Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską – umowa międzynarodowa zawarta 28 lipca 1993 w siedzibie Rady Ministrów przez arcybiskupa Józefa Kowalczyka, nuncjusza apostolskiego w Polsce, i Krzysztofa Skubiszewskiego, ministra spraw zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej w rządzie Hanny Suchockiej. Prace nad dokumentem trwały od jesieni 1991 roku.

Ustawa o wyrażeniu zgody na ratyfikację konkordatu została zgłoszona do Sejmu III kadencji w dniu 8 stycznia 1998 r. i poddana pod głosowanie w trybie art. 89 ust. 1 Konstytucji RP, co oznaczało, że przyjęcie ustawy wymagało zwykłej większości głosów. Za przyjęciem ustawy głosowali głównie posłowie koalicji rządowej AWS-UW oraz PSL, ROP i posłów niezrzeszonych. Przeciw zagłosowali posłowie SLD (273 za, 161 przeciw, 2 głosy wstrzymujące się). Ustawa została następnie przyjęta przez Senat (bez poprawek, 67 głosów za, 24 przeciw, 2 głosy wstrzymujące się). Dokument ratyfikacyjny został podpisany przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego 23 lutego 1998. Tego samego dnia konkordat ratyfikował również papież Jan Paweł II. Wymiana dokumentów ratyfikacyjnych nastąpiła 25 marca. Konkordat wszedł w życie miesiąc później, 25 kwietnia 1998 r.

Treść konkordatu

Konkordat składa się z preambuły i 29 artykułów. Reguluje wzajemne relacje państwa i Kościoła katolickiego, potwierdzając ich niezależność i autonomię oraz zobowiązanie do współdziałania dla dobra wspólnego (art. 1).

Przewiduje utrzymywanie stałych stosunków dyplomatycznych poprzez Nuncjusza Apostolskiego w Warszawie i Ambasadora RP przy Stolicy Apostolskiej w Rzymie (art. 2).

Państwo zobowiązało się uznawać osobowość prawną Kościoła i jego instytucji oraz zapewniać swobodę komunikacji ze Stolicą Apostolską i innymi podmiotami kościelnymi (art. 3–4).

Gwarantowana jest wolność publicznego sprawowania kultu, nienaruszalność miejsc świętych oraz określone zasady organizowania uroczystości religijnych (art. 5 i 8).

Tworzenie i zmiana struktur kościelnych należy do władzy kościelnej przy zachowaniu określonych zasad dotyczących diecezji i biskupów - m.in. biskup musi być obywatelem polskim, a granice diecezji nie mogą przekraczać granic Polski. Nominacje biskupów należą do wyłącznej kompetencji Stolicy Apostolskiej z obowiązkiem uprzedniego poufnego poinformowania rządu o kandydacie na biskupa diecezjalnego (art. 6-7).

Ustalono katalog dni wolnych od pracy obejmujący niedziele i niektóre święta kościelne (art. 9).

Małżeństwo kanoniczne wywołuje skutki cywilne w przypadku braku przeszkód do zawarcia małżeństwa według prawa świeckiego, jeśli nupturienci wyrażą taką wolę. Rozdziela się kompetencje sądów kościelnych i państwowych w sprawach małżeńskich (art. 10). Strony Konkordatu deklarują współdziałanie w ochronie małżeństwa i rodziny (art. 11).

Państwo zapewnia organizowanie nauki religii w szkołach i przedszkolach publicznych na życzenie zainteresowanych. Władza kościelna opracowuje podręczniki i wydaje upoważnienia nauczycielom do prowadzenie zajęć z religii, przy czym wykształcenie pedagogiczne katechetów jest przedmiotem uzgodnień między władzą kościelną a państwową (art. 12). Państwo gwarantuje możliwość praktyk religijnych dzieciom i młodzieży podczas zorganizowanego wypoczynku (art. 13), a Kościół ma prawo prowadzić szkoły, placówki oświatowe i uczelnie wyższe na określonych zasadach, w tym z możliwością dotacji (art. 14–15).

Uregulowano duszpasterstwo wojskowe w ramach ordynariatu polowego (art. 16) oraz zapewniono możliwość wykonywania praktyk i korzystania z posług religijnych w zakładach penitencjarnych, wychowawczych i resocjalizacyjnych oraz zakładach opieki zdrowotnej i opieki społecznej (art. 17), a także możliwość duszpasterstwa w językach mniejszości narodowych (art. 18).

Uznano prawo wiernych do zrzeszania się zgodnie z prawem kanonicznych, przy czym w zakresie, w jakim zrzeszenia te swoją działalnością wkraczają w sferę uregulowaną prawem państwowym, podlegają temu prawu (art. 19). Umożliwiono też Kościołowi Katolickiemu prowadzenie działalności wydawniczej i medialnej (art. 20) oraz charytatywnej i misyjnej, w tym organizowania zbiórek, przy czym do zbiórek tych, a także do zbierania ofiar ne cele kultu religijnego nie stosuje się przepisów prawa polskiego o zbiórkach publicznych. Państwo ma obowiązek - w miarę możliwości - dotować konserwację i remonty zabytkowych obiektów sakralnych i dzieł sztuki stanowiących dziedzictwo kultury (art. 21–22).

Kościelne osoby prawne mogą nabywać i zarządzać mieniem, zakładać fundacje oraz budować i utrzymywać obiekty sakralne i cmentarze zgodnie z prawem polskim (art. 23–24 i 26). Przewidziano współpracę z państwem w zakresie ochrony dóbr kultury (art. 25).

