Dni marcowe lub wydarzenia marcowe () – okres konfliktów i starć międzyetnicznych, który miał miejsce w dniach 30 marca – 2 kwietnia 1918 roku w Baku i przyległych obszarach guberni bakijskiej.
W warunkach walki o władzę po rozpadzie Imperium Rosyjskiego między bolszewikami wspieranymi przez Armeńską Federację Rewolucyjną (dasznaków) z jednej strony a azerską partią Musawat z drugiej, w Baku pojawiły się plotki o możliwym powstaniu muzułmańskim podsycane przez działaczy bolszewickich i dasznackich. Wskutek walk, zamieszek i pogromów doszło do przejęcia kontroli nad miastem przez oddziały bolszewicko-ormiańskie i utworzenia krótkotrwałej Komuny Bakijskiej w kwietniu 1918 roku.
Większość źródeł historycznych i relacji interpretuje wydarzenia marcowe w kontekście chaosu wywołanego przez rosyjską wojnę domową, jednak współczesne oficjalne opracowania azerbejdżańskie nazywają je ludobójstwem. Pośrednim skutkiem tych wydarzeń były dni wrześniowe, podczas których Kaukaska Armia Islamu i jej lokalni azerscy sojusznicy dokonali masakry 10 000 – 30 000 Ormian po zdobyciu Baku.
Tło
Sytuacja polityczna Po rewolucji lutowej w Rosji utworzono Specjalny Komitet Zakaukaski, w którego skład weszli przedstawiciele Ormian, Azerów i Gruzinów, w celu administrowania częściami Kaukazu Południowego kontrolowanymi przez Rząd Tymczasowy Rosji. Po rewolucji październikowej, 11 listopada 1917 roku, komitet ten został zastąpiony przez Komisariat Zakaukaski, znany również jako Sejm, z siedzibą w Tyflisie. Sejm sprzeciwiał się bolszewizmowi i dążył do oddzielenia Kaukazu Południowego od radzieckiej Rosji. Aby temu zapobiec, 13 listopada 1917 roku grupa bolszewików i lewicowych eserowców proklamowała Radę Bakijską, organ zarządzający, który przejął władzę nad terytorium guberni bakijskiej pod przewodnictwem bolszewika Stepana Szaumiana. Chociaż w skład Rady Bakijskiej wchodzili zarówno Azerowie, jak i Ormianie, którzy nie byli bolszewikami, ani niekoniecznie sympatyzowali z ideami bolszewickimi, dwie partie nacjonalistyczne i członkowie Sejmu ― Musawat oraz Armeńska Federacja Rewolucyjna ― odmówiły uznania jej władzy. Musawat z siedzibą w Baku zdominował Muzułmańskie Rady Narodowe, organ przedstawicielski, który ostatecznie utworzył pierwszy parlament Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu. Məmməd Həsən Hacınski przewodniczył Tymczasowemu Komitetowi Wykonawczemu MNC, a Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Fətəli xan Xoyski i inni ważni politycy znaleźli się wśród 44 delegatów azerbejdżańskich do Sejmu. Tymczasem Armeńska Federacja Rewolucyjna, założona w Tbilisi, utworzyła 27-osobową delegację ormiańską do Sejmu. Przywódca Rady Bakijskiej, Szaumian, utrzymywał kontakty z dasznakami i postrzegał ich jako źródło wsparcia dla eliminacji wpływów Musawatu w Baku.
thumb|left|Stepan Szaumian, przywódca Rady, a później Komuny Bakijskiej Po rewolucji październikowej armia rosyjska rozpadła się, a jej jednostki masowo uciekały z linii frontu, często nękając miejscową ludność. Zaniepokojony sytuacją Sejm powołał Wojskową Radę Narodowości z przedstawicielami Ormian, Azerów i Gruzinów, która dysponowała własnym wojskiem. Kiedy w styczniu 1918 roku duża grupa żołnierzy rosyjskich wycofała się z linii frontu rosyjsko-osmańskiego, przewodniczący rady, gruziński mienszewik Noe Ramiszwili, nakazał ich rozbrojenie. Żołnierze rosyjscy zostali zatrzymani w pobliżu stacji Szamchor i – po odmowie poddania się – zaatakowani przez bandy azerskie, co przeszło do historii jako masakra szamchorska. Rada Bakijska wykorzystała ten incydent na swoją korzyść, działając przeciwko Sejmowi i Azerom.
