Radziejów (wcześniej Radziejów Kujawski, ) – miasto w Polsce położone w województwie kujawsko-pomorskim, siedziba powiatu radziejowskiego oraz gminy wiejskiej Radziejów. Leży na Kujawach w odległości 35 km od Inowrocławia. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa włocławskiego.
Był miastem królewskim Korony Królestwa PolskiegoMagazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 15., położony w II połowie XVI wieku w powiecie radziejowskim województwa brzeskokujawskiego, należał do starostwa radziejowskiegoZenon Guldon, Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w., Toruń 1964, s. 76.. Miejsce obrad sejmików ziemskich województwa brzeskokujawskiego i inowrocławskiego Rzeczypospolitej od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wiekuWojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 29..
Według danych GUS z 1 stycznia 2025 r. Radziejów liczył 4983 mieszkańców.
Struktura powierzchni Według danych z roku 2002 Radziejów ma obszar 5,75 km², w tym: użytki rolne: 62% użytki leśne: 7% Miasto stanowi 0,95% powierzchni powiatu.
Demografia Dane na dzień 30 czerwca 2024: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 5006 100 2630 52,58 2376 47,42Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 901,1 473,8
Ludzie związani z Radziejowem
Historia Pierwsza udokumentowana wzmianka w źródłach historycznych o Radziejowie pochodzi z 1142 roku i mówi o nadaniu grodu klasztorowi w Mogilnie.
Wiek XIII Pod koniec XIII wieku Radziejów zaczął przekształcać się w znaczący na okolicę ośrodek administracyjny. Ustanowiona kasztelania powołana do sprawowania władzy sądowniczej i wojskowej miała niedługą żywotność. Autonomię swoją utraciła w końcu wieku na rzecz kasztelanów kruszwickich. Istniejąca komora celna zapewniała dochody, zbrojną pomoc oraz komasację zgromadzonych towarów w skarbcach i spichlerzach.
W 1252 roku książę kujawski Kazimierz wydał zezwolenie na lokację Radziejowa, a w 1298 roku Władysław Łokietek, książę Polski, nadał mu miejskie prawo magdeburskie. Z analizy dostępnych materiałów źródłowych oraz opracowań można wywnioskować, iż miasto posiadało drewnianą zwartą zabudowę, brukowane główne ulice, z kwadratowym rynkiem pośrodku, wokół którego znajdowały się rzemieślnicze warsztaty, sklepy, karczmy, stragany oraz budynki związane z władzą administracyjną.
Wiek XIV Miasto na początku XIV wieku posiadało łaźnię, dwa młyny, sześć rzeźnickich jatek, kilka zajazdów, konny młyn oraz prawo do sprzedaży soli mielonej. Jako ośrodek handlowy, pełnił Radziejów dla okolicznych wsi rolę miejsca do prowadzenia transakcji handlowych.
W połowie 1310 roku Władysław Łokietek na mocy wydanej decyzji powierzył urząd wójta radziejowskiego Gerkonowi, jako zobowiązanie za opiekę nad księżną Jadwigą, kiedy był on na wygnaniu. Podczas wojny polsko-krzyżackiej w 1330 roku miasto spalili KrzyżacyMarian Biskup, Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim, Wydawnictwo Napoleon V, Oświęcim 2014, s. 34–42.. Od 1331 roku miasto wraz całymi Kujawami okupowali Krzyżacy. Bardzo częstym gościem w Radziejowie był król Władysław Jagiełło. Radziejów był stacją Władysława Jagiełły, którą między rokiem 1399 a 1428 odwiedził aż trzynastokrotnieA. Gąsiorowski, Itinerarium króla Władysława Jagiełły (1386-1434), Warszawa 1972, s. 41-109.. Podczas jednej z wizyt odbyły się zaręczyny córki Jadwigi, a w 1425 roku mieszkańcy miasta złożyli przysięgę wierności królowi, jego żonie Zofii i ich synowi Władysławowi.
Pod koniec średniowiecza Radziejów jako siedziba starostwa stał się również miejscem, w którym zbierały się sądy ziemski i grodzkiM. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012..
