thumb|Flaga włoskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego thumb|Włoscy partyzanci, 1943–1945 Włoski ruch oporu (, lub po prostu La Resistenza) – ruch oporu w środkowych i północnych Włoszech, który walczył z niemieckimi okupantami i ich faszystowskimi kolaborantami z Włoskiej Republiki Socjalnej (RSI) podczas II wojny światowej w latach 1943–1945.
Postawy sprzeciwu Włochów wobec faszystowskich rządów istniały jeszcze przed II wojną światową, ale otwarty i zbrojny opór rozpoczął się po niemieckiej inwazji na Włochy 8 września 1943 roku. Bojownicy włoskiego ruchu oporu, powszechnie znani jako Partigiani (partyzanci) toczyli guerra di liberazione nazionale („wojnę narodowo-wyzwoleńczą”) przeciwko siłom niemieckim; w tym kontekście antyfaszystowscy partyzanci włoskiego ruchu oporu jednocześnie uczestniczyli we włoskiej wojnie domowej, walcząc z włoskimi faszystami z marionetkowej Włoskiej Republiki Socjalnej.
Włoski ruch oporu był luźną koalicją różnych włoskich partii politycznych, niezależnych ugrupowań zbrojnych oraz brygad i milicji partyzanckich. Współczesna Republika Włoska została uznana za zbudowaną na ideałach walki ruchu oporu: jej pierwsze Zgromadzenie Konstytucyjne składało się głównie z przedstawicieli partii, które dały początek Komitetowi Wyzwolenia Narodowego. Byli bojownicy włoskiego ruchu oporu pod koniec wojny opracowali Konstytucję Włoch, opartą na kompromisowej syntezie zasad demokracji i antyfaszyzmu.
Kontekst thumb|left|Flaga Arditi del Popolo, siekiera tnąca rózgi liktorskie. Arditi del Popolo była bojową grupą antyfaszystowską założoną w 1921 roku we Włoszech Włoski ruch oporu ma swoje korzenie w antyfaszyzmie, który stopniowo rozwijał się od połowy lat dwudziestych XX wieku, kiedy istniały już słabe formy opozycji wobec reżimu faszystowskiego, aż do początku II wojny światowej. Ponadto, w pamięci partyzantów, zwłaszcza tych komunistycznej i socjalistycznej komitywy, zachowała się pamięć o Biennio Rosso i brutalnych walkach z oddziałami faszystowskimi w latach 1919–1922, uważanych przez niektórych przedstawicieli partii lewicowych (w tym samego Palmiro Togliattiego) za prawdziwą „wojnę domową” w obronie klasy pracującej przed siłami reakcyjnymi.
thumb|Carlo Rosselli We Włoszech faszystowski reżim Benito Mussoliniego używał terminu „antyfaszystowski” do opisywania swoich przeciwników. Tajna policja Mussoliniego była oficjalnie znana jako Organizacja Czujności i Represji Antyfaszystowskich. W latach 20. XX wieku w Królestwie Włoch antyfaszyści, z których wielu wywodziło się z ruchu robotniczego, walczyli z Czarnymi Koszulami i z rosnącą w siłę faszystowskim przywódcą Benito Mussolinim. Po tym, jak Włoska Partia Socjalistyczna (PSI) podpisała 3 sierpnia 1921 roku pakt z Mussolinim i jego Związki Kombatanckie przyjęły legalistyczną i pacyfikacyjną strategię, członkowie ruchu robotniczego, którzy się z nią nie zgadzali, utworzyli Arditi del Popolo.
Włoska Generalna Konfederacja Pracy (CGL) i PSI odmówiły oficjalnego uznania antyfaszystowskiej milicji i kontynuowały pokojową, legalistyczną strategię, podczas gdy Włoska Partia Komunistyczna (PCd'I) nakazała swoim członkom wystąpienie z organizacji. PCd'I zorganizowała kilka grup bojowych, ale ich działania były mało znaczące. Włoski anarchista Severino Di Giovanni, który udał się na wygnanie do Argentyny po Marszu na Rzym w 1922 roku, zorganizował kilka zamachów bombowych przeciwko włoskiej wspólnocie faszystowskiej. Włoski liberał i antyfaszysta Benedetto Croce napisał swój Manifest Intelektualistów Antyfaszystowskich, opublikowany w 1925 roku. Inni znani włoscy liberałowie i antyfaszyści z tamtego okresu to Piero Gobetti i Carlo Rosselli.
