thumb|Figura Chrystusa z Medinaceli w Madrycie – pierwowzór przedstawień Jezusa Nazareńskiego Wykupionego thumb|Jezus Nazareński Wykupiony w Kordobie Jezus Nazareński Wykupiony (hiszp. Jesús Nazareno Rescatado), także Jezus Niewolnik (hiszp. Jesús Cautivo) – typ ikonograficzny przedstawiający Jezusa Chrystusa jako więźnia, rozpowszechniony od końca XVII wieku przez trynitarzy bosych. Jego pierwowzorem jest pochodząca z pierwszej połowy XVII wieku figura Chrystusa, znana współcześnie jako Cristo de Medinaceli, przejęta w 1681 przez wojska marokańskie, a następnie wykupiona przez trynitarzy i w 1682 sprowadzona do Madrytu.

Kult wizerunku, ściśle związany z redempcyjnym charyzmatem zakonu, rozprzestrzenił się w XVIII wieku w wielu krajach katolickich. Szczególną popularność osiągnął w polsko-litewskiej prowincji trynitarzy pw. św. Joachima, gdzie figury Jezusa Nazareńskiego umieszczano często w głównych ołtarzach kościołów zakonnych.

Historia figury madryckiej Pierwowzorem przedstawienia jest drewniana figura Chrystusa o wysokości około 173 cm, wykonana w Sewilli w pierwszej połowie XVII wieku. Autorstwo rzeźby nie jest pewne; wiązano ją przede wszystkim z twórczością Francisco de Ocampo oraz Luisa de la Peña. Pierwotnie figura prawdopodobnie przedstawiała Chrystusa niosącego krzyż. Świadczyć ma o tym m.in. układ ruchomych ramion i dłoni rzeźby.

Figura została przeznaczona do kościoła kapucynów w hiszpańskiej twierdzy La Mámora na północno-zachodnim wybrzeżu Maroka. Po zdobyciu twierdzy przez wojska marokańskie w 1681 jej mieszkańcy zostali uprowadzeni, a znajdujące się w kościele przedmioty kultu przewieziono do Meknesu. Wśród nich znajdowała się figura Chrystusa, która została tam publicznie znieważona.

Podczas czternastej wyprawy redempcyjnej trynitarzy bosych zakonnicy odzyskali figurę wraz z innymi chrześcijańskimi wizerunkami. W tradycji związanej z wydarzeniem pojawiła się później legenda, według której władca Maroka zażądał za figurę ilości złota odpowiadającej jej ciężarowi, jednak podczas ważenia jedna moneta miała przeważyć szalę.

W 1682 figurę przewieziono do Hiszpanii, a następnie uroczyście wprowadzono do kościoła trynitarzy bosych w Madrycie i umieszczono w jego ołtarzu głównym. Zakonnicy nałożyli na nią szkaplerz trynitarski z czerwono-niebieskim krzyżem, który odtąd stał się jednym z najważniejszych elementów ikonograficznych wizerunku. Po rozwinięciu się kultu figury książęta Medinaceli ufundowali dla niej osobną kaplicę.

Od patronującego świątyni rodu książąt Medinaceli wywodzi się rozpowszechniona w XIX wieku nazwa figury – Cristo de Medinaceli. Oryginał znajduje się współcześnie w bazylice Jezusa z Medinaceli w Madrycie, pozostającej pod opieką kapucynów.

Ikonografia W typie Jezusa Nazareńskiego Wykupionego Chrystus przedstawiany jest w pozycji stojącej, w długiej szacie przepasanej sznurem, z koroną cierniową na głowie oraz skrzyżowanymi i skrępowanymi dłońmi. Na piersi znajduje się biały szkaplerz trynitarski z charakterystycznym czerwono-niebieskim krzyżem.

Przedstawienie wykazuje podobieństwo do ikonograficznego typu Ecce Homo, jednak wyróżnia je przede wszystkim szkaplerz trynitarski symbolizujący wykupienie z niewoli. W ikonografii zakonnej skrępowany Chrystus był interpretowany w kontekście redempcyjnego charyzmatu trynitarzy, których podstawową misją historyczną było wykupywanie chrześcijańskich jeńców.

Do rozpowszechnienia ikonografii przyczyniły się zarówno wykonywane dla klasztorów kopie figury, jak i grafiki dewocyjne. Za najstarsze znane graficzne przedstawienie tego typu uznawany jest miedzioryt wykonany w Madrycie w 1685 przez Marcosa Orozca, który stał się wzorem dla późniejszych przedstawień w różnych krajach Europy.

Kult w dawnej Rzeczypospolitej Kult Jezusa Nazareńskiego Wykupionego dotarł na ziemie Rzeczypospolitej wraz z trynitarzami bosymi. Pierwsza figura została umieszczona w klasztorze trynitarzy intra moenia we Lwowie. Jej elementy przywiózł z Hiszpanii o. Antoni Wielhorski. Po wykonaniu pozostałych części figura została 20 listopada 1696 wystawiona w kaplicy klasztornej. Po wybudowaniu kościoła znalazła się w jego ołtarzu bocznym, a w 1740 została przeniesiona do ołtarza głównego.