Wiek XVI W końcu XV w. Radziejów wchodził jeszcze w skład starostwa brzeskiego. Status miasta wzrósł dopiero w XVI w., czyli w okresie zasiadania na urzędzie starościńskim przedstawicieli rodziny Leszczyńskich. Rola Radziejowa wzrosła po 1510 r., kiedy miasto stało się miejscem odbywania sejmików generalnych dla całych Kujaw, czyli dla szlachty województw brzeskiego i inowrocławskiego. Sejmiki odbywały się w miejscowym kościele farnym. W krajobrazie Radziejowa, w wiekach XVI-XVIII, dominującą rolę odgrywał drewniany zamek usytuowany we wschodniej części miasta (u zbiegu obecnych ulic Jana Pawła II i Północnej, w pobliżu klasztoru franciszkanów), który był głównym ośrodkiem władzy administracyjnej. To tam rezydowali starostowie. W XVI wieku starostowie z rodziny Leszczyńskich zbudowali w miejscu wcześniejszej drewnianej warowni wolno stojącą dwukondygnacyjną, murowaną wieżę. Obiekt został zniszczony w XVII wieku przez Szwedów i nie odzyskał już swego znaczenia. Udokumentowanymi faktami było sprawowanie urzędów między innymi przez przedstawicieli rodu Leszczyńskich, Orzelskich i później Józefa Sokołowskiego, Michała z Brudzewa Mielżyńskiego, Ignacego z Głogowy Kossowskiego oraz Wyssogota – Zakrzewskiego. Znaczenie zamku z biegiem czasu ulegało pomniejszeniu. Zdecydowanie przyczyniła się do tego dewastacja jego murów oraz obiektów, które znajdowały się w jego wewnętrznej i zewnętrznej części. Na kartach kronik zachowały się opisy jego wyglądu oraz funkcji. Zdewastowany w XVIII wieku zamek został rozebrany przed 1820 rokiem i wówczas też zniwelowano fosy. Jedynym namacalnym śladem jego usytuowania było wzgórze nazywane przez mieszkańców Radziejowa Zamczyskiem.
W 1546 roku Radziejów uzyskał przywilej de non tolerandis JudaeisIgnacy Schiper, Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937, s. 27..
Wiek XVII W drugiej połowie XVII wieku starostwo radziejowskie obejmowało, oprócz Radziejowa, pobliskie miasteczko Skulsk, oraz wsie: Czołowo, Płowce, Skotniki i Stary Radziejów. Szwedzi zniszczyli wieżę starostów królewskich.
Wiek XVIII W 1720 roku z inicjatywy biskupa kujawskiego Krzysztofa Szembeka powstała prowadzona przez pijarów szkoła, która kształciła przyszłych adeptów stanu duchownego oraz przygotowywała kadrę do sprawowania funkcji w świeckich urzędach. Znacznej pomocy finansowej w jej powołaniu udzieliła Barbara z Kretkowskich Mielęcka, rodziny Dąbrowskich i Zakrzewskich, ksiądz Teofil Kraśnicki, Stanisław Jarnowski, dziedzic z Lubienia, Adam Słubicki, dziedzic z Mielżyna. Z chwilą powołania Komisji Edukacji Narodowej w Radziejowie utworzono szkołę ponadwydziałową, częściowo finansowaną z funduszów wyżej wymienionej komisji. Placówka ta, oprócz działalności dydaktycznej, specjalizowała się w edukacji związanej z kulturą i sztuką. Kres jej wiąże się z przeniesieniem ojców pijarów w 1819 roku do Włocławka.
Wiek XIX mały|Ratusz z lat 1822–1826 według projektu Hilarego Szpilowskiego na miejscu wcześniejszego, wzmiankowanego w 1609 r. W XIX wieku nastąpił dalszy powolny rozkwit miasta, który został zahamowany z chwilą utraty praw miejskich w 1867 roku. Ważniejszymi obiektami był miejski ratusz oraz remiza z obserwacyjną wieżą. W wyniku II rozbioru Polski, większa część dawnego województwa brzeskokujawskiego, przypadła Prusom, zaś po III rozbiorze powiaty brzeski, kowalski i radziejowski przyłączone zostały do departamentu poznańskiego w Prusach Południowych. Stan ten trwał aż do czasu zjednoczenia ziem polskich w 1807 roku (Księstwo Warszawskie). Na początku XIX wieku Radziejów liczył zaledwie 813 mieszkańców.
W dobie Księstwa Warszawskiego Radziejów wielokrotnie dotykała ekspansja licznych oddziałów wojskowych oraz rabunkowa gospodarka wojenna, co spowodowało dalsze zubożenie mieszkańców miasta. Po klęsce Napoleona i zaborze Księstwa Warszawskiego przez Rosjan, uległa zmianie struktura zarządzających władz oraz podział administracyjny. Powiaty: brzeski, kowalski i radziejowski połączono w obwód kujawski z siedzibą władz komisarza we Włocławku przyporządkowane pod protektorat mazowieckich władz wojewódzkich w Warszawie. Położenie graniczne Radziejowa, którym kierował burmistrz przy pomocy urzędników magistrackich, miało wpływ na stosunki wewnętrzne oraz nobilitowało miasto.
