Owczary () – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie oławskim, w gminie Oława.

Informacje ogólne Wieś położona jest 13 kilometrów od Oławy. Powierzchnia miejscowości wynosi 758,66 ha.

Przez miejscowość przebiega droga krajowa nr 39, która w okolicy bezkolizyjnie i bez węzła przecina autostradę A4. W okresie PRL-u, do 1985 roku, Owczary leżały w ciągu drogi międzynarodowej E22. Wieś ma połączenie drogowe z autostradą A4 przez położony w niedalekiej odległości węzeł w Przylesiu.

We wsi znajduje się sklep spożywczo-przemysłowy, a także market sieci „Dino”.

Podział administracyjny W okresie pruskim Owczary należały do gminy z siedzibą w Oleśnicy Małej (Klein-Öls), tamteż znajdował się urząd stanu cywilnego właściwy wsi. Od 1816 r. wieś znajdowała się w powiecie oławskim rejencji wrocławskiej pruskiej prowincji Śląsk, a od 1919 r. na terenie wyodrębnionej prowincji Dolny Śląsk.

Po ustanowieniu administracji polskiej w latach 1945-1954 Owczary należały do gminy Oleśnica MałaWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa. W latach 1954-1959 wieś należała i była siedzibą gromady OwczaryUchwała Nr 24/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. w sprawie podziału na nowe gromady powiatu oławskiego; w ramach Zarządzenia nr 13 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 20 listopada 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 2 października 1954 r. dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 3 grudnia 1954 r., Nr. 9, Poz. 71). W latach 1960-1972 wieś należała do gromady CzęstociceUchwała Nr 25 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 20 sierpnia 1959 r. w sprawie zniesienia, utworzenia, zmiany granic oraz przeniesienia siedzib niektórych gromad w województwie wrocławskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 30 grudnia 1959 r., Nr. 8, Poz. 34), zatwierdzona uchwałą Rady Ministrów Nr 458/59 z dnia 27 listopada 1959 r. w sprawie zatwierdzenia uchwał Wojewódzkich Rad Narodowych w Białymstoku, Koszalinie, Poznaniu i Wrocławiu w przedmiocie połączenia, zniesienia i utworzenia niektórych gromad. Od 1973 r. wieś znajduje się na terenie gminy wiejskiej OławaUchwała Nr XIX/109/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 13 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie wrocławskim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu z dnia 15 grudnia 1972 r., Nr 8, Poz. 165). Do 1975 r. wieś znajdowała się na terenie powiatu oławskiego województwa wrocławskiegoWykaz miast, osiedli i gromad: stan z dn. 1 I 1971 r., Cz. 1. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny – Biuro Spisów, 1971.. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w pomniejszonym terytorialnie województwie wrocławskim, a w latach 1990-1998 podlegała urzędowi rejonowemu w Oławie.

Historia

Do 1400 r. n.e. Obszar obecnej wsi był zamieszkany już w okresie neolitu od ok. 5500 roku p.n.e. do 2200 roku p.n.e..

Wieś powstała w pierwszej połowie XIII w. n.e. o układzie owalnicy z lancetowatą nawsią, znajdująca się przy drodze łączącej Oleśnicę Małą z Łukowicami Brzeskimi i Brzegiem. Pierwotny układ wsi składał się z owalnego placu w środku, wokół którego wyznaczono miejsce na kościół i karczmę, a na wyznaczonych działkach powstały domy z budynkami gospodarczymi. Z centralnego placu wychodziły obydwie drogi, jedna prowadząca do Jankowic Małych i Chwalibożyc oraz druga prowadząca do Kolnicy i Kłosowa. Z czasemu układ ten uległ zatarciu na skutek podziałów działek dokonywanych w procesie ich dziedziczenia przez spadkobierców.

Wieś założył w 1226 r. zakon templariuszy z komandorii w Oleśnicy Małej, którzy otrzymali zamek myśliwski i las w Oleśnicy Małej wraz z wsiami Brożec i Jaworów od księcia śląskiego Henryka I Brodatego i jego żony Jadwigi w latach 1220-1227. Owczary są wraz z Chwalibożycami, Częstocicami, Kowalowem i Kłosowem jednym z kilku wsi założonych przez templariuszy w okolicy. W 1230 r. wieś miała powierzchnię 42 łanów, z czego 6 stanowiły wolne łany, a jeden stanowił Widmut, czyli własność kościelną. Wieś należała do zakonu templariuszy do czasu likwidacji zakonu w 1312 r.. W kwietniu 1241 r. wieś została spalona przez najeżdżających Polskę Mongołów. Wśród ok. 500 zbrojnych pachołków walczących u boku templariuszy i zabitych w czasie bitwy pod Legnicą znajdował się dowodzony przez sołtysa wsi oddział składający się z zdolnych do walki mężczyzn z Owczar.