Sprawy wymagające nowych rozwiązań mają być regulowane dodatkowymi umowami, spory rozstrzygane drogą dyplomatyczną, a konkordat wchodzi w życie po ratyfikacji i wymianie dokumentów (art. 27–29).

Krytyka konkordatu Przeciw ratyfikowaniu konkordatu protestowało Stowarzyszenie na Rzecz Praw i WolnościStowarzyszenie na Rzecz Praw i Wolności liczyło ok. 1000 członków. Powstało z komitetów na rzecz referendum w sprawie karania za aborcje. Opowiadało się przeciw „uprawianej pod auspicjami państwa indoktrynacji religijnej dzieci i młodzieży” oraz uprzywilejowaniu materialnemu Kościołów. Barbary Labudy z UD. Członkowie stowarzyszenia stwierdzili, że „czytając konkordat odnosi się wrażenie jakoby Kościół był zwierzchnikiem państwa”, a „umowa ta wspiera aspiracje Kościoła do uczynienia z Polski państwa wyznaniowego”. Ich zdaniem umowa z Watykanem gwarantuje księżom, że nadal będą płacić podatek w postaci niskiego ryczałtu, a nie rozliczać się z fiskusem jak zwykli obywatele. Konkordat przewiduje, że małżeństwo zawarte w kościele będzie ważne, jeśli w ciągu 5 dni zostanie zarejestrowane w Urzędzie Stanu Cywilnego – „Nie wiadomo kto ma iść z wnioskiem do USC: ksiądz czy młoda para. Bez tego w świetle prawa będzie to konkubinat, a nie małżeństwo. Dzieci takiej pary będą zmuszone do występowania do sądu o przyznanie im nazwiska, kobieta nie dostanie wdowiej renty, małżonkowie nie będą po sobie dziedziczyć” – wyliczała Labuda. Konkordat przewiduje naukę religii od przedszkola – „A co z dziećmi, które nie są katolikami? W szkole mogą chodzić na etykę, a w przedszkolu?” – zastanawiała się Labuda. Jej zdaniem z niejasnych zapisów konkordatu wynika też, że Kościół jako właściciel większości cmentarzy mógłby odmówić pochówku. Zdaniem Stowarzyszenia podobne niejasności doprowadzą do „szarej strefy prawnej”, chaosu i natłoku spraw w sądach. Według Marka Gromelskiego rząd przekroczył swe kompetencje, podpisując konkordat w czasie, gdy nie było Sejmu. Krytykowano też utrzymywanie treści umowy w tajemnicy – „we Włoszech dyskusja nad sześcioma projektami konkordatu była jawna. U nas zamknięto sprawę przed opinią publiczną, jakby to był traktat wojenny” – mówiła Labuda.

28 marca 1994 r. obradowała w Warszawie Komisja Wspólna Rządu i Polskiej Rady Ekumenicznej. Tematem spotkania były bieżące stosunki państwa z siedmioma Kościołami zrzeszonymi w Radzie, a szczególnie kwestie związane z uregulowaniem prawnych relacji między państwem i Kościołami chrześcijańskimi. Wicepremier Aleksander Łuczak powiedział po posiedzeniu komisji, że nie będzie drugiego Konkordatu, ale w razie ratyfikacji Konkordatu ze Stolicą Apostolską należy zagwarantować równe prawa innym Kościołom i wyznaniom. Aleksander Łuczak powiedział, że gdyby Konkordat nie został ratyfikowany, to niektóre rozwiązania zawarte w skierowanych już do laski marszałkowskiej projektach ustaw towarzyszących Konkordatowi, trzeba by wycofać. Biskup Jan Szarek odpowiadając na pytanie o uprzywilejowanie Kościoła katolickiego powiedział, że trudno mówić o uprzywilejowaniu. „Jeśli chodzi o sam konkordat, to ma on zupełnie inną rangę niż ustawy poszczególnych Kościołów. I tylko w tym przypadku Kościół katolicki jest postawiony na pierwszym miejscu. Postulaty Polskiej Rady Ekumenicznej szły w tym kierunku, żeby w przyszłej konstytucji zapisać inne sformułowania niż obecne. I wtedy wobec prawa wszyscy będą równi” – stwierdził biskup Szarek.

Goszczący w Zamościu przed wyborami prezydenckimi w 1995 roku Aleksander Kwaśniewski oświadczył, że jego partia nie walczy z Bogiem, lecz z częścią hierarchii kościelnej i będzie sprzeciwiał się ratyfikacji konkordatu, a stosunki między państwem a Kościołem winny opierać się na ewangelicznej zasadzie: „Oddajcie Bogu, co boskie, a cesarzowi, co cesarskie”.

Zobacz też Konkordat wschowski 1737 Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską (1925) Ślub konkordatowy

Przypisy .

Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r. (). Pkt 21 uzasadnienia do projektu ustawy.

Wybrana literatura

Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r. Dziesięć lat polskiego konkordatu, red. Cz. Janik, P. Borecki, Warszawa 2009. J. Wisłocki, Konkordat polski 1993 tak czy nie, Warszawa 1993. Konkordat polski 1993. Wybór materiałów źródłowych z lat 1993–1996, red. B. Górowska, Cz. Janik, Warszawa 1997. Konkordat polski w 10 lat po ratyfikacji, red. J. Wroceński, H. Pietrzak, Warszawa 2008. J. Krukowski, Konkordat polski. Znaczenie i realizacja, Lublin 1999.

Kategoria:Kościół katolicki w Polsce Kategoria:Prawo wyznaniowe Kategoria:Stosunki polsko-watykańskie Kategoria:1993 w Polsce Kategoria:1998 w Polsce