Hallstätter See – jezioro polodowcowe w Austrii, położone w kraju związkowym Górna Austria, w regionie Salzkammergut. Leży na wysokości 508 m n.p.m., między masywem Dachsteinu na zachodzie i południu a masywem Sarstein na wschodzie. Nad jego brzegami znajdują się gminy Hallstatt, Obertraun i Bad Goisern am Hallstättersee.
Jezioro ma powierzchnię 8,6 km², długość około 7,5 km i maksymalną szerokość 1,4 km. Jego największa głębokość wynosi 125 m, średnia głębokość 65 m, a objętość wód około 558 mln m³. Głównym dopływem i odpływem jeziora jest Traun.
Hallstätter See znajduje się w centralnej części wpisanego w 1997 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO krajobrazu kulturowego Hallstatt-Dachstein/Salzkammergut. Jezioro, historyczna osada Hallstatt, kopalnie soli i otaczające je obszary górskie tworzą krajobraz ukształtowany przez trwającą od czasów prehistorycznych działalność człowieka.
Położenie Jezioro leży w południowej części Salzkammergutu, w powiecie Gmunden. Jego południowy kraniec znajduje się w Obertraun, zachodni brzeg należy w większości do Hallstatt, natomiast północna część jeziora leży w granicach Bad Goisern am Hallstättersee. Wschodni brzeg u podnóża Sarsteinu jest słabiej zabudowany niż brzeg zachodni.
Od zachodu jezioro ograniczają strome zbocza Plassen i płaskowyżu Dachsteinu. Na wschodzie wznosi się grzbiet Sarsteinu, oddzielający dolinę Hallstätter See od Ausseerlandu. Na południe od jeziora znajduje się masyw Dachsteinu z najwyższym szczytem Hoher Dachstein, natomiast ku północy dolina rozszerza się w kierunku Bad Goisern i doliny Traunu.
Historyczna zabudowa Hallstatt rozwinęła się na wąskim pasie zachodniego brzegu, między taflą jeziora a stromym zboczem Salzbergu. Obertraun zajmuje szerszą część doliny przy południowym krańcu jeziora, w pobliżu ujścia Traunu. Nad północnym brzegiem położone są miejscowości Steeg i Au należące do Bad Goisern am Hallstättersee.
Geneza i morfologia Hallstätter See zajmuje fragment doliny polodowcowej wyżłobionej podczas plejstoceńskich zlodowaceń. Zostało zaklasyfikowane jako jezioro rynnowe położone w obrębie Północnych Alp Wapiennych. Podłoże niecki oraz przeważającej części zlewni tworzą skały węglanowe.
W czasie kolejnych zlodowaceń lodowce spływające z masywu Dachsteinu pogłębiały i poszerzały dolinę. Po ustąpieniu lodu zagłębienie zostało wypełnione wodą, tworząc jezioro o wydłużonym południkowym kształcie. Strome zbocza, duża głębokość i niewielka powierzchnia płytkich stref przybrzeżnych są charakterystyczne dla jego polodowcowego pochodzenia.
Niecka jeziora dzieli się na dwa główne baseny. Południowa część w pobliżu Obertraun jest płytsza i wypełniana osadami nanoszonymi przez Traun, natomiast część północna obejmuje zasadniczy, głęboki basen jeziorny. Oba obszary rozdziela podwodne wyniesienie związane z deltą rzeczną.
Strome otoczenie jeziora sprzyjało powstawaniu osuwisk, obrywów skalnych i podwodnych ruchów masowych. Ich ślady zachowały się w osadach dennych, umożliwiając odtwarzanie historii katastrof naturalnych w regionie Hallstatt i Dachsteinu.
Stosunki wodne Powierzchnia zlewni Hallstätter See wynosi około 646 km². Najważniejszym dopływem jest Traun, która wpływa do jeziora od południa w Obertraun. Rzeka odprowadza wody m.in. z obszaru doliny Koppen, Ausseerlandu i południowo-wschodnich stoków Dachsteinu.