thumb|left|Giacomo Matteotti Po zamordowaniu socjalistycznego posła Giacomo Matteottiego (1924) i zdecydowanym przejęciu władzy przez Mussoliniego, w Królestwie Włoch rozpoczął się proces totalitaryzacji państwa, który doprowadzi do coraz większej kontroli i surowych prześladowań przeciwników politycznych, zagrożonych długotrwałym aresztem lub więzieniem. Antyfaszyści organizowali się więc potajemnie we Włoszech i za granicą, tworząc z wielkim trudem szczątkową sieć powiązań, która jednak nie przyniosła znaczących rezultatów praktycznych, pozostając ruch antyfaszystowski rozbity na małe, nieskoordynowane grupy, niezdolne do atakowania lub zagrażania reżimowi, jeśli pominąć niektóre akcje, w szczególności prowadzone przez anarchistów. Ich działalność ograniczała się do sfery mentalnej; druk nielegalnych pism był prowadzony na masową skalę, szczególnie wśród antyfaszystowskich emigrantów, jednak nie dotarły one do mas i nie wpłynęły na opinię publiczną.
Włoska Koncentracja Antyfaszystowska (Concentrazione Antifascista Italiana, oficjalnie znana jako Concentrazione d’Azione Antifascista – Koncentracja Akcji Antyfaszystowskiej), była włoską koalicją grup antyfaszystowskich, która istniała w latach 1927–1934. Założona w Nérac we Francji przez włoskich emigrantów, CAI była sojuszem niekomunistycznych sił antyfaszystowskich (republikanów, socjalistów i nacjonalistów), starających się promować i koordynować działania emigrantów w walce z faszyzmem we Włoszech; publikowali gazetę propagandową zatytułowaną „La Libertà”.
thumb|Flaga Giustizia e Libertà, ruchu antyfaszystowskiego działającego w latach 1929–1945 Giustizia e Libertà (pol. „Sprawiedliwość i Wolność”) była organizacją włoskiego antyfaszystowskiego ruchu oporu, działającym w latach 1929–1945. Współzałożycielami ruchu byli Carlo Rosselli, Ferruccio Parri, późniejszy premier Włoch, oraz Sandro Pertini, późniejszy prezydent Włoch. Członkowie ruchu wyznawali różne poglądy polityczne, ale w przeciwieństwie do starszych włoskich partii antyfaszystowskich, łączyła ich wiara w aktywną i skuteczną opozycję wobec faszyzmu. Giustizia e Libertà, dzięki działalności Gaetano Salveminiego, uświadomiła również społeczności międzynarodowej realia faszystowskich rządów we Włoszech.
Niektórzy historycy podkreślają również, że na powstanie włoskiego ruchu oporu silny wpływ miała hiszpańska wojna domowa, a w szczególności ochotnicy, którzy służyli w Brygadach Międzynarodowych Wielu włoskich antyfaszystów brało udział w wojnie w Hiszpanii, mając nadzieję, że przykład zbrojnego oporu przeciwko reżimowi Francisco Franco natchnie Włochów do oporu przeciwko reżimowi Mussoliniego; stąd ich motto: Dziś w Hiszpanii, jutro we Włoszech.
Opór włoskich sił zbrojnych We Włoszech Rzym thumb|Włoscy żołnierze przygotowujący się do starcia z Niemcami pod Porta San Paolo w Rzymie, 10 września 1943 thumb|Tablica pamiątkowa poświęcona poległym w bitwie pod Porta San Paolo w Rzymie, 10 września 1943 Zbrojny opór przeciwko niemieckiej okupacji po kapitulacji Włoch przed aliantami z 3 września 1943 roku rozpoczął się od regularnych sił włoskich: Włoskich Sił Zbrojnych i Korpusu Karabinierów. Najbardziej znana bitwa tego okresu wybuchła w Rzymie w dniu ogłoszenia zawieszenia broni. Jednostki Regio Esercito, takie jak Dywizja „Sassari”, „Granatieri di Sardegna”, Dywizja „Piave”, Dywizja „Ariete II”, Dywizja „Centauro”, Dywizja „Piacenza” i Dywizja „Lupi di Toscana” (oprócz pułków karabinierów, piechoty i artylerii nadbrzeżnej) zostały rozmieszczone wokół stolicy i wzdłuż okolicznych dróg.