W dniach 10–24 lutego 1918 roku Sejm przyjął deklarację niepodległości Zakaukaskiej Demokratycznej Republiki Federacyjnej. W międzyczasie, aby wesprzeć ormiański opór przeciwko Imperium Osmańskiemu, rząd brytyjski podjął próbę zorganizowania i wyszkolenia grupy Ormian pod dowództwem gen. mjr. Lionela Dunsterville’a w Bagdadzie. Alianci udzielili Ormianom również pomocy finansowej w wysokości 6 500 000 rubli (3 250 000 dolarów w 1918 roku). Ponadto Ormiańska Organizacja Narodowa Kaukazu utworzyła w Piotrogrodzie Ormiański Komitet Wojskowy pod dowództwem gen. Jakowa Bagraduniego i wezwała wszystkich ormiańskich żołnierzy rozproszonych po całej Rosji do mobilizacji na froncie kaukaskim. W odpowiedzi na to wezwanie, na początku marca 1918 roku w Baku zebrała się duża liczba uzbrojonych Ormian, dołączając do grupy 200 wyszkolonych oficerów, którym towarzyszyli generał Bagradouni i współzałożyciel dasznaków, Stepan Zorian (ps. Rostom).
Azerowie nabierali coraz większych podejrzeń, że Szaumian, jako Ormianin z pochodzenia, spisuje z dasznakami przeciwko nim. Oddziały Kaukaskiej Dywizji Kawalerii (zwanej też „Dywizją Dziką”), złożonej z kaukaskich muzułmanów, którzy służyli wcześniej w Armii Imperium Rosyjskiego, rozbroiły probolszewicki garnizon w Lenkoranie, a dagestańscy powstańcy pod wodzą imama Nażmutdina Gocinskiego wyparli bolszewików z Pietrowska, odcinając tym samym lądowe połączenie Baku z radziecką Rosją. Rozejm w Erzincanie, a następnie traktat brzeski podpisany 3 marca 1918 roku, sformalizowały wyjście Rosji z I wojny światowej. Według Richarda G. Hovannisiana tajny aneks do traktatu brzeskiego zobowiązywał bolszewików do demobilizacji i rozwiązania etnicznych formacji ormiańskich na terytoriach wcześniej znajdujących się pod kontrolą rosyjską. Na kolejnej konferencji pokojowej w Trabzonie delegacja osmańska wezwała do jednolitego stanowiska Sejmu przed zakończeniem negocjacji. Bolszewicy byli coraz bardziej zaniepokojeni siłą powstającej Federacji Zakaukaskiej i w tej sytuacji musieli wybierać między Musawatem a dasznakami w walce o dominację nad największym miastem Zakaukazia. W ten sposób Rada Bakijska została wciągnięta w nacjonalistyczne napięcia między Azerami i Ormianami, próbując wykorzystać jeden naród w działaniach przeciwko drugiemu.
Ponieważ w Baku wydobywano 7 mln ton ropy naftowej rocznie (około 15% światowej produkcji), podczas I wojny światowej miasto pozostawało w polu widzenia głównych walczących mocarstw. Chociaż większość złóż ropy naftowej należała do Azerów, a mniej niż 5% do Ormian, to większość praw do produkcji/dystrybucji w Baku należała do inwestorów zagranicznych, głównie Brytyjczyków. Na początku 1918 roku Niemcy przenieśli gen. Friedricha von Kressensteina walczącego w kampanii synajsko-palestyńskiej, aby zorganizował niemiecką ekspedycję na Kaukaz, mającą na celu zdobycie Baku. W odpowiedzi na ten krok, w lutym 1918 roku Brytyjczycy wysłali do Baku gen. Lionela Dunsterville’a z wojskami droga morską przez Enzeli, aby zablokować niemieckie działania na Kaukazie i chronić brytyjskie inwestycje w rejonie.
Dane demograficzne i grupy zbrojne thumb|Irański konsul M.S. Vezare-Maragai przy ciałach muzułmańskich ofiar w Baku po dniach marcowych Przed I wojną światową liczba ludności Baku, wliczając w to przylądek Bailoff, Białe Miasto, pola naftowe i okoliczne wioski, wynosiła ponad 200 000 osób, w tym: 74 000 tymczasowych migrantów ekonomicznych z różnych części Rosji, 56 000 azerskich rdzennych mieszkańców miasta i regionu, 25 000 Ormian, 18 000 Persów, 6 000 Żydów, 4 000 Tatarów Wołżańskich, 3 800 Lezginów, 2 600 Gruzinów, 5 000 Niemców, 1 500 Polaków i wiele innych narodowości, liczących mniej niż po 1 000 osób każda. Azerbejdżanie stanowili większość wśród tubylców i byli właścicielami większości ziemi, w tym złóż ropy naftowej. Stanowili oni również większość siły roboczej i niewielką klasę handlową, a także zajmowali się niektórymi placówkami handlowymi i finansowymi. Przemysł naftowy był w dużej mierze własnością niewielkiej liczby zagranicznych kapitalistów.
