Masalici (nazwa własna: Masara, Kana Masaraka) – afrykańska grupa etniczna zamieszkująca głównie region Darfuru Zachodniego w Sudanie oraz wschodnią część regionu Wadaj w Czadzie. Są ludnością niearabską, posługującą się językiem masalit, choć powszechna jest wśród nich również znajomość języka arabskiego.

Tradycyjnie Masalici są ludem rolniczym, zajmującym się uprawą prosa, sorgo i orzeszków ziemnych, a także hodowlą bydła i handlem. Społeczność zorganizowana jest w klany, a w historii zasłynęła z waleczności i dążenia do zachowania niezależności terytorialnej wobec zewnętrznych potęg politycznych i ekonomicznych.

W przeszłości utworzyli Sułtanat Masalit, który jednoczył różne klany pod centralną władzą i odgrywał istotną rolę w historii regionu, znajdując się między wpływami sułtanatów Dar Fur i Wadai. Proces islamizacji Masalitów rozpoczął się w XVII wieku; obecnie zdecydowana większość wyznaje islam, który często współistnieje z elementami tradycyjnych wierzeń lokalnych.

Współcześnie Masalici stali się ofiarami prześladowań na tle etnicznym w trakcie konfliktów w Sudanie, w tym wojny w Darfurze oraz walk wybuchłych w 2023 roku. Jako grupa niearabska byli systematycznie atakowani przez arabskie milicje (m.in. Dżandżawidów i Siły Szybkiego Wsparcia), co doprowadziło do oskarżeń o czystki etniczne i ludobójstwo, szczególnie w rejonie ich historycznej stolicy, Al-Dżunajna, oraz do masowych ucieczek ludności do Czadu.

Język Masalici posługują się językiem masalit (nazwa własna: Kana Masaraka), który klasyfikowany jest w grupie języków Maba, należącej do rodziny języków nilo-saharyjskich. Język ten używany jest zarówno w regionie Darfuru Zachodniego w Sudanie, jak i w prefekturze Wadaj w Czadzie. Szacunki z 2006 roku mówiły o około 60 900 użytkownikach języka, jednak liczba ta prawdopodobnie jest znacznie wyższa, a współczesne dane demograficzne wskazują na populację ponad pół miliona Masalitów w samym Sudanie.

Język masalit charakteryzuje się szykiem zdania SOV (podmiot-dopełnienie-orzeczenie). Występuje w nim morfologia aglutynacyjna, w której informacje o czasie i aspekcie są kodowane za pomocą sufiksów czasownikowych. Na przykład sufiks -ti funkcjonuje zarówno jako znacznik czasu przyszłego, jak i element wyrażający modalność (możliwość). Wielu Masalitów jest wielojęzycznych i posługuje się również czadyjską lub sudańską odmianą języka arabskiego, co ułatwia kontakty handlowe i społeczne z innymi grupami etnicznymi.

W przeszłości w regionie nie było przedszkoli; dzieci uczęszczały do Khalwa (szkoły koranicznej), gdzie uczyły się alfabetu arabskiego oraz recytacji wersetów Koranu. Te wczesne umiejętności recytacji i pisania po arabsku stanowiły fundament pod późniejszą edukację formalną.

Kultura i życie społeczne Tradycyjnie Masalici są społecznością osiadłą, zajmującą się rolnictwem i hodowlą. Uprawiają głównie proso, sorgo, orzeszki ziemne, sezam oraz okrę. Kobiety i mężczyźni uprawiają pola oddzielnie i niezależnie zarządzają swoimi zbiorami oraz zwierzętami. Hodowla obejmuje bydło, owce i kozy, które wykorzystuje się do użyźniania pól oraz pozyskiwania mleka. Ważnym elementem gospodarki jest również zbieractwo (miód, guma, liście) oraz rzemiosło, w tym garbarstwo.

Organizacja społeczna Podstawową jednostką społeczną jest nuklearna rodzina zamieszkująca wioski złożone z zagród otoczonych płotami z łodyg prosa. Domy budowane są z materiałów leśnych, mają okrągły kształt i stożkowate dachy kryte trawą. Centralnym punktem życia społecznego mężczyzn w wiosce jest masik – zacienione miejsce, w którym spotykają się oni, by jeść, modlić się i omawiać sprawy lokalne. Kobiety spotykają się zazwyczaj przy studniach lub w domach.