Najważniejszym ośrodkiem kultu w polsko-litewskiej prowincji zakonu stał się jednak klasztor trynitarzy na Antokolu w Wilnie. Naturalnej wielkości drewniana figura została wykonana we Włoszech i poświęcona przez papieża Innocentego XII, a do Wilna przywieziono ją 8 czerwca 1700. Wizerunek stał się przedmiotem intensywnego kultu, a jego przedstawienia rozpowszechniano m.in. w formie grafik dewocyjnych. Jednym z zachowanych przykładów jest wykonany przez J. Perlego w 1778 miedzioryt zatytułowany Prawdziwy wizerunek Pana Jezusa Nazareńskiego w Wilnie na Antokolu u XX. trynitarzów.

Kolejne figury pojawiały się w kościołach trynitarskich na terenie całej prowincji. W Warszawie figura Jezusa Nazareńskiego, sprowadzona z Hiszpanii, została w 1726 umieszczona w głównym ołtarzu kościoła Świętej Trójcy na Solcu. W 1735 figurę umieszczono w głównym ołtarzu kościoła trynitarzy w Orszy, w 1744 w Brahiłowie, a w 1746 w Teofilpolu.

Kult rozwinął się również w Krakowie. Figura Jezusa Nazareńskiego znajdowała się w kościele trynitarzy na Kazimierzu, należącym obecnie do bonifratrów. W 1760 przy kościele utworzono bractwo Jezusa Nazareńskiego.

mały|Figura Chrystusa Nazareńskiego czczona w kościele św. Piotra i Pawła w Wilnie (wcześniej w Kościele Pana Jezusa w Wilnie) Szczególnie charakterystyczną cechą sztuki polsko-litewskiej prowincji trynitarzy był sposób łączenia figury Nazareńskiego z przedstawieniem Trójcy Świętej. W głównym ołtarzu figura Chrystusa znajdowała się w centralnej części nastawy, nad nią umieszczano postać Boga Ojca, a jeszcze wyżej Ducha Świętego pod postacią gołębicy. Schemat taki występował m.in. w Warszawie, Brześciu nad Bugiem, Beresteczku, Kamieńcu Podolskim, Krotoszynie, Łucku i Witebsku. Taki sposób komponowania ołtarza był charakterystyczny dla prowincji polsko-litewskiej.

Kult po kasacie trynitarzy Nabożeństwo do Jezusa Nazareńskiego przetrwało likwidację większości klasztorów trynitarskich na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Wizerunki wzorowane na figurze madryckiej występowały także poza kościołami zakonu, m.in. w świątyniach parafialnych i innych wspólnot zakonnych.

Jednym z zachowanych dawnych ośrodków kultu jest kościół Świętej Trójcy na Solcu w Warszawie, w którym nadal znajduje się XVIII-wieczna figura sprowadzona dla trynitarzy z Hiszpanii. Współcześnie świątynia należy do karmelitów bosych.

Z kultem związany jest również Mielec. W 1765 z inicjatywy trynitarza o. Oborskiego wykonano w Rzymie figurę Jezusa Nazareńskiego, którą poświęcił papież Klemens XIII. W następnym roku przewieziono ją do Krakowa, a następnie do Mielca, gdzie 25 lipca 1769 została umieszczona w ołtarzu głównym kościoła trynitarzy. Po kasacie klasztoru figura opuściła Mielec i ostatecznie znalazła się w Krywiczach.

Do odnowienia kultu w Mielcu doszło w XXI wieku. 23 marca 2012 w kościele Trójcy Przenajświętszej poświęcono kaplicę i kopię figury z Krywicz. Współczesne nabożeństwo związane jest tam m.in. z modlitwą o uwolnienie człowieka z różnych form zniewolenia.

Po restytucji trynitarzy w Polsce zakon ponownie wykorzystuje wizerunek Jezusa Nazareńskiego w swoim duszpasterstwie. Jedną z takich inicjatyw było umieszczenie figury Jezusa Nazareńskiego w Areszcie Śledczym Kraków-Podgórze jako symbolu solidarności Chrystusa z osobami pozbawionymi wolności. Po likwidacji jednostki figura została przeniesiona do klasztoru trynitarzy w Krakowie.

Znaczenie w duchowości trynitarskiej Kult Jezusa Nazareńskiego Wykupionego jest związany z jednym z podstawowych elementów charyzmatu trynitarzy – wyzwalaniem człowieka z niewoli. Historia figury, która sama została potraktowana jako zdobycz i następnie wykupiona przez zakonników, pozwalała przedstawiać Chrystusa jako solidaryzującego się z ludźmi pozbawionymi wolności.

Szkaplerz trynitarski na piersi figury, pierwotnie będący znakiem zakonu, stał się w tym przedstawieniu symbolem wykupienia. Współcześnie trynitarze odnoszą historyczną ideę redempcji również do innych form utraty wolności człowieka.

Zobacz też Trynitarze Szkaplerz Trójcy Świętej Ecce Homo Kościół Świętej Trójcy w Warszawie (Solec)

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Chrystus Nazareński Wykupiony – audycja Radiowego Centrum Kultury Ludowej Polskiego Radia Adam Kowalik, Chrystus Nazareński Wykupiony – „Przymierze z Maryją” Jezus Nazareński Wykupiony – Opactwo Mniszek Benedyktynek w Krzeszowie Cudowna figura Jezusa Nazareńskiego w kościele Świętej Trójcy na Solcu w Warszawie Historia figury Cristo de Medinaceli w Madrycie

Kategoria:Trynitarze Kategoria:Ikonografia Jezusa Chrystusa