J. M. E. McTaggart (John McTaggart Ellis McTaggart; ur. 3 września 1866 w Londynie, zm. 18 stycznia 1925 tamże) – brytyjski filozof idealistyczny i metafizyk, przez większą część życia związany z Kolegium Trójcy Świętej w Cambridge. Należał do czołowych przedstawicieli idealizmu brytyjskiego i jest najlepiej znany z artykułu The Unreality of Time z 1908 roku, w którym argumentował na rzecz nierzeczywistości czasu oraz sformułował rozróżnienie między A-serią i B-serią zdarzeń.

thumb|Portret J. M. E. McTaggarta autorstwa Rogera Fry’a.

Życiorys McTaggart urodził się w Londynie jako John McTaggart Ellis. Imię otrzymał po sir Johnie McTaggarcie; później jego ojciec przyjął nazwisko McTaggart jako warunek dziedziczenia, stąd pełna forma nazwiska: John McTaggart Ellis McTaggart. Uczył się w Clifton College w Bristolu, a w 1885 rozpoczął studia w Kolegium Trójcy Świętej w Cambridge. Na studiach filozoficznych kształcili go między innymi Henry Sidgwick i James Ward.

W 1891 został wybrany fellowem Trinity College na podstawie rozprawy poświęconej logice Hegla, a w 1897 objął stanowisko wykładowcy filozofii, które formalnie zajmował do przejścia na emeryturę w 1923 roku. Działał także w Cambridge Union oraz należał do stowarzyszenia Cambridge Apostles. W 1902 uniwersytet nadał mu honorowy stopień doktora literatury. Później został również członkiem British Academy.

W życiu publicznym i prywatnym uchodził za postać niejednoznaczną. We wczesnej młodości był radykałem, później stał się bardziej konserwatywny; popierał jednak prawo wyborcze kobiet, a mimo deklarowanego ateizmu bronił tezy o nieśmiertelności człowieka i z sympatią odnosił się do Kościoła Anglii. W 1899 poślubił Margaret Elizabeth Bird, poznaną w Nowej Zelandii podczas wizyty u matki. Małżeństwo nie miało dzieci. W czasie I wojny światowej pełnił służbę jako ochotniczy policjant pomocniczy (special constable) i pomagał także w fabryce amunicji.

Myśl filozoficzna Hegel i idealizm brytyjski Wczesne prace McTaggarta koncentrowały się na interpretacji i krytyce filozofii Hegla. W książkach Studies in Hegelian Dialectic (1896), Studies in Hegelian Cosmology (1901) i A Commentary on Hegel's "Logic" (1910) próbował zarówno rekonstruować dialektyczną metodę Hegla, jak i wskazywać jej słabości. Choć pozostawał pod silnym wpływem heglizmu, nie był jego bezkrytycznym kontynuatorem. Zachował przekonanie, że refleksja aprioryczna może prowadzić do wiedzy o strukturze rzeczywistości, lecz coraz wyraźniej odchodził od części klasycznych tez heglistów brytyjskich.

Nierzeczywistość czasu Największą sławę przyniósł mu artykuł The Unreality of Time z 1908 roku. McTaggart rozróżnił w nim dwa podstawowe sposoby porządkowania zdarzeń, nazywane A-serią i B-serią. A-seria opisuje zdarzenia jako przeszłe, teraźniejsze lub przyszłe, natomiast B-seria ujmuje je przez relacje wcześniejszości i późniejszości. W punkcie wyjścia wyróżniał również C-serię, czyli sam uporządkowany ciąg pozycji pozbawiony jeszcze temporalnego charakteru; czas pojawia się dopiero tam, gdzie dochodzi aspekt zmiany właściwy A-serii. Według McTaggarta rzeczywista zmiana wymaga A-serii, ale sama A-seria okazuje się wewnętrznie sprzeczna, ponieważ to samo zdarzenie musi być w pewnym sensie przeszłe, teraźniejsze i przyszłe. Z tego wyprowadzał wniosek, że czas nie należy do ostatecznej struktury rzeczywistości.

