Zażółkiew – wieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie krasnostawskim, w gminie Krasnystaw, nad rzeką Żółkiewką.
Wieś starostwa krasnostawskiego w 1570 rokuЖерела до історії України-Руси. Том 07. Описи королівщин в землях руських XVI віку. Том 4. Люстрація 1570 р., Lwów 1903, s. 3.. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa chełmskiego.
Wieś stanowi sołectwo gminy Krasnystaw. Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) wieś liczyła 308 mieszkańców.
Wierni Kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii św. Franciszka Ksawerego w Krasnymstawie.
Historia Zażółkiew jest jedną ze najstarszych wsi w gminie Krasnystaw. W czasach Jagiellonów należała do wsi królewskich położonych wokół Krasnegostawu. Pierwsze wzmianki pisane pochodzą z 1476 roku; występuje wówczas ona jako wieś w dobrach królewskich zarządzanych przez Starostę krasnostawskiego.
W 1527 król Zygmunt I zatwierdził ugodę magistratu m Krasnegostawu z Janem z Tenczyna, wojewodą ziem ruskich, na mocy której ,,mieszkańcy wsi królewskich Zazołkwie, Wielebiesz i NumiewiczeObecnie Zażółkiew, Wielobycz, Niemienice zostali zobowiązani do odrabiania jednego dnia pańszczyzny w tygodniu z łanu na folwarku krasnostawskim". Prawo to potwierdzali kolejni królowie aż do Augusta III który w 1739 r. jako ostatni potwierdził to prawoKsięgi Grodzkie Grabowieckie – Seria RMO Sygn. 125; karta/strona: 834-842; Data: 1739 Warszawa.
Zapis z lustracji z roku 1564 informuje, że we wsi było „poddanych jak i zagrodników 11”, we wsi prosperowała także karczma. Kolejna lustracja z 1665 wylicza we wsi 13 kmieci i zagrodników oraz nadal funkcjonującą karczmę. Bez mała taka sama liczba mieszkańców na przestrzeni stulecia nie wynika z faktu że miejscowość się nie rozwijała. Teren ten był wielokrotnie pustoszony przez najazdy tatarskie, kozackie a na końcu szwedzkie. 1706 rok to czas zarazy ( dżumy) która nie oszczędziła okolicznej ludności zmniejszając populację o 1/3 . Wojna północna w latach 1702 - 1721 dopełniła dzieła, Zażółkiew leżała na szlaku przemarszu wojsk z Wołynia przez Zamość, Krasnystaw, Wysokie, Bychawę, Bełżyce do Lublina co wiązało się z kontrybucjami i rekwizycjami które ogołociły ludność z żywności. W księgach grodzkich krasnostawskich znajdują się zapisy o wydatkach na wojsko min. w Zażółkwi w 1715 rokuWydatki na wojsko we wsiach Małochwiej, Żażółkiew, Siennica, Niemienice, Latyczów; Miejsce przechowywania: Archiwum Państwowe w Lublinie; Księgi Grodzkie Krasnostawskie – Seria RMO Sygn. 3; karta/strona: k. 575; Data: 1715 Krasnystaw. Niedostatkiem spowodowane było również niepłacenie dziesięciny dla kościoła gdyż w 1752 roku wpłynęła skarga wikarych katedry krasnostawskiej którzy złożyli pozew przeciw chłopom gromad: Siennica, Małochwiej, Niemienice, Białka, Zażółkiew, w sprawie dziesięciny która zakończyła się wyrokiem sądu referendarskiegoSkarga wikarych katedry krasnostawskiej przeciw chłopom gromad: Siennica, Małochwieje, Niemienice, Białka, Zażółkiew, w