstawę do dalszego rozwoju.

Lokacja miasta miała miejsce w ostatniej fazie kolonizacji Warmii. Nowo powstałe miasto zostało usytuowane na południe od wsi Schoneflys, co wynikało z korzystnych warunków terenowych. Od wschodu, południa i zachodu otaczały je moczary oraz stawy połączone siecią rzeczek, co zapewniało naturalną ochronę. Układ urbanistyczny miasta miał formę „szachownicową” i został zaplanowany w kształcie regularnego prostokąta o wymiarach 350 na 280 metrów. Jedynym odstępstwem od symetrycznego układu był kościół miejski, który został wzniesiony poza główną siatką ulic po południowo-wschodniej stronie miasta. W centrum znajdował się kwadratowy rynek, z którego narożników pod kątem prostym odchodziły ulice, dzieląc miasto na trzynaście regularnych bloków mieszkalnych.

Wieś Schoneflys straciła na znaczeniu, stając się osadą miejską, która funkcjonowała równolegle z nowo powstałym miastem. Świadczenia jej mieszkańców zaczęły trafiać do miasta, które stopniowo rozszerzało swoje terytorium. Do jego obszaru włączono zniszczoną podczas litewskiego najazdu 30-łanową wieś Dąbrowę oraz 4 łany pastwisk. W połączeniu z dotychczasowymi 66 łanami Strowangen, powierzchnia miasta wzrosła do 100 łanów.

Rozwój miasta

Jednym z pierwszych budynków wzniesionych po lokacji miasta był ratusz, który powstał pod koniec XIV wieku, usytuowany na środku rynku. Ratusz był budynkiem jednopiętrowym, w którym na parterze mieściły się składy kupieckie. Z zewnątrz przylegały do niego inne budynki, określane jako „budy”.

W okresie, w którym wznoszono ratusz, rozpoczęto budowę nowego kościoła miejskiego, który został poświęcony św. Maciejowi. Pierwotny kościół św. Marty, znajdujący się we wsi, uległ zniszczeniu w wyniku pożaru. Z powodu ograniczonej powierzchni miasta oraz trudnej sytuacji finansowej, mieszkańcy zaczęli już od samego początku starać się o zwiększenie swoich gruntów, próbując uzyskać lub dokupić ziemię od biskupa. Miasto należało do jednych z najuboższych na Warmii i było spóźnione względem innych osad, ponieważ powstało jako przedostatnie z dwunastu miast ówczesnej Warmii. Działania te przyniosły rezultat w 1400 roku, kiedy biskup Henryk Sorbom sprzedał miastu kolejne 12 łanów ziemi, obejmujących las Lindenmedie, rozciągający się wzdłuż drogi prowadzącej do Reszla. mały|lewo|Kościół św. Macieja Apostoła i Najdroższej Krwi Pana Jezusa współcześnie. W 1400 roku ukończono budowę kościoła parafialnego św. Macieja, który później stał się istotnym elementem systemu obronnego miasta. Według lokalnej legendy, podczas mszy konsekracyjnej miało dojść do cudu liturgicznego. W chwili podniesienia hostii, na znajdujący się na ołtarzu korporał miały spaść krople krwi. Korporał ten został następnie wysłany do Watykanu, skąd już nigdy nie powrócił. Z tego powodu kościół stał się miejscem licznych pielgrzymek, które odbywały się ku czci krwi Jezusa.

Zgodnie z przywilejem nadawczym, ratusz w mieście określano mianem domu kupieckiego. Mieściły się w nim składy kupieckie, co nadawało mu funkcję handlową, ale pełnił również rolę siedziby rady i ławy miejskiej. W mieście znajdowały się także „budy” szewskie, którymi obudowany był ratusz, a także waga miejska oraz łaźnia, z których dochody przeznaczone były na rzecz zwierzchnika miasta. Dochód z młyna dzielono po równo – połowa przypadała zwierzchnikowi, a druga połowa sołtysowi, który sprawował sądy i pobierał część dochodów z opłat sądowych. Biskup zdecydowanie ograniczył władzę samorządu miejskiego, przez co każda decyzja podejmowana przez władze miasta wymagała zgody biskupa lub sołtysa. Mieszkańcy miasta głównie zajmowali się rolnictwem. W XV wieku, nazwa wsi Schoneflys, położonej obok miasta, została oficjalnie zastąpiona nazwą Strowangen.