Na stan miasta i jego mieszkańców niewielki wpływ miały wypadki związane z powstaniem styczniowym 1863 roku, którego zasięg na Kujawach ograniczył się do odbycia kilku ćwiczeń w Brześciu Kujawskim, Kowalu, Radziejowie i Włocławku. Przywódcami powstania na tym terenie byli Ludwik Mierosławski i jego krewny z Inowrocławia – Franciszek Mierosławski. Do kilku potyczek doszło w rejonie Krzywosądzy, Dobrego i pod Nową Wsią w pobliżu jeziora Gopło. Blisko tygodniowa kampania dyktatora zakończyła się fiaskiem z powodu nieporozumień w łonie wyższych dowódców oraz brakiem zrozumienia dla idei wyzwalania kraju przez bardzo wiele prominentnych rodów ówczesnej szlachty kujawskiej, która w minimalnym stopniu wyrażała zainteresowanie powyższym problemem. Na podkreślenie zasługuje postawa bardzo licznego grona chłopów oraz zwykłych mieszkańców miasteczek. To właśnie oni z entuzjazmem przyjmowali oddziały Mierosławskiego i mimo braku odpowiedniego uzbrojenia i wyposażenia włączali się do walki zbrojnej.
Odwet, jaki zgotowała władza cesarska po zduszeniu powstania styczniowego, zaowocował sytuacją, w której Radziejów jeszcze bardziej stracił i tak nadwątloną pozycję. W 1867 roku miasto stało się osadą wiejską. Podobny los spotkał Osięciny oraz Piotrków Kujawski. Zarząd powiatowy przeniesiono do Nieszawy, pozostawiając dotychczasowemu miastu status gminy, obok gmin: Bytoń, Osięciny, Piotrków Kujawski, Sędzin i Służewo.
Radziejów pod koniec lat osiemdziesiątych XIX wieku miał 1589 stałych mieszkańców, którzy zamieszkiwali w 128 budynkach drewnianych i 12 murowanych. W mieście funkcjonował parafialny kościół katolicki oraz kościół ojców franciszkanów. Pozbawienie w ówczesnych czasach Radziejowa praw miejskich, a tym samym i wielu przywilejów, zdetronizowało go do podrzędnego miasta prowincjonalnego oraz spowodowało bardzo skromną egzystencję jego mieszkańców.
Lata 1900–1945 Prawa miejskie Radziejów odzyskał dopiero na progu II Rzeczypospolitej, w 1919 roku. W związku z tym powołano w Radziejowie posterunek policji państwowej, urząd pocztowy i telekomunikacyjny oraz szereg instytucji i organizacji o charakterze gospodarczym, kulturalnym i społecznym. W 1931 roku Radziejów liczył 4025 osób oraz 496 budynków mieszkalnych.
Bardzo ważną rolę w okresie międzywojennym w działalności gospodarczo-ekonomicznej odegrały kółka rolnicze. Nawiązując do tradycji z początku 1905 roku utworzonego przez Tadeusza Brudzicza i Aleksandra Płachcińskiego w Radziejowie kolejne organizacje zawiązały się w Bronisławie-parceli, Czołowie i Szostce. W ramach statutowych zadań kółka rolnicze prowadziły działalność popularyzatorską oraz szkolenie w zakresie przysposobienia rolniczego. W ówczesnym Radziejowie działało około 80 zakładów przemysłowo-rzemieślniczych oraz dwa młyny, dwie piekarnie, dwanaście mleczarń, wytwórnia wody sodowej i łazienek, dwie firmy przewozowe obsługujące mieszkańców. Część miasta była zelektryfikowana z prywatnej elektrowni Wyrzykowskiego. Miejscowe rzemiosło rzeźniczo-wędliniarskie, murarskie, szewskie, krawieckie i rymarskie skupione było w cechu. Handel opanowany był głównie przez Żydów i skupiał się w małych sklepach oraz na straganach wokół rynku i pobliskich uliczkach.
Do innych stowarzyszeń i organizacji, zaliczyć należy Oddział Stowarzyszenia Kupców Polskich w Radziejowie, Radziejowską Kasę Pożyczkową Bezprocentową, Spółdzielnię Spożywczo-Manufakturową, Spółdzielnię Rolniczo-Handlową „Rolnik” i Radziejowską Kasę Stefczyka.