sprawie dziesięciny Księgi Grodzkie Chełmskie – Seria RMO Sygn. 20235; karta/strona: k. 460 – 465; Data: 1752 Chełm. Orzeczenie sądu referendarskiego w sprawie dziesięciny na rzecz wikariuszów katedry w Krasnymstawie ze wsi: Siennica, Małochwieje, Niemienice, Białka, Zażółkiew, Latyczów, Góry, Zadworze, Piasek, Rońsko, Zagrody v. Zalewki, Niedziałowice i Rusów; Miejsce przechowywania: Archiwum Państwowe w Lublinie; Księgi Grodzkie Chełmskie – Seria RMO Sygn. 54/20381; karta/strona: k. 80 – 85; Data: 1752 Warszawa. Sytuacja powtórzyła się dwa lata później gdzie przed sąd zostali pozwani nie tylko wójtowie tych wsi ale i starosta krasnostawski Feliks PotockiWójtowie wsi Siennica, Małochwiej, Białka, Zażółkiew, Latyczów, Niemienice, Góry, Zadworze należących do starostwa Krasnystawskiego oraz starosta Potocki pozwani przed Sąd Referendarii Koronnej w sprawie opłaty zaległej dziesięciny proboszczowi parafii Krasnystaw; Miejsce przechowywania: Archiwum Państwowe w Lublinie; Księgi Grodzkie Chełmskie – Seria RMO Sygn. 56/20383; karta/strona: k. 156 – 156v, 162 – 162v; Data: 1754 Warszawa. W roku 1819 spisano układ pomiędzy przedstawicielem diecezji ks. dziekanem Michałem Gorajskim hrabią Pawłem Cieszkowskim dzierżawcą Dóbr Rządowych w Krasnymstawie oraz Janem Bieleckim przedstawicielem Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji w sprawie wysokości dziesięcin na utrzymanie kościołaks. Henryk Kapica , Kościół w Krasnymstawie , tom I, s. 209, ISBN: 978-83-964804-1-5. Wartość dziesięciny ze wsi Zażółkiew wynosiła 197,28 zł. W owym czasie było to roczne uposażenie organisty lub leśniczegoks. Henryk Kapica , Kościół w Krasnymstawie , tom I, s. 209, ISBN: 978-83-964804-1-5.
W 1827 r. we wsi było 11 domów i 84 mieszkańców. Wchodziła w skład majoratu Białka, który za zasługi w tłumieniu powstania listopadowego w 1835 r. na własność otrzymał generał Nikołaj Fedorowicz Plautin. Na cmentarzy parafialnym w Krasnymstawie spoczywa jego wnuk również generał Nikołaj Sergiejewicz Plautin który uciekając przed rewolucją bolszewicką dotarł tutaj i zmarłCmentarz parafialny w Krasnymstawie sektor XVII, rząd 1, nr. 31. Generał Lejtnant Nikołaj Sergiejewicz Plautin zmarł 30 października 1918 r. (w wyszukiwarce cmentarnej błędnie przetłumaczono nazwisko na Dalautin. Majorat został zlikwidowany ukazem uwłaszczeniowym cara w 1864 roku. W skutek ukazu uwłaszczeniowego ziemię otrzymało 23 chłopów o łącznym obszarze 510 mórg i 240 prętów miary nowopolskiej co w przeliczeniu daje około 286 hektarów. Wielkość gospodarstwa wynosiła od 21 do 24 mórg. Odszkodowanie dla w/w właściciela wsi wyniosło 273 rubli i 78 1/2 kopiejkiTabela likwidacyjna: Zażółkiew , Gmina: Białka, Krasnystaw, rok / lata: 1865-1893, Archiwum Państwowe w Lublinie, https://www.szukajwarchiwach.gov.
W miejscowości funkcjonowało kilka odkrywkowych kamieniołomów białego wapiennego kamienia, których pozostałości widoczne są obecnie na okolicznych polach.
