Wincenty Rachetti (wł. Vincenzo Rachetti, w źródłach również Rakiety, Rakietty; ur. w XVII lub na początku XVIII wieku, zm. po 1751) – architekt i budowniczy pochodzenia włoskiego, działający w pierwszej połowie XVIII wieku w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, związany ze środowiskiem architektonicznym Warszawy. Współpracownik i szwagier Karola Antoniego Baya. Działał przede wszystkim na Mazowszu i Podlasiu. Do najważniejszych przedsięwzięć, przy których jest udokumentowany, należą budowa kościoła paulinów w Leśnej Podlaskiej, prace przy zespole misjonarskim w Siemiatyczach, przebudowa rezydencji Radziwiłłów w Białej oraz prace przy kościele parafialnym w Ostrołęce. Przypisuje mu się również projekt kolegium jezuitów w Drohiczynie.

Życiorys Dokładne daty oraz miejsce urodzenia i śmierci Rachettiego nie są znane. Pochodził z rodziny włoskiej osiadłej w Rzeczypospolitej. W źródłach jego imię występuje zarówno w formie włoskiej Vincenzo, jak i spolszczonej Wincenty, natomiast nazwisko zapisywano także fonetycznie jako Rakiety lub Rakietty.

Rachetti należał do środowiska włoskich i włosko-szwajcarskich architektów i budowniczych działających w Warszawie w pierwszej połowie XVIII wieku. Szczególne znaczenie dla jego kariery miały związki rodzinne i zawodowe z Karolem Antonim Bayem. W 1720 Bay poślubił Różę Rachetti, siostrę Wincentego, wskutek czego obaj architekci zostali szwagrami. Rachetti mieszkał w Warszawie w domu Baya i przez znaczną część swojej kariery pozostawał jego współpracownikiem.

Współpraca ta miała charakter zarówno projektowy, jak i wykonawczy. Rachetti uczestniczył w realizowaniu projektów Baya, a jednocześnie podejmował samodzielne zlecenia jako architekt i kierownik robót budowlanych. Z tego powodu rozgraniczenie autorstwa obu twórców w przypadku niektórych budowli jest trudne. Współczesne badania wskazują, że część realizacji tradycyjnie przypisywanych Rachettiemu mogła powstać na podstawie projektów lub przy znaczącym udziale Baya.

Jednym z pierwszych pewnych świadectw działalności Rachettiego jest dokument z 23 listopada 1724. Wraz z Bayem sporządził wówczas na zlecenie pijarów z Chełma ekspertyzę dotyczącą dochodowości należącej do zakonu nieruchomości położonej na Przedmieściu Krakowskim w Lublinie. Obaj podpisali dokument jako warszawscy architekci. Fakt ten świadczy, że w pierwszej połowie lat 20. XVIII wieku Rachetti miał już samodzielną pozycję zawodową i był traktowany jako specjalista uprawniony do sporządzania ekspertyz budowlanych i majątkowych.

Siemiatycze Jednym z pierwszych dużych przedsięwzięć, w których uczestniczył Rachetti, była rozbudowa zespołu kościoła parafialnego i klasztoru misjonarzy w Siemiatyczach. Misjonarze rozpoczęli przekształcanie istniejącego zespołu po objęciu miejscowej parafii na początku XVIII wieku. Projekty nowych budynków i przebudowy starszych obiektów opracowywał przede wszystkim Karol Antoni Bay, natomiast przy ich realizacji uczestniczył Rachetti.

W latach 1719–1727 wzniesiono murowany klasztor misjonarzy. Z działalnością obu architektów wiązane są również przebudowa kościoła, jego fasady i kruchty, budowa dzwonnicy oraz budynków towarzyszących. W 1723 po przeciwnej stronie ulicy od kościoła powstał murowany budynek przeznaczony na szkołę parafialną, szpital i przytułek. Budowla ta jest w literaturze przypisywana bezpośrednio Rachettiemu.

Udział Rachettiego w pracach siemiatyckich miał przede wszystkim charakter wykonawczy. Zespół reprezentował repertuar form charakterystyczny dla architektury Baya: stosowanie porządków architektonicznych, wyoblonych narożników oraz plastycznie kształtowanych elementów elewacji. Rozwiązania zastosowane w Siemiatyczach powracają w późniejszych budowlach związanych z warsztatem Baya i Rachettiego.