Przed wydarzeniami marcowymi 1918 roku główne grupy zbrojne w Baku składały się z 6000 żołnierzy z resztek rosyjskiej Armii Kaukaskiej, która wycofała się z linii frontu osmańskiego, około 4000 żołnierzy ormiańskiej milicji zorganizowanej w ramach partii dasznackiej oraz nieokreślonej liczby żołnierzy Kaukaskiej Dywizji Kawalerii, formalnie rozwiązanej w styczniu 1918 roku.
Wydarzenia z 30 marca – 2 kwietnia 1918 thumb|left|Ulica Bazarnaja (dzisiejsza Aleja Azerbejdżańska) w czasie dni marcowych thumb|left|Uzbrojeni Ormianie na terenie spalonego bazaru azerskiego („tatarskiego” w ówczesnej terminologii) Kiedy sztab rozwiązanej Kaukaskiej Dywizji Kawalerii przybył do Baku 9 marca 1918 roku, bolszewicy natychmiast aresztowali jej dowódcę, generała Tałyszynskiego. Wywołało to protesty ludności azerskiej, która wzywała do zbrojnego oporu wobec władzy sowieckiej. Według historyka Firuza Kazemzadeha, Szaumian mógł zapobiec rozlewowi krwi, gdyby był mniej impulsywny i uparty. Zaledwie kilka dni wcześniej Szaumian otrzymał telegram od Włodzimierza Lenina, w którym radził mu „nauczyć się dyplomacji”, ale rada ta została zignorowana.
Konfrontacja w marcu 1918 roku została wywołana incydentem z parowcem „Ewelina”. 27 marca 1918 roku pięćdziesięciu byłych żołnierzy Kaukaskiej Dywizji Kawalerii przybyło do Baku na tym statku, aby wziąć udział w pogrzebie swojego kolegi Mameda Tağıyeva, syna znanego azerbejdżańskiego magnata naftowego i filantropa, Mirzy Tağıyeva. Mamed Tağıyev zginął w potyczce z siłami rosyjsko-ormiańskimi w Lenkoranie Kiedy żołnierze wrócili na pokład „Eweliny”, aby wypłynąć z Baku 30 marca 1918 roku, bolszewicy otrzymali informację, że muzułmańska załoga statku była uzbrojona i czekała na sygnał do buntu przeciwko nim. Chociaż raport nie miał żadnych podstaw, bolszewicy na jego rozbroili załogę, która próbowała stawiać opór. Inne źródła twierdzą, że [przypisy 3] Azerowie byli zaniepokojeni rosnącą siłą militarną Ormian w Baku i wezwali na pomoc jednostki Kaukaskiej Dywizji Kawalerii w Lenkoranie. Ich przybycie wywołało wielkie zaniepokojenie zarówno wśród bolszewików, jak i Ormian. Kiedy wysłano urzędników na nabrzeże, aby spróbowali ustalić ich zamiary, zostali oni przywitani ogniem, a wielu z nich zginęło. Ostatecznie przybysze zostali rozbrojeni przez liczniejsze siły bolszewickie, ale gdy 1 kwietnia przybyły kolejne jednostki Kaukaskiej Dywizji Kawalerii, jak ujął to MacDonell, „kocioł bakijski wykipiał”. Nie ustalono, kto oddał pierwszy strzał, ale wkrótce Baku stało się polem bitwy, z okopami i barykadami pospiesznie przygotowywanymi w całym mieście.
thumb|Budynek Istiglaliyyat podczas zamieszek Do godziny 18:00 30 marca 1918 roku w całym Baku toczyły się walki. Strona radziecka, dowodzona przez Szaumiana, zdała sobie sprawę, że rozpoczyna się prawdziwa wojna domowa, a jej własne siły są niewystarczające przeciwko masom azerskim, którym przewodził Musawat. Tymczasowych sojuszników znaleziono wśród mienszewików, eserowców i kadetów (prawicowych liberałów), którzy obiecali wspierać bolszewików jako obrońców „sprawy rosyjskiej”. W odpowiedzi gazeta „Achiq Söz” wydawana przez Musawat zauważyła, że choć bolszewicy i mienszewicy walczyli przeciwko sobie już od roku, to nagle jednoczyli się przeciwko Musawatowi, nawet z kadetami i dasznakami. Gazeta przypisała ten sojusz czynnikom narodowym i stwierdziła, że próba nastawienia przez bolszewików „jednej narodowości przeciwko drugiej, zamiast walki klas, była tragiczną kapitulacją demokracji”.