Żmij Gorynycz (ros. Змей Горыныч, Zmiej Gorynycz; ukr. Змій Горинич, Zmij Horynycz) – potwór z wschodniosłowiańskiego folkloru, przedstawiany jako wielogłowy smok (żmij). Pojawia się jako postać w baśniach i w bylinach jako antagonista głównego bohatera. Gorynycz zazwyczaj mieszka w górach, gdzie trzyma swoje porwane ofiary lub wylatuje, by pustoszyć pobliskie krainy.

Etymologia Słowo Gorynycz nie ma jednej, ostatecznej interpretacji. Jedna z etymologii łączy je ze słowem Gory (góry) jako jednym z siedlisk postaci. Możliwa jest również inna interpretacja imienia, która umiejscawia je bliżej czasownika goret (palić) i podkreśla jedną z charakterystycznych cech postaci – zdolność ziania ogniem.

Ten bohater najczęściej występuje pod imieniem Gorynycz, jednak spotyka się również warianty: Goriunycz, Gornicz, Goryńczat, Goryniszcze oraz Goryńczyszcze.

Charakterystyka Żmij Gorynycz nie ma utrwalonego wyglądu w baśniach. Jego jedyną pewną cechą jest wielogłowie. Najczęściej ma trzy, sześć, dziewięć lub dwanaście głów, rzadziej pięć albo siedem. W niektórych opowieściach odcięte głowy natychmiast odrastają. Najczęściej żmij potrafi latać, jednak jego skrzydła zazwyczaj nie są w baśniach opisywane, podobnie jak całe ciało. Mimo to na rysunkach i ilustracjach przedstawia się go z długim, strzałowato zakończonym ogonem oraz szponiastymi łapami. Gdy Żmij leci, wzbiera silny wiatr i trzęsie się ziemia. Może przypominać wir powietrzny. Sporadycznie wspomina się o jego „ognistych skrzydłach”. Niekiedy Żmij występuje jako jeździec – dosiada konia, przy czym podkreśla się, że zwierzę z trudem niesie swojego pana i potyka się. Często mówi się również, że Żmij „zionie ogniem”, paląc wszystko wokół siebie, choć nie wyjaśnia się, skąd bierze się ten ogień.

Według bylin Gorynycz mieszka raz na Górach Soroczyńskich, innym razem na Górach Tuczy, w głębokich pieczarach, gdzie przechowuje rozmaite skarby oraz więzi uprowadzone przez siebie dziewczęta i bohaterów. Ze swego schronienia wylatuje na skrzydłach na Ruś, aby zdobywać łupy. Góry te znajdują się zazwyczaj bardzo daleko, w „trzydziestym carstwie”, do którego bohaterowie docierają po kilku latach. Legowisko Gorynycza położone jest często w pobliżu ognistej rzeki i strzeże on „Kalinowego Mostu”, który prowadzi do królestwa umarłych, z którym utożsamiane jest „trzydzieste carstwo”. Jednocześnie Gorynycz może żyć w wodzie, w morzu, w jaskiniach lub norach, gdzie ukrywa bogactwa, porwaną księżniczkę (lub trzy księżniczki) lub szlachetną pannę młodą, lub „ruskich jeńców”. Drogę do jego siedziby blokuje niekiedy rwąca rzeka z wąskim mostem. Aby przejść przez ten most, bohater często musi pozyskać wsparcie Baby Jagi. Podobnie jak Kościej Nieśmiertelny czy Żar-ptak, żmij nagle porywa dziewczęta i kobiety albo żąda ich jako daniny składanej co miesiąc lub co roku. W przypadku pobierania takiej daniny zawsze występuje jako istota wodna. mały|Walka Dobryni Nikiticza ze Żmijem Gorynyczem, zilustrowana przez Wiktora Wasniecowa (1901). W innych wersjach jest Gorynycz czasem jest stróżem nie samej granicy „trzydziestego carstwa”, lecz czegoś co stanowi najważniejszy element dla tego królestwa – skarbu, żywej wody, złotych jabłek, lokalnej lub porwanej królewny. Wówczas heros, zwykle Iwan Carewicz bądź Iwan Durak musi pokonać potwora w boju, odrąbując mu wszystkie głowy, a po zabiciu ciało spalić.