Do mniejszych dopływów należą Waldbach i Mühlbach uchodzące w rejonie Hallstatt oraz potoki spływające ze zboczy Sarsteinu. Część cieków ma charakter górski i wykazuje duże wahania przepływu związane z roztopami oraz intensywnymi opadami.
Traun wypływa z północnego krańca jeziora koło Steeg i płynie dalej przez Bad Goisern, Bad Ischl, Traunsee oraz Wels do Dunaju. Średni odpływ z jeziora wynosi około 35,4 m³/s, a teoretyczny czas całkowitej wymiany jego wód około pół roku.
Hallstätter See jest jeziorem holomiktycznym i dimiktycznym. Oznacza to, że jego wody ulegają pełnemu mieszaniu zwykle dwa razy w roku, wiosną i jesienią, natomiast latem i zimą występuje stratyfikacja termiczna.
Poziom jeziora jest regulowany przez zabudowania hydrotechniczne na odpływie Traunu w Steeg. Urządzenia te wywodzą się z historycznej infrastruktury służącej regulowaniu transportu drewna i solanki w systemie wodnym Salzkammergutu.
Jakość wód Hallstätter See jest jeziorem oligotroficznym, charakteryzującym się niewielką zawartością substancji odżywczych i stosunkowo małą produkcją biologiczną. Według austriackiego atlasu jezior jego naturalnym stanem troficznym jest oligotrofia, a badania prowadzone w pierwszej dekadzie XXI wieku wykazywały bardzo małe odchylenie od warunków referencyjnych.
W latach 60. i 70. XX wieku rozwój turystyki i odprowadzanie nieoczyszczonych ścieków powodowały wzrost obciążenia jeziora substancjami biogennymi. W 1974 roku Hallstatt, Obertraun i Bad Goisern utworzyły związek zajmujący się ochroną czystości wód. Ścieki z miejscowości nad jeziorem zaczęto odprowadzać przewodami lądowymi i podwodnymi do centralnej oczyszczalni w Bad Goisern.
Działania kanalizacyjne i ograniczenie dopływu fosforu doprowadziły do poprawy stanu ekologicznego jeziora. W austriackim krajowym planie gospodarowania wodami z 2021 roku oraz w raporcie środowiskowym Górnej Austrii z 2024 roku jego stan ekologiczny sklasyfikowano jako bardzo dobry.
Wzrost temperatury wód związany ze zmianami klimatu jest przedmiotem długoterminowych badań limnologicznych. Pomiary obejmują m.in. przebieg stratyfikacji, głębokość termokliny, okresy mieszania oraz wpływ zmian temperatury na skład gatunkowy ryb.
Flora i fauna Ze względu na dużą głębokość, strome brzegi i oligotroficzny charakter jezioro ma stosunkowo wąską strefę przybrzeżną. Roślinność wodna rozwija się głównie w płytszych zatokach, przy ujściach potoków oraz w północnej i południowej części zbiornika.
Pod względem ichtiologicznym Hallstätter See zaliczane jest do austriackiego typu jezior określanego jako Elritzensee. Występują w nim gatunki charakterystyczne dla chłodnych, głębokich jezior alpejskich, m.in. sielawa, golec zwyczajny, pstrąg potokowy, pstrąg jeziorowy, lipień pospolity, okoń pospolity i szczupak pospolity.
Podstawowe znaczenie dla zawodowego i rekreacyjnego rybołówstwa ma sielawa, lokalnie określana jako Reinanke. Poławiany jest również golec. Połów sieciowy utrzymał się jako działalność zawodowa lub dodatkowe źródło dochodu części mieszkańców regionu.
Brzegi jeziora są siedliskiem ptaków wodnych i gatunków związanych z nadrzecznymi lasami oraz skalnymi zboczami. Najbardziej przekształcone zostały odcinki brzegów zajęte przez zabudowę, drogi, linie kolejowe, przystanie i urządzenia przeciwpowodziowe.