Rozróżnienie między A-serią i B-serią stało się jednym z centralnych punktów odniesienia współczesnej filozofii czasu. Choć niewielu filozofów akceptuje dziś pełny wniosek McTaggarta o nierzeczywistości czasu, sam podział na A- i B-serię wyznaczył ramy debaty o zmianie, stawaniu się i doświadczeniu czasu.

Późny system metafizyczny W dwutomowym dziele The Nature of Existence McTaggart przedstawił własny, dojrzały system metafizyczny. Utrzymywał, że rzeczywistość składa się ostatecznie z dusz pozostających we wzajemnych relacjach miłości. Odrzucał istnienie Boga jako jednej absolutnej osoby, ale zarazem bronił nieśmiertelności i preegzystencji jaźni oraz doktryny wielości żywotów, zgodnie z którą dusze przechodzą z ciała do ciała. Mimo tych wniosków o dość metafizycznym charakterze uważał swoją metodę za rygorystycznie analityczną i opartą na ścisłej argumentacji.

Wpływ McTaggart był nauczycielem i rozmówcą Bertranda Russella oraz G. E. Moore’a. Jego oddziaływanie było szczególnie ważne dla młodego Russella, który początkowo przejął od niego zainteresowanie heglizmem, a następnie odrzucił go w ramach zwrotu ku filozofii analitycznej. Jest przy tym postacią nietypową dla dziejów filozofii brytyjskiej przełomu wieków, ponieważ pozostał zdecydowanym idealistą, a zarazem utrzymywał bliskie relacje z przedstawicielami wschodzącego nowego realizmu i wczesnej filozofii analitycznej. Z tego względu McTaggart pozostaje ważną postacią nie tylko dla historii idealizmu brytyjskiego, ale także dla genezy XX-wiecznej filozofii analitycznej.

Artykuł The Unreality of Time doczekał się ogromnej recepcji i pozostaje jednym z klasycznych, najczęściej dyskutowanych tekstów z zakresu filozofii czasu. W polskim piśmiennictwie filozoficznym do argumentu McTaggarta regularnie odwołują się opracowania poświęcone sporowi o upływ czasu i paradoksowi McTaggarta.

Zobacz też B-teoria czasu Filozofia przestrzeni i czasu Idealizm brytyjski

Wybrane publikacje Książki Studies in the Hegelian Dialectic (1896) Studies in Hegelian Cosmology (1901; wyd. poprawione 1918) Some Dogmas of Religion (1906) A Commentary on Hegel's Logic (1910) Human Immortality and Pre-existence (1916) The Nature of Existence, t. I-II (1921–1927) Philosophical Studies (1934, wyd. pośmiertne)

Artykuły The Changes of Method in Hegel's Dialectic (1892) The Necessity of Dogma (1895) Hegel's Theory of Punishment (1896) The Conception of Society as an Organism (1897) The Unreality of Time (1908) Nierealność czasu (przeł. M. Tempczyk, w: Ontologia. Antologia tekstów filozoficznych, 1994) The Relation of Time and Eternity (1909) The Meaning of Causality (1915)

Przypisy

Bibliografia Bibliografia polskojęzyczna

J. M. E. McTaggart, Nierealność czasu, przeł. M. Tempczyk, w: Ontologia. Antologia tekstów filozoficznych, red. M. Hempoliński, Ossolineum, Wrocław 1994, s. 362–368. Bibliografia obcojęzyczna

Linki zewnętrzne John McTaggart Ellis McTaggart w Internet Encyclopedia of Philosophy John McTaggart Ellis McTaggart: a bibliography „The Unreality of Time” w Internet Archive

Kategoria:Brytyjscy filozofowie XIX wieku Kategoria:Brytyjscy filozofowie XX wieku Kategoria:Członkowie British Academy Kategoria:Absolwenci Trinity College (Cambridge) Kategoria:Ludzie urodzeni w Londynie Kategoria:Urodzeni w 1866 Kategoria:Zmarli w 1925