mały|alt=z wystawy muzealnej: manekiny kobiety i mężczyzny ubrane w kompletny strój żywiecki Żywiecki strój mieszczański – tradycyjny strój noszony przez mieszczan z Żywca.

Noszenie żywieckiego stroju przysługiwało jedynie wybranym mieszkańcom miasta, zwanym putoszami, wywodzącym się z dawnego patrycjatu, w skład którego wchodziły tylko najbogatsze rody żywieckie. Jest to strój odświętny, noszony na specjalne okazje. Wersja kobieca stroju ważyć może 12–15 kg, a zakładanie wymaga pomocy osób trzecich.

W Polsce tradycja noszenia stroju mieszczańskiego zachowała się tylko w dwóch miastach: Toruniu i Żywcu. Od 2023 roku żywiecki strój mieszczański znajduje się na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

Historia Najwcześniejsza wzmianka o haftach żywieckich pochodzi z 1709 roku. Barokowe czepce z Muzeum Miejskiego w Żywcu datowane są na XVIII wiek (początkowo uważano, że pochodzą z przełomu XVIII i XIX w.). Strój kształtował się do drugiej połowy XIX w. W pierwszej połowie XIX w. zaczęto stosować biały, haftowany tiul, który stał się najbardziej charakterystyczną dominantą kobiecego stroju żywieckiego.

Tradycje haftu żywieckiego zachowano dzięki staraniom Sekcji Miłośników Ziemi Żywieckiej, Szkolnych Kół Krajoznawczych i Spółdzielni Przemysłu Artystycznego. Niestety, mieszczki były grzebane w swoich strojach, jednak staraniem Tadeusza Charlewskiego, kierownika założonego w 1923 r. seminarium kształcącego nauczycielki w Żywcu (Państwowem Seminarium Nauczycielskie Żeńskie, obecnie Gimnazjum nr 2 im. Stanisława Staszica), odstąpiono od tradycji takiego pochówku, dzięki czemu część strojów zachowała się do dnia dzisiejszego. W 1931 roku wydana została książka Zdobnictwo kobiecego stroju żywieckiego autorstwa Stanisławy Matuszkówny. W 2016 roku powstało stowarzyszenie „Asysta Żywiecka”, które również kontynuuje tradycję wykonywania i noszenia stroju żywieckiego.

W ostatecznie ukształtowanej formie strój przetrwał do dziś i noszony jest podczas uroczystości miejskich, świąt narodowych oraz największych świąt religijnych i procesji poza Żywcem.

Elementy stroju Strój kobiecy alt=Gablota muzealna, w której znajdują się trzy manekiny ubrane w tradycyjne koszule i gorsety żywieckie, przed nimi leżą czepce oraz pasy.|mały|Elementy stroju mieszczańskiego żywieckiego w zbiorach Muzeum Miejskiego w Żywcu mały|Buty damskie ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Żywcu Charakterystyczną cechą ubioru kobiecego są elementy z białego tiulu, ozdobione różnorodnymi haftami roślinnymi, takie jak krezki, chusty, krzyżówki, łoktusze, fartuchy i chusteczki. Najcenniejsze hafty wykonywane były na delikatnym, białym bawełnianym tiulu. Ponadto w zamierzeniu kobieta miała wyglądać jak „dorodna kopa siana”, co osiągane było m.in. dzięki zakładaniu kilku sztywnych halek pod spódnicą.

alt=Złoty czepiec, bogato haftowany złotymi nićmi, ozdobiony cekinami, a na obrzeżu mocno pofałdowaną, również złotą, szeroką wstęgą, zawiązaną z tyłu na kokardę.|mały|Czepiec kobiecy tzw. „złota czapka” (tył), z kolekcji Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie Na żywiecki strój mieszczański noszony przez kobiety składają się następujące elementy: Nakrycia głowy: noszone były wyłącznie przez mężatki. Panny wplatały we włosy wianki albo bukieciki róż. Mężatki natomiast nosiły bogato zdobione czepce z ciemnoczerwonego aksamitu, haftowane złotymi nićmi i ozdabiane perłami, szafirami, rubinami albo ametystami albo skromniejsze muślinowe chusty, tzw. „krzyżówki”. biała płócienna koszula, ozdobiona małymi dzierganymi ząbkami, sięgająca poniżej kolan albo w przypadku użycia gorsetu – ozdobniejsza, batystowa i sięgająca do pasa; gorset, przeważnie biały, haftowany jedwabnymi kolorowymi nićmi lub cekinami; chusta: panny noszą chustę tiulową mężatki – szal nazywany łoktuszą albo chustę turecką; kamizelka z rękawami i pelerynką, używana zamiast gorsetu i łoktuszy; spódnica sięgająca nieco powyżej kostek, z wzorzystego materiału – adamaszku albo atłasu (ze względu na wysoką cenę adamaszku, czasem przednia część spódnicy była szyta z atłasu, bo i tak była zasłonięta fartuchem); 4–5 płóciennych halek, sztywno krochmalonych, ręcznie haftowanych na dole; bardzo bogato haftowany, charakterystyczny tiulowy fartuch, przykrywający przednią część spódnicy; ozdoby: na szyi noszono 3–4 sznury czerwonych korali oraz wyszywaną, tiulową kryzę ułożoną w podwójne kontrafałdy, szeroką na ok. 25 cm długie wstążki koloru spódnicy, zwisające na plecach od czapki i korali, a z przodu od krezy foborki – krótkie kokardy na zapięciu kryzy oraz zapięciu korali, koloru spódnicy, z końcami zwisającymi na 25 cm ażurowe, niciane pończochy, ręcznie robione, wzorzyste buciki z aksamitu, jedwabiu, adamaszku lub atłasu, w typie łódek, na płaskim obcasie tiulowa chusteczka. Noszenie stroju podlega także ograniczeniom technicznym: z uwagi na ciężar (nawet 15 kg) oraz sztywność elementów (krochmalone halki) nie można w stroju usiąść ani klęknąć w kościele. Nie można również wychodzić na zewnątrz podczas deszczu czy śniegu ze względu na wilgoć.

Strój męski Męski strój żywiecki, wywodzący się z tradycji polskiego stroju szlacheckiego i mieszczańskiego, był znacznie skromniejszy od stroju kobiecego. Na strój składały się:

aksamitny żupan; czarne spodnie wpuszczone do butów; zakładana na wierzch czarna, sukienna czamara, której nie zapinano na guziki; czamarka – aksamitna czapka w kolorze żupana; dwustronne jedwabne pasy, noszone przez zamożniejszych mieszczan; skromna biżuteria: guz spinający żupan pod szyją lub zamiennie spinki z orzełkami oraz niekiedy sygnet.

Kolor żupana związany był z zawodem konkretnego mieszczanina: czerwone żupany nosili rzeźnicy, masarze i wędliniarze, niebieskie – szewcy, a zielone – krawcy.

Wyróżnienia Od 23 czerwca 2023 r. na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego znajduje się wpis „Tradycja wykonywania, ubierania i noszenia żywieckiego stroju mieszczańskiego”. Trwają również starania o wpisanie stroju żywieckiego na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Polskie stroje ludowe Kategoria:Żywiec