Kościół paulinów w Leśnej Podlaskiej Najważniejszym udokumentowanym samodzielnym zleceniem Rachettiego była budowa kościoła paulinów w Leśnej Podlaskiej, obecnej bazyliki św. Piotra i św. Pawła. W latach 20. XVIII wieku podjęto tam pierwszą próbę budowy większej murowanej świątyni, jednak przedsięwzięcie zostało przerwane z powodów finansowych. Po przejęciu sanktuarium przez paulinów zdecydowano się rozpocząć budowę według nowej koncepcji.

W 1730 Rachetti przygotował nowy projekt, określany w źródłach jako „abrys”. Dotychczas wykonane mury rozebrano do fundamentów, a w 1731 rozpoczęto realizację nowej świątyni. Rachetti odpowiadał za projekt oraz nadzorowanie pierwszej fazy robót. Majstrem budowlanym był Józef Kaczkowski z Janowa. Za półroczny okres pracy Rachetti otrzymał wynagrodzenie w wysokości 1000 złotych polskich, podczas gdy łączne wynagrodzenie zatrudnionych przy budowie murarzy i pomocników wynosiło 3456 złotych.

Prace postępowały szybko – w listopadzie 1732 znaczna część kościoła była już wzniesiona, jednak w 1736 budowla nadal pozostawała nieukończona. Dalsze prace prowadzono etapami, a zasadniczą budowę zakończono dopiero w połowie XVIII wieku.

Problem autorstwa architektury kościoła, zwłaszcza jego monumentalnej fasady, pozostaje przedmiotem dyskusji. Kontrakt wymienia Rachettiego jako architekta odpowiedzialnego za projekt i budowę, jednak fasada wykazuje bardzo bliskie analogie do dzieł Karola Antoniego Baya, przede wszystkim do fasady kościoła Wizytek w Warszawie. Z tego względu Jerzy Kowalczyk oraz późniejsi badacze dopuszczali autorstwo Baya lub jego bezpośredni udział w opracowaniu koncepcji fasady.

Fasada kościoła w Leśnej, z dwiema wieżami flankującymi część środkową i bogatym zastosowaniem kolumn i półkolumn, należy do grupy późnobarokowych fasad kolumnowych powstałych w Rzeczypospolitej w drugiej ćwierci XVIII wieku. Rozwiązania tej grupy wywodziły się z tradycji rzymskiego baroku i były rozpowszechniane w Polsce przez architektów włoskich oraz artystów wykształconych we Włoszech.

Prace dla Radziwiłłów w Białej W latach 30. XVIII wieku Rachetti znalazł się również w kręgu artystów zatrudnianych przez Annę Katarzynę z Sanguszków Radziwiłłową. Po zniszczeniach z okresu wojny północnej księżna prowadziła szeroko zakrojone prace przy rezydencji Radziwiłłów w Białej, obejmujące remont i modernizację pałacu, oficyn oraz jego otoczenia.

Rachetti jest wzmiankowany w związku z pracami w Białej w latach 1730–1736. Pełnił przede wszystkim funkcję architekta nadzorującego i kierownika robót przy przebudowie rezydencji. Przedsięwzięcie angażowało w różnych okresach wielu architektów, m.in. Józefa Fontanę, Africanusa Goffaux i Jeana Deshommé, dlatego nie należy przypisywać Rachettiemu całej przebudowy zespołu.

Zatrudnienie w Białej świadczy o tym, że w latach 30. XVIII wieku Rachetti działał już również niezależnie od warsztatu Baya i otrzymywał zlecenia od jednego z najważniejszych dworów magnackich w Rzeczypospolitej.

Drohiczyn Z działalnością Rachettiego łączone są także inwestycje podlaskiego rodu Kuczyńskich w Drohiczynie. W literaturze przypisywano mu projekt kościoła benedyktynek pw. Wszystkich Świętych oraz późniejsze kolegium jezuitów.

Szczególnie mocno utrwaliła się atrybucja kolegium jezuitów, wzniesionego w latach 1746–1751 z inicjatywy superiora drohiczyńskich jezuitów Stefana Kuczyńskiego. Budynek bywa określany jako dzieło zaprojektowane przez Rachettiego, którego realizację prowadził prawdopodobnie Jan Krzysztof Adrian Kluk. Współczesne opracowania konserwatorskie traktują jednak autorstwo Rachettiego jako atrybucję, a nie fakt potwierdzony zachowanym kontraktem.