W tradycji Masalitów praktykowane jest małżeństwo, w którym mąż po ślubie zobowiązany jest do zbudowania domu w zagrodzie matki panny młodej. Para mieszka tam przez co najmniej rok, a mąż w tym czasie pracuje na polach teściowej. Dopiero po narodzinach pierwszego dziecka małżonkowie decydują o ewentualnej przeprowadzce w pobliże rodziny męża, co zależy głównie od dostępności ziemi uprawnej. Poligamia jest dozwolona i powszechna.

Religia Masalici są wyznawcami islamu, na który zaczęli przechodzić w XVII wieku pod wpływem muzułmańskich mistyków. Obecnie niemal cała populacja deklaruje przynależność do islamu sunnickiego. Religia ta dominuje w ich życiu politycznym i społecznym (modlitwa pięć razy dziennie, abstynencja od alkoholu). Równolegle z islamem wciąż funkcjonują elementy tradycyjnych wierzeń afrykańskich; w codziennych sprawach Masalici często odwołują się do świata duchów, wierząc, że Allah jest bytem zbyt odległym, by zajmować się przyziemnymi problemami.

Historia i struktura polityczna Przed 1874 rokiem ziemie Masalitów nie stanowiły jednolitego bytu politycznego, lecz były podzielone między wpływy sułtanatów Darfuru i Wadaju. Dopiero w latach 80. XIX wieku, w okresie powstania Mahdiego, lokalny przywódca religijny Isma’il 'Abd al-Nabi zjednoczył klany i utworzył Sułtanat Masalit. Jego syn i następca, sułtan Abbakr (1888–1905), skonsolidował państwo, balansując między potężnymi sąsiadami.

Powstanie sułtanatu zmieniło strukturę społeczną, wprowadzając wyraźniejszy podział na klasę rządzącą (hukkam) i pospólstwo (masakin). Władza opierała się na systemie lenno-administracyjnym, a sułtanat czerpał dochody z podatków rolnych oraz handlu, w tym handlu niewolnikami, który był obecny w regionie do lat 20. XX wieku.

System Hawakir Kluczowym elementem tożsamości i konfliktów w regionie jest system hakura (l.mn. hawakir), czyli tradycyjny system zarządzania ziemią. Nadawał on Masalitom wyłączne prawa do ziemi w ich ojczyźnie (Dar Masalit). Prawa te były potwierdzane przez władze kolonialne, co rodziło napięcia z koczowniczymi plemionami arabskimi, które nie posiadały własnych dar (terytoriów plemiennych) i musiały negocjować dostęp do pastwisk i wody. Spory o ziemię i zasoby między osiadłymi Masalitami a wędrownymi pasterzami arabskimi stały się jednym z głównych źródeł współczesnych konfliktów.

Prześladowania i czystki etniczne (2023) Współcześnie Masalici stali się celem brutalnych ataków ze strony Sił Szybkiego Wsparcia (RSF) oraz sprzymierzonych z nimi arabskich milicji. Konflikt, który eskalował w kwietniu 2023 roku w Al-Dżunajna, przybrał formę czystek etnicznych.

Raporty organizacji międzynarodowych, w tym Human Rights Watch, dokumentują systematyczne zabójstwa, gwałty i tortury wymierzone w Masalitów. Napastnicy używali wobec ofiar rasistowskich wyzwisk (m.in. „Nuba”, „niewolnicy”), wzywając do „oczyszczenia” terenu i przekształcenia go w „ziemię Arabów” (Dar Arab). Szczególnym celem ataków byli mężczyźni i chłopcy z grupy Masalit, a także elity społeczne: lekarze, prawnicy i liderzy społeczni.

Symbolem tych prześladowań stało się zabójstwo gubernatora Darfuru Zachodniego, Khamisa Abakara, w czerwcu 2023 roku, krótko po tym, jak oskarżył on siły RSF o ludobójstwo. Masowe mordy, w tym masakra z 15 czerwca 2023 roku, zmusiły setki tysięcy Masalitów do ucieczki do sąsiedniego Czadu. Uchodźcy, często ranni, byli atakowani również podczas ucieczki na drodze do granicy. Dzielnice zamieszkane przez Masalitów w Al-Dżunajna zostały systematycznie zniszczone i zrównane z ziemią za pomocą buldożerów, co miało uniemożliwić powrót mieszkańców.

Przypisy

Kategoria:Etnografia Czadu Kategoria:Etnografia Sudanu Kategoria:Grupy etniczne