Pozorna teraźniejszość (, w literaturze polskiej także teraźniejszość widoma lub teraźniejszość niepunktowa) – pojęcie z zakresu percepcji czasu i filozofii umysłu, oznaczające krótki odcinek czasu, który w doświadczeniu jawi się jako „teraz”. W tym ujęciu teraźniejszość doświadczana ma pewną rozciągłość i obejmuje niewielki przedział, w którym następujące po sobie bodźce lub fazy zdarzenia są jeszcze ujmowane jako jedna całość percepcyjna.

Termin wprowadził E. R. Clay, pseudonim Roberta Kelly’ego, w książce The Alternative: A Study in Psychology z 1882 roku, a szerzej rozpropagował go William James. Pojęcie przeciwstawia się koncepcjom, według których teraźniejszość jest wyłącznie chwilą bez trwania, i dlatego bywa zaliczane do „grubych” ujęć teraźniejszości, odróżnianych od ujęć „cienkich”, utożsamiających teraźniejszość z chwilą natychmiastową.

Opis Clay opisywał pozorną teraźniejszość jako niedawną przeszłość, która w doświadczeniu jawi się mylnie jako odcinek położony dokładnie między przeszłością a przyszłością. Jako przykłady podawał między innymi takt melodii i ruch meteoru, które wydają się ujmowane jako obecne jeszcze w chwili zakończenia całej krótkiej sekwencji.

Pojęcie rozwinął następnie William James. W artykule The Perception of Time z 1886 roku pisał, że wzorem wszystkich pomyślanych czasów jest właśnie pozorna teraźniejszość, czyli krótki czas, którego jesteśmy bezpośrednio i nieustannie świadomi. W The Principles of Psychology porównywał on przeżywaną teraźniejszość nie do „ostrza noża”, lecz do grzbietu siodła, mającego własną szerokość i umożliwiającego spojrzenie zarówno ku temu, co właśnie minęło, jak i ku temu, co dopiero nadchodzi.

Do pojęcia odwoływał się także , który wiązał je z psychologicznym „teraz” obejmującym zdarzenia wystarczająco krótkie, by mogły zostać ujęte w jednym akcie doświadczenia. W późniejszej literaturze pozorna teraźniejszość stała się jednym z ważnych tematów sporów o świadomość czasu, jedność doświadczenia oraz relację między następstwem zdarzeń a ich jednoczesną obecnością w przeżyciu.

Znaczenie filozoficzne i psychologiczne Pojęcie pozornej teraźniejszości łączy psychologię percepcji z metafizyką czasu. Z jednej strony ma wyjaśniać, w jaki sposób słyszymy melodię, rozpoznajemy ruch albo kolejność krótkich faz zdarzenia, skoro doświadczenie nie rozpada się na całkowicie punktowe chwile. Z drugiej strony rodzi pytanie, czy treść świadomości sama jest rozciągnięta w czasie, czy też jedynie reprezentuje rozciągłe procesy za pomocą serii chwilowych stanów.

W debatach filozoficznych spór ten bywa przedstawiany jako różnica między „grubym” a „cienkim” rozumieniem teraźniejszości. Zwolennicy pierwszego ujęcia uznają, że doświadczenie obejmuje krótki przedział czasu jako bezpośrednio dany, natomiast zwolennicy drugiego wolą traktować teraźniejszość jako chwilę bez trwania, a poczucie ciągłości wyjaśniać inaczej. Dyskusja dotyczy też tego, jak w ogóle mierzyć czas trwania pozornej teraźniejszości. W nowszych ujęciach podkreśla się, że takie oszacowania mają jedynie przybliżony charakter, ponieważ trzeba odróżnić czas samego zdarzenia, czas bodźca, obiektywny czas doświadczenia oraz jego czas fenomenalny. Pojęcie jest omawiane w filozofii czasu, teorii percepcji oraz badaniach nad strukturą świadomego doświadczenia.

Ujęcia fenomenologiczne W tradycji fenomenologicznej do problematyki pozornej teraźniejszości zbliża się analiza świadomości czasu prowadzona przez Edmunda Husserla. Husserl opisywał strukturę bezpośredniego doświadczenia czasu jako triadę:

impresji pierwotnej (świadomości aktualnej fazy zdarzenia) retencji (zatrzymującej dopiero co minioną fazę) protencji (skierowanej ku temu, co dopiero ma nadejść)

W tym ujęciu doświadczenie aktualnej fazy zdarzenia jest powiązane z retencyjną świadomością faz właśnie minionych oraz protencyjnym oczekiwaniem faz nadchodzących, co ma wyjaśniać, w jaki sposób krótkie następstwo może być dane jako jedna całość doświadczenia. Andersen i Grush wskazują, że James i Husserl, choć rozwijali swoje analizy w różnych tradycjach filozoficznych – empirycznej psychologii filozoficznej i fenomenologii – należą do kluczowych autorów w historii badań nad świadomością czasu.

Współczesne modele wyjaśniające We współczesnej filozofii świadomości czasu spór o pozorną teraźniejszość często porządkuje się przez trzy główne modele. W ujęciu „kinowym” strumień świadomości składa się z bardzo krótkich, punktowych stanów, a wrażenie trwania i następstwa wymaga dodatkowego wyjaśnienia. W ujęciu retencyjnym sam akt świadomości jest chwilowy, lecz zawiera retencję bezpośredniej przeszłości, dzięki czemu w jednym doświadczeniu mają być dane fazy właśnie minione oraz aktualne. W ujęciu ekstensionalnym natomiast samo doświadczenie ma niewielką rozciągłość czasową i dlatego może bezpośrednio obejmować zmianę, trwanie i następstwo.

Podział ten nie sprowadza się do sporu terminologicznego. Chodzi o to, czy doświadczenie ruchu i melodii jest tylko wynikiem szybkiej serii stanów chwilowych, czy też świadomość już na poziomie bezpośredniego przeżycia obejmuje krótki przedział czasu jako całość. Z tego powodu pozorna teraźniejszość jest omawiana na styku fenomenologii, filozofii umysłu, teorii percepcji i badań nad strukturą świadomego doświadczenia.

Zobacz też eternalizm pamięć krótkotrwała prezentyzm teraźniejszość

Przypisy

Kategoria:Czas Kategoria:Filozofia czasu i przestrzeni Kategoria:Psychologia poznawcza Kategoria:Świadomość