Osadnictwo i gospodarka Jezioro odgrywało zasadniczą rolę w rozwoju osadnictwa i górnictwa soli w Hallstatt. Przed budową nowoczesnych dróg stanowiło podstawową drogę transportu ludzi, drewna, żywności i innych towarów między osadą a pozostałą częścią Salzkammergutu.
Sól wydobywaną w kopalniach ponad Hallstatt transportowano do warzelni, a następnie wywożono przez jezioro i Traun. W końcu XVI wieku zbudowano rurociąg solankowy prowadzący z Hallstatt przez Bad Ischl do Ebensee, co ograniczyło zależność produkcji soli od transportu łodziami.
Rybołówstwo, transport wodny i wyrób tradycyjnych łodzi należały do zajęć związanych z jeziorem. Typową jednostką używaną na wodach Salzkammergutu była płaskodenna łódź określana jako Plätte, dostosowana do przewozu osób i ładunków.
Żegluga i komunikacja Po jeziorze kursują statki pasażerskie łączące Hallstatt z przystaniami w Obertraun, Steeg i na wschodnim brzegu. Szczególne znaczenie ma całoroczna przeprawa między przystanią Hallstatt Markt a położoną po przeciwnej stronie jeziora stacją kolejową Hallstatt.
Stację otwarto na wschodnim brzegu jeziora w związku z budową linii kolejowej Salzkammergutbahn. Z powodu stromych zboczy i ukształtowania terenu nie poprowadzono kolei bezpośrednio przez Hallstatt, dlatego przeprawa statkiem stała się częścią połączenia kolejowego miejscowości.
Wschodnim brzegiem biegnie linia kolejowa, a zachodnim droga B166. Wzdłuż mniej zabudowanego wschodniego brzegu poprowadzono szlak pieszy Ostuferwanderweg, obejmujący kładki, odcinki leśne i przejścia w sąsiedztwie linii kolejowej.
Turystyka i rekreacja Jezioro jest wykorzystywane do kąpieli, żeglarstwa, kajakarstwa, nurkowania, wędkarstwa i rejsów wycieczkowych. Zagospodarowane kąpieliska i tereny rekreacyjne znajdują się przede wszystkim w Obertraun oraz na północnym krańcu jeziora.
Popularnymi punktami widokowymi są Hallstatt, Salzberg, platforma widokowa ponad miejscowością oraz wysoko położone partie Dachsteinu i Sarsteinu. Jezioro jest również widoczne z tras prowadzących na Krippenstein i z punktu widokowego 5fingers.
Wody jeziora wykorzystywane są przez nurków również poza sezonem letnim. Ze względu na dużą głębokość, niską temperaturę i strome podwodne zbocza nurkowanie wymaga odpowiedniego przygotowania oraz przestrzegania miejscowych przepisów.
Badania naukowe Osady denne Hallstätter See stanowią archiwum zmian środowiska, działalności górniczej i katastrof naturalnych. Analizy rdzeni osadowych umożliwiają badanie zmian klimatu, erozji, powodzi, osuwisk oraz wpływu historycznego wydobycia soli i osadnictwa na zlewnię.
W 2021 roku międzynarodowy zespół badawczy pobrał z dna jeziora rdzenie osadowe o długości dochodzącej do 51 m. Badania prowadzili naukowcy z Uniwersytetu w Innsbrucku, Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu, Niemieckiego Centrum Badań Geonaukowych w Poczdamie i Uniwersytetu w Bernie.
Uzyskane materiały mają służyć do rekonstrukcji rozwoju jednego z najstarszych krajobrazów kulturowych Europy oraz rozpoznania częstotliwości dawnych osuwisk, powodzi i innych zdarzeń mogących zagrażać miejscowościom położonym nad jeziorem.
Przypisy
Kategoria:Jeziora w Górnej Austrii Kategoria:Jeziora polodowcowe Kategoria:Dorzecze Dunaju Kategoria:Obiekty z listy dziedzictwa UNESCO w Austrii