W bylinach Gorynyczowi przypisuje się porwanie siostrzenicy kniazia Włodzimierza Jasnego Słoneczka – Zapawy Putiatycznej, bądź jego córki Marfidy, albo ciotki bogatyra Dobryni Nikiticza – Marii Diwowny. Na rozkaz kniazia Dobrynia udaje się nad rzekę Puczaj lub Izraj, by stoczyć walkę ze żmijem. Po zaciętym boju, trwającym niekiedy trzy dni, zabija go i uwalnia z jego pieczary porwaną kobietę oraz innych jeńców.

W 2018 roku wymarły terocefal Gorynychus masyutinae z okresu permu został nazwany po Żmiju Gorynyczu.

Interpretacje Żmij Gorynycz może być interpretowany jako uosobienie niszczycielskich sił natury, w szczególności podziemnego, wulkanicznego ognia. Istnieje też hipoteza, że Żmij Gorynycz był zbiorową personifikacją Połowców. Pokrewnymi postaciami są Żmij Ognisty Wilk z rosyjskiej tradycji baśniowej czy Tugarin Żmijewicz z ruskich eposów. Żmija można również zaliczyć do grona bohaterów cudownie zrodzonych ze zwierzęcia lub żywiołu, takich jak Iwan – syn klaczy, Iwaszko Niedźwiadek, Iwan Bykowicz czy Wicher Wicherowicz. W takim ujęciu Żmij Gorynycz jest synem góry, być może istotą półboską.

W kulturze popularnej

Literatura W radzieckiej powieści fantastyczno-naukowej Poniedziałek zaczyna się w sobotę (1964) braci Strugackich, Żmij Gorynicz był wykorzystywany do eksperymentów w Instytucie Badawczym Historii Zwierząt. W ukraińskiej powieści kryminalnej Miecz i krzyż (2005) z serii kryminalnej „Wiedźmy Kijowa” Żmij Gorynycz jest wspominany przez bohaterów.

Film W radzieckim filmie fantasy Zaczarowany świat (1939) Żmij Gorynycz pojawia się jako główny antagonista. W radzieckim animowanym filmie fantasy Królewna żabka (1954) Iwan Carewicz walczy z Żmijem Gorynyczem, który strzeże dębu, w którym jest śmierć Kościeja Nieśmiertelnego. W radzieckim filmie fantasy Trójgłowy smok (1956) Żmij Gorynycz jest potworem w posiadaniu Tugarów i wypuszczony na pole bitwy w trakcie finałowej bitwy. W radzieckim filmie familijnym Tam, na tajemniczych dróżkach (1982) Żmij Gorynycz przybywa odwiedzić Kościeja Nieśmiertelnego, ale za sprawą magicznej wody cara Makara zmienia się w trójgłowego kozła. W radzieckim filmie familijnym fantasy Na złatom krylce sidieli (1986) Kościej Nieśmiertelny używa Gorynycza jako latający środek transportowy. W tej wersji został ukazany z jedną głową. Żmij Gorynycz pojawia się w rosyjskiej serii animowanych filmów komediowych Tri bogatyria (2004–nadal) luźno bazowanych na bylinach kijowskich. Dla odmiany Gorynycz to postać pozytywna i wieloletni przyjaciel Dobryni Nikiticza. W rosyjskim animowanym filmie komediowym Iwan Carewicz i Szary Wilk (2011) Gorynycz jest początkowo złym smokiem, który uczy się od Iwana Carewicza dobrych uczynków.

Parki rozrywki W rosyjskim parku rozrywki Sochi Park w Soczi od 2014 roku działa kolejka górska typu launch coaster „Zmiej Gorynycz”, stematyzowana o żmija Gorynycza.

Przypisy

Kategoria:Mitologia słowiańska Kategoria:Smoki Kategoria:Bohaterowie bylin