Jeszcze większe wątpliwości dotyczą kościoła benedyktynek w Drohiczynie. Starsze opracowania przypisywały jego projekt Rachettiemu, natomiast w nowszej literaturze autorstwo budowli wiązane jest z Jakubem Fontaną. Z tego względu obiekt nie może być obecnie uznany za pewną realizację Rachettiego.

Ostrołęka Jedna z najpóźniejszych znanych wzmianek o Rachettim pochodzi z 1751 i dotyczy kościoła parafialnego w Ostrołęce. Wcześniejszą rozbudowę świątyni prowadzono według koncepcji architekta określanego w źródłach nazwiskiem Bay. W 1751 zawarto natomiast umowę z „architektem Rakietym”, identyfikowanym z Wincentym Rachettim, dotyczącą wykonania sklepienia zakrystii.

Wzmianka ta jest istotna również dla chronologii życia architekta, ponieważ potwierdza, że Rachetti pozostawał czynny zawodowo jeszcze na początku lat 50. XVIII wieku.

Charakter działalności Rachetti należał do grupy architektów-budowniczych, których działalność łączyła projektowanie z bezpośrednim prowadzeniem robót. W dokumentach występował jako architekt, sporządzał projekty i ekspertyzy, zawierał kontrakty na wykonanie budowli, a zarazem sprawował nadzór nad murarzami i innymi rzemieślnikami.

Jego twórczość była silnie związana z warsztatem i repertuarem formalnym Karola Antoniego Baya. Nowsze badania podkreślają, że Rachetti często realizował projekty szwagra i samodzielnie wykonywał przede wszystkim mniejsze zlecenia. Nie oznacza to jednak, że był wyłącznie wykonawcą. Kontrakt dotyczący Leśnej Podlaskiej jednoznacznie wskazuje, że sporządził tam własny „abrys”, natomiast charakter jego udziału w innych przedsięwzięciach zależał od konkretnego zlecenia.

W budowlach związanych z jego działalnością występują rozwiązania typowe dla późnego baroku pierwszej połowy XVIII wieku: silna artykulacja elewacji za pomocą kolumn i pilastrów, wyoblone narożniki, spiętrzone porządki architektoniczne i malownicze modelowanie fasad. Szczególnie charakterystyczna jest fasada kościoła w Leśnej Podlaskiej, należąca do grupy monumentalnych fasad kolumnowych o genezie rzymskiej, rozwijanej w Rzeczypospolitej przez Baya, Rachettiego, Kacpra Bażankę i Jakuba Fontanę.

Realizacje Do udokumentowanych prac Rachettiego należą:

Siemiatycze – udział w budowie i przebudowie zespołu misjonarskiego, prowadzonej według projektów Karola Antoniego Baya; współudział przy klasztorze i budynkach zespołu w latach 20. i 30. XVIII wieku. Lublin – wspólnie z Karolem Antonim Bayem ekspertyza nieruchomości należącej do pijarów chełmskich, 1724 Leśna Podlaska – projekt („abrys”) i kierowanie rozpoczętą w 1731 budową kościoła paulinów; autorstwo lub współautorstwo fasady pozostaje przedmiotem dyskusji. Biała Podlaska – udział w przebudowie i remontach rezydencji Radziwiłłów, wzmiankowany w latach 1730–1736. Ostrołęka – umowa z 1751 dotycząca wykonania sklepienia zakrystii kościoła parafialnego.

Do realizacji przypuszczalnego autorstwa Rachettiego należą:

Drohiczyn – kolegium jezuitów z lat 1746–1751; autorstwo przypisywane Rachettiemu, realizacja prawdopodobnie pod nadzorem Jana Krzysztofa Adriana Kluka. Drohiczyn – kościół benedyktynek pw. Wszystkich Świętych; atrybucja występująca w starszej literaturze, obecnie kwestionowana na rzecz Jakuba Fontany.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Włoscy architekci Kategoria:Architekci barokowi Kategoria:Architekci związani z Warszawą Kategoria:Ludzie związani z Siemiatyczami Kategoria:Ludzie związani z Białą Podlaską Kategoria:Ludzie związani z Drohiczynem (Polska)