W latach 1916–1927 funkcjonowała we wsi szkoła powszechna oraz biblioteka. W 1926 roku Polską Deklarację o Podziwie i Przyjaźni dla Stanów Zjednoczonych z okazji 150 rocznicy ogłoszenia Deklaracji Niepodległości USA podpisało 48 dzieci z tutejszej szkoły. Według spisu powszechnego z 1921 r. Zażółkiew liczyła 62 domy i 387 mieszkańców. W 1926 r. we wsi otwarto nowoczesną, jak na ówczesne czasy, mleczarnię, która aż do roku 1984 była siedzibą Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w Krasnymstawie. Na zebraniu wiejskim zwołanym przez sołtysa Stanisława Bąka 28 marca 1925 roku uchwalono że gromada przekaże pod dzierżawę spółdzielni plac przy ,, wygonie" przy posesji należącej do Adama Haratyma pod warunkiem wybudowania mleczarni wyrabiającej masło i ser. Budowa trwała około roku a efektem jej było powstanie największej w gminie mleczarni która stała się centralą i zarazem zamiejscową siedzibą zarządu krasnostawskiej mleczarni.Po przenosinach do nowego lokalu sytuacja spółdzielni poprawiła się. W ciągu 1926 roku spółdzielnia przerobiła 811 839 litrów mleka, wyrobiła 33 738 kg masła a za mleko wypłaciła członkom 165 320 złotych. Udział wynosił 8 złotych a wpisowe członkowskie 1 zł 67 groszy. ,,Krasnostawska Mleczna Droga" str. 14 ,18 wydana przez Okręgową Spółdzielnie Mleczarską w Krasnymstawie pod redakcją Franciszek Piątkowski , Władysław Styrczula, Agata Szczuchniak. Druk PPHU Projan Toruń 2013. W zachowanej dokumentacji szczątkowej Spółdzielnia Mleczarska Parowa w Zażółkwi przerabiała dziennie 2000 litrów mleka i produkowała 70 kg masła i 10 kg sera.
W 1927 roku w Zażółkwi powstała straż pożarna która swoją remizę wybudowała obok mleczarni, skupiała również i ochotników ze wsi Rońsko i tak zostało po dzień dzisiejszy. Pierwotna remiza niestety nie zachowała się ale obecna z lat 50 XX wieku znajduje się bez mała w tym samym miejscu. W roku 1942 Niemcy nakazali aby strażacy brali udział w rekwizycjach i łapankach na przymusowe roboty dając do dyspozycji konie i wozy. Strażacy odmówili iż byłoby to zachowaniem niegodnym strażaka konsekwencją tego było że Niemcy porozbijali siekierami drzwi do strażnicy i zabrali cały sprzęt (kaski, węże) pacyfikując w ten sposób działalność straży, która reaktywowana została dopiero w sierpniu 1944 roku po przejściu frontu.
1 stycznia 1960 utworzono Gromadę Zażółkiew z siedzibą GRN w Zażółkwi z obszarów zniesionych gromad Rońsko i NiemieniceUchwała Nr 10/59 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 28 sierpnia 1959 r. w sprawie utworzenia i zniesienia niektórych w województwie lubelskim w ramach Obwieszczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 19 grudnia 1959 r. o ogłoszeniu jednolitego tekstu Uchwały Nr 10/59 [...] (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 23 grudnia 1959 r., Nr. 9, Poz. 63). 29 marca 1960 gromadę Zażółkiew zniesiono przez przeniesienie siedziby GRN z Zażółkwi do kol. Rońsko i zmianę nazwy jednostki na gromada Rońsko koloniaUchwała Nr 3/60 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 29 marca 1960 r. w sprawie zmiany siedziby niektórych gromadzkich rad narodowych w powiecie krasnostawskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 23 kwietnia 1960 r., Nr. 3, Poz. 19). 1 stycznia 1962 gromadę Rońsko Kolonia zniesiono przez przeniesienie siedziby GRN z Rońska Kolonii do miasta Krasnegostawu i zmianę nazwy jednostki na gromada KrasnystawUchwała Nr 18/61 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 29 września 1961 r. w sprawie zmiany siedziby gromadzkich rad narodowych w niektórych powiatach województwa lubelskiego (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie z dnia 30 grudnia 1961 r., Nr. 11, Poz. 85).
Przypisy GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
Opis parafii na stronie diecezji
Linki zewnętrzne
Kategoria:Krasnystaw (gmina wiejska) Kategoria:Wsie starostwa krasnostawskiego