W dokumencie wystawionym w 1294 r. przez Bertrama, komtura templariuszy w Niemczech, Czechach i Polsce, wspomniany jest sołtys Owczar Dietrich jako świadek przy uposażaniu sołtysa i kościoła w Chwalibożycach. Od 1312 r. po likwidacji zakonu templariuszy Owczary należały do księstwa brzeskiego. Do 1329 r. Owczary wraz z Kowalowem płaciły dziesięcinę na rzecz kościoła w Wiązowie, a od 1329 r. płaciły dziesięcinę na rzecz kościoła św. Idziego we Wrocławiu. W 1364 r. książę brzeski Ludwik I zapisał 10 grzywien z dochodu z Owczar (Tempilvelt) konwentowi Bożego Ciała we Wrocławiu, należącego do zakonu joannitów. W 1376 r. po raz pierwszy jest wspomniany kościół w Owczarach, w dokumencie wystawionym przez kancelarię kardynała Jana z Wrocławia.

Lata 1400-1945 Z Owczar pochodzili m.in. Thilo, który w 1377 r. był radnym w Brzegu; Hanke, burmistrz Brzegu w 1378 r.; Jan, wikariusz kościoła zamkowego św. Jadwigi w Brzegu w 1418 r. i kanonik w brzeskim kościele św. Jadwigi w 1436 r.; Stephan i Michael, sołtysi Owczar i ławnicy brzescy odpowiednio w 1440 i 1467 r. oraz Piotr, sołtys Pisarzowic w 1497 r. Z Owczar pochodził Mikołaj Tempelfeld, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego w 1433 r. oraz kaznodzieja w kościele Mariackim w Krakowie i kościele św. Elżbiety we Wrocławiu, pochodzący z rodu patrycjuszy wrocławskich i brzeskich wywodzącego się od pierwszego dziedzicznego sołtysa Owczar. Owczary ucierpiały w wyniku wojen husyckich w pierwszej połowie XV w., wojny trzydziestoletniej w pierwszej połowie XVII w. i wojen śląskich w połowie XVIII w., a wojny, jak też reformacja w XVI w. spowodowała brak księży w parafiach, przez co joannici, posiadający swoją komandorię w Oleśnicy Małej i wspomniani jako właściciele wsi od 1484 r., obsługiwali parafię w Owczarach jedynie okresowo. Od 1589 r. Owczary należały do parafii w Jaworowie, której częścią były przez ok. 100 lat do końca XVII w..

W latach 1632-1633 przez Owczary i Małujowice przeszła epidemia dżumy. W 1642 r. w okresie wojny trzydziestoletniej Owczary, wraz z Oleśnicą Małą, Osiekiem, Niemilem, Częstocicami, Kłosowem i Jaworowem zostały złupione i zniszczone przez szwedzkie oddziały pod wodzą generała Tortensohna stacjonujące w Brzegu. W wyniku wojny trzydziestoletniej zniszczeniu uległy kościół i szkoła we wsi. Z kościoła ocalał tylko fragment zakrystii. Po zakończeniu wojny trzydziestoletniej mieszkańcy Owczar zasadzili krzewy w gruntach kościelnych przy drodze na Częstocice, które zostały wykarczowane ok. 1710 r. W latach 1651-1655 wybuchały rozruchy we wsi związane z świadczeniami i obciążeniami zarówno finansowymi, jak i w naturze. Około 1678-1680 r. kościół we wsi został odbudowany, a następnie stał się kościołem filialnym parafii w Oleśnicy Małej.

Na początku XVIII w. utworzona została samodzielna parafia w Owczarach. W 1715 r. we wsi jest wspomniana stara plebania, która 28 listopada 1715 r. została sprzedana wraz z ogrodem. Na początku XVIII w. we wsi zorganizowano nauczanie dwusezonowe, w ramach której latem uczniowie uczęszczali do szkoły w Oleśnicy Małej, a zimą przyjeżdżał do Owczar oddelegowany nauczyciel. Joannici z komandorii w Oleśnicy Małej, wspomniani jako właściciele wsi w 1783 r., pozostawali właścicielami Owczar do czasu sekularyzacji dóbr zakonnych na mocy ustawy z 30 października 1810 r..