Zła sytuacja gospodarcza miasta w XV wieku była dodatkowo pogarszana licznymi klęskami i wojnami. Po śmierci Henryka Sorboma, nowym biskupem warmińskim został Henryk IV, który uznał miasto za zbędne i powodujące straty. Według A. Sorca, nowy biskup chciał zlikwidować miasto. Rada miejska została przez niego zaskarżona w Kurii Rzymskiej o alienację dóbr kościelnych, ponieważ uważał, że miasto bezprawnie posiadało swoje tereny. Twierdził, że dokument lokacyjny nie zawierał wymaganej pieczęci kapituły, co unieważniało ważność lokacji. W odpowiedzi, Rzym wyznaczył biskupa Vogelsanga jako sędziego do rozstrzygnięcia sprawy. W wyniku tego, w 1406 roku wydano wyrok, na mocy którego miasto miało utracić prawa miejskie oraz wszystkie swoje przywileje. Mimo to, do realizacji tego wyroku nie doszło, a w tym samym roku biskup warmiński przywrócił miastu wszystkie prawa. Dokładny powód tej decyzji nie jest znany, jednak historycy wskazują, że mogła to być wynikająca z trudnej sytuacji politycznej konieczność unikania wewnętrznych sporów. Zgodnie z opinią V. Röhricha oraz innych historyków, biskup spotkał się także z silnym sprzeciwem ze strony ludności miasta, a także mógł uzyskać korzyści majątkowe w zamian za anulowanie decyzji. Biskup zarezerwował jednak miejsce w mieście na budowę dworu dla przedstawicieli władzy zwierzchniej. Dwór powstał w północno-wschodniej części miasta, a pełnomocnik biskupa odbywał w nim sądy.

W czasie wojny głodowej w 1414 roku miasto poniosło straty sięgające ponad 1000 grzywien. Po bitwie pod Grunwaldem, nieprzychylny Bisztynkowi biskup złożył hołd Królowi Jagielle, a następnie zmuszony był do ucieczki z kraju w obawie przed zemstą Krzyżaków. W jego miejsce na stanowisko biskupa Warmii wybrano Franciszka Kuhlschmalza, który okazał się o wiele bardziej łaskawy w swoich późniejszych działaniach niż jego poprzednik. W 1426 roku terytorium miasta zostało powiększone o 8 łanów lasu w okolicach Lutr, a także o 12 kolejnych łanów w lesie Lindenmedie. W tym samym okresie wieś miejska Strowangen otrzymała dodatkowo 8 łanów lasu w okolicy Lutr. 26 grudnia 1448 roku, w odpowiedzi na nowe nadania oraz prośbę samorządu miasta, biskup Franciszek Kuhlschmalz potwierdził wszystkie wcześniejsze nadania i przyznał miastu odświeżony akt lokacyjny. Nowy akt lokacyjny nie obejmował jednak wsi Dąbrowa, która najprawdopodobniej została wymieniona w zamian za nowe łany lasów.

W 1440 roku powstała konfederacja ziemi i miast pruskich, znana jako Związek Pruski. Związkowcy byli nieprzychylni zarówno Zakonu Krzyżackiemu, jak i swojemu biskupowi. Pod jego wpływem, w 1453 roku, miasto odmówiło płacenia podatku związkowego, który miał zostać przeznaczony na proces z Zakonem. Miasto było zbyt słabe, by uwolnić się spod wpływu biskupa, który pełnił rolę doradcy Wielkiego Mistrza Zakonu i był szczególnie łaskawy dla Bisztynka. Jednak po wybuchu powstania zbrojnego w 1454 roku biskup wyemigrował, a miasto uwolniło się spod jego wpływów. W efekcie Bisztynek przystąpił do wojny trzynastoletniej, w przeciwieństwie do sąsiedniego Reszla.

Miasto zadeklarowało podatek wojenny w wysokości 50 grzywien. Jednakże w połowie 1455 roku kanonicy warmińscy, analizując sytuację polityczną i wojskową, postanowili wpuścić do Olsztyna zaciężnych krzyżackich, co stało się sygnałem dla innych miast. Wiele z nich, dostrzegając zmianę sytuacji, natychmiast przeorientowało swoją politykę. W wyniku tej zmiany, w jesieni 1455 roku miasta takie jak Barczewo, Biskupiec oraz Bisztynek zgłosiły władzy krzyżackiej chęć przyjęcia załóg wojskowych, decydując się na wsparcie Zakonu.