Nieliczni wtedy we Włoszech niemieccy spadochroniarze i grenadierzy pancerni zostali początkowo odparci i ponieśli straty, ale stopniowo zyskiwali przewagę, wspierani doświadczeniem i przewagą sił pancernych. Obrońcy byli ograniczeni przez szereg czynników: wsparcie aliantów zostało odwołane w ostatniej chwili, ponieważ niemieccy spadochroniarze zajęli strefy zrzutu amerykańskiej 82 Dywizji Powietrznodesantowej (jej dowódca, gen.-bryg. Maxwell Taylor, przekroczył linie wroga i udał się do Rzymu, aby osobiście nadzorować operację); król Wiktor Emanuel III, marszałek Pietro Badoglio i ich sztab uciekli do Brindisi, co pozostawiło generałów dowodzących miastem bez skoordynowanego planu obrony; również bierna postawa włoskiej Dywizji „Centauro II”, złożonej głównie z byłych Czarnych Koszul i wyposażonej w niemieckie czołgi, która nie stanęła po stronie zbuntowanych włoskich oddziałów, przyczynił się do klęski sił włoskich w jej pierwszym starciu z Niemcami podczas II wojny światowej.
Do 10 września Niemcy wdarli się do centrum Rzymu, a „Granatieri” (wspomagani przez cywilów) zajęli ostatni punkt oporu przy Porta San Paolo. O godzinie 16:00 gen. Giorgio Calvi di Bergolo podpisał rozkaz kapitulacji; włoskie jednostki wojskowe zostały rozwiązane, a ich żołnierze wzięci do niewoli. Chociaż niektórzy oficerowie biorący udział w bitwie o Rzym później dołączyli do ruchu oporu, opór przeciwko Niemcom nie był motywowany nastrojami antyfaszystowskimi, lecz chęcią kontrolowania własnej stolicy i przeciwstawienia się rozbrojeniu włoskich żołnierzy. Generałowie Raffaele Cadorna Jr. (dowódca „Ariete II”) i Giuseppe Cordero Lanza di Montezemolo (później stracony przez Niemców) dołączyli do podziemia; gen. Gioacchino Solinas (dowódca „Granatieri”) opowiedział się za proniemiecką Włoską Republiką Socjalną.
Piombino thumb|Widok na port w Piombino w 2012 roku Jednym z najważniejszych epizodów oporu Włoskich Sił Zbrojnych po zawieszeniu broni była bitwa pod Piombino w Toskanii. 10 września 1943 roku, podczas operacji Achse, niewielka flotylla niemiecka pod dowództwem kpt. por. Karla-Wolfa Albranda próbowała wpłynąć do portu w Piombino, ale władze portu odmówiły jej wstępu. Generał i faszystowski urzędnik Cesare Maria De Vecchi, dowodzący włoską 215 Dywizją Nadbrzeżną, nakazał władzom portu zezwolić niemieckiej flotylli na wejście do portu, wbrew radom dowódcy sił marynarki wojennej w porcie, Amedeo Capuano. Po wejściu do portu i wylądowaniu na brzegu siły niemieckie zachowywały się wrogo i stało się jasne, że ich zamiarem jest zajęcie miasta. Miejscowa ludność domagała się zdecydowanej reakcji ze strony sił włoskich, grożąc powstaniem, ale starszy dowódca włoski, gen. Fortunato Perni, zamiast tego nakazał swoim czołgom otwarcie ognia do cywilów – rozkaz, którego czołgiści odmówili. Tymczasem De Vecchi zakazał jakichkolwiek działań przeciwko Niemcom. Nie powstrzymało to jednak protestów, a niektórzy młodsi oficerowie, działając z własnej inicjatywy i wbrew rozkazom (Perni i De Vecchi próbowali ich nawet za to zdymisjonować), przejęli dowództwo i rozpoczęli rozdawanie broni cywilom, a ochotnicy dołączyli do włoskich marynarzy i żołnierzy w obronie miasta.