24 września 1812 r. otwarta została nowa szkoła we wsi, ufundowana przez landrata oławskiego hrabiego von Hoverdena z Psar. W 1815 r. wieś nabył marszałek polny hrabia Johann David Ludwig Yorck von Wartenburg, który rok wcześniej otrzymał majątek poklasztorny w Oleśnicy Małej od króla Prus Fryderyka Wilhelma III w zamian za zasługi w czasie wojen napoleońskich. W latach 1819, 1830 i 1845 wieś jest wspomniana jako własność hrabiów z rodu Yorck von Wartenburg. W 1830 r. we wsi jest wspomniana szkoła katolicka z jednym nauczycielem, a także dom inwalidów (Invalidenhaus). W 1832 r. parafia w Owczarach odkupiła ogród, a w 1835 r. urządziła nową plebanię po dobudowaniu piętra w budynku starej szkoły. W 1832 r. szkoła otrzymała nowy budynek, a w 1840 r. otwarto „szkołę zimową” dla uczniów z Jankowic Małych. W 1855 r. wieś została połączona szosą z Brzegiem i Strzelinem. Około 1870 r. we wsi powstał wiatrak typu holender. W 1885 r. we wsi znajdowało się 111 domów. W latach 1888-1896 we wsi powstał nowy cmentarz.

15 września 1910 r. otwarta została linia kolejowa Brzeg-Strzelin przebiegająca niedaleko wsi, z której mieszkańcy Owczar mogli skorzystać dzięki stacji kolejowej w Łukowicach Brzeskich. W czasie I wojny światowej zginęło 32 mieszkańców wsi. W pierwszej połowie XX w. we wsi znajdowały się szkoła z mieszkaniem dla nauczyciela, przedszkole, filia banku, dom starców oraz dwa place - sportowy i jeździecki.

Historia najnowsza Owczary wraz z Łukowicami Brzeskimi i Małujowicami zostały zdobyte 4 lutego 1945 r. przez 9 Gwardyjską Dywizję Powietrznodesantową 1 Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej pod wodzą pułkownika Szumiejewa. Niemieccy mieszkańcy wsi ewakuowali się w styczniu 1945 r. przez stację kolejową w Brzegu, choć część pozostała w okolicy, wygnana przez żołnierzy Armii Czerwonej do Łukowic Brzeskich, gdzie 11 lutego 1945 r. zginął niemiecki proboszcz parafii w Owczarach Leon Görlich. Od czerwca 1945 r. na terenie Owczar zaczęli pojawiać się polscy osadnicy, głównie z Kowalówki w przedwojennym województwie tarnopolskim i z województwa krakowskiego. W czerwcu 1945 r. we wsi założono posterunek Milicji Obywatelskiej. 19 września 1945 r. uruchomiona została Agencja Pocztowo-Telekomunikacyjna „Polanówka”, która pod różnymi nazwami funkcjonowała do 31 marca 1979 r.. 27 października 1945 r. otwarta została 7-klasowa szkoła podstawowa, będąca później 8-klasową, a potem 4-klasową szkołą podstawową. Do końca 1945 r. ze wsi wyjechali wszyscy pozostali przedwojenni niemieccy mieszkańcy wsi.

24 stycznia 1956 r. niedaleko Owczar, przy skrzyżowaniu linii kolejowej Brzeg-Strzelin i autostrady A4 rozbił się należący do polskich Sił Powietrznych samolot myśliwski Lim-2 (polska wersja radzieckiego myśliwca MiG-15 bis). W wyniku wypadku zginął pilot por. Ryszard Wacław Krasowski (ur. 30 grudnia 1933 r. w Gdyni) z 3 Pułku Lotnictwa Myśliwskiego 6 Dywizji Lotnictwa Myśliwskiego polskich Sił Powietrznych stacjonującego na lotnisku w Strachowicach (obecnie część Wrocławia).

W okresie PRL-u we wsi znajdowały się posterunek Milicji Obywatelskiej, placówka pocztowa, szkoła podstawowa, biblioteka publiczna, żłobek oraz ośrodek zdrowia z laboratorium, oddziałem położniczym i oddziałem stomatologicznym. W 1973 r. szkoła podstawowa w Owczarach stała się filią szkoły podstawowej w Oleśnicy Małej z klasami I-III. W 1995 r. szkoła w Owczarach stała się filią szkoły podstawowej w Chwalibożycach. Szkoła w Owczarach funkcjonowała do 2002 r., kiedy została zamknięta, a jej uczniowie zostali przeniesieni do szkoły w Chwalibożycach. 22 lutego 1953 r. we wsi został założony klub piłki nożnej LZS Sokół Owczary, który 25 lipca 2002 r. zmienił nazwę na Replay Owczary. W sezonie 2009/10 klub grał w meczach klasy B w grupie Wrocław VII. W 2010 r. działalność klubu została zawieszona.