Pałac Brühla, rzadziej pałac Sandomierski – rokokowy pałac, który znajdował się w Warszawie przy ul. Wierzbowej 1, przy placu marsz. Józefa Piłsudskiego. Został zniszczony przez Niemców po upadku powstania warszawskiego w grudniu 1944 roku razem z sąsiednim pałacem Saskim. Planowana jest odbudowa obu pałaców.

Historia thumb|left|Pałac Jerzego Ossolińskiego na wykonanym około 1656 rysunku autorstwa Pałac powstał w latach 1639–1642 dla podskarbiego, kanclerza wielkiego koronnego, marszałka sejmu i wojewody sandomierskiego Jerzego Ossolińskiego. Ze względu na jedną z funkcji inwestora, wojewody sandomierskiego, pałac zwano Sandomierskim. Budynek charakteryzował się zbudowanym na planie prostokąta korpusem głównym z dwiema sześciokątnymi wieżyczkami w narożach od strony ogrodu. Jego architektura nawiązywała do stylu palladiańskiego.

Po śmierci Jerzego Ossolińskiego pałac przeszedł w ręce rodziny Lubomirskich (córka Ossolińskiego, Helena Tekla wyszła za mąż za Aleksandra Michała Lubomirskiego). Na polecenie Heleny Tekli i jej syna, Józefa Karola Lubomirskiego, w latach 1681–1697 nastąpiła przebudowa budynku według projektu Tylmana z Gameren. Od strony dziedzińca dobudowano dwa dwupiętrowe alkierze ozdobione rzeźbami królów i zwieńczone stożkowymi dachami. Alkierze te połączone zostały dobudowaną siedmioosiową elewacją, która zasłoniła dotychczasową pięcioosiową. Od strony ogrodu z kolei w miejscu wież wzniesiono dwa dwupiętrowe pawilony. Prawdopodobnie w czasie tej przebudowy (albo jeszcze przed jej rozpoczęciem) wystrój wewnętrzny pałacu został wzbogacony o kamieniarkę wymontowaną z pałacu Kazanowskich, zakupionego przez Helenę Teklę w 1663. Oprócz tego w pałacu zainstalowano pierwsze w Warszawie dźwigi osobowe (windy), przeznaczone dla Jerzego Ossolińskiego i jego żony. Szyb jednej z nich został odnaleziony przez Jana Zachwatowicza podczas przebudowy budynku na siedzibę Ministerstwa Spraw Zagranicznych w latach 30. XX wieku.

Po śmierci Józefa Karola Lubomirskiego gmach stał się własnością rodziny Sanguszków. W 1721 i 1727 był podarowywany (z problemami natury prawnej) królowi Augustowi II Mocnemu, zaś około 1733 ponownie znalazł się w rękach Sanguszków. W 1750 został zakupiony przez Henryka Brühla, pierwszego ministra króla Augusta III Sasa. Z jego inicjatywy w latach 1754–1759 przeprowadzono kolejną przebudowę gmachu. Autorami projektu byli dwaj architekci: Joachim Daniel Jauch i Johann Friedrich Knöbel. Przebudowa nadała fasadom gmachu styl rokokowy. Podczas prac podwyższono korpus główny do wysokości dwóch pięter i zwieńczono go wysokim dachem mansardowym. Oprócz tego nad głównym wejściem zbudowano balkon, a także zlikwidowano wnęki z rzeźbami na fasadzie przy jednoczesnym zastąpieniu ich oknami. Fasada od strony ogrodu otrzymała klasycyzującą kolumnadę. Na miejscu budynku wjezdnego zbudowano reprezentacyjną bramę, ponadto po obu stronach dziedzińca stanęły dwie piętrowe oficyny. Wnętrza pałacu wyposażono w wiele sprzętów sprowadzonych z Drezna. thumb|left|Elewacja pałacu w 2. połowie XVIII wieku Po śmierci Brühla pałac odziedziczył jego syn, starosta warszawski Alojzy Fryderyk Brühl. Gmach został wynajęty ambasadzie Rosji, a w późniejszym okresie zakupiony przez księcia Adama Ponińskiego. Obciążony licznymi długami, wkrótce stał się własnością licznej grupy wierzycieli. 29 maja 1787 Rada Nieustająca przyjęła bezprecedensową w historii stosunków międzynarodowych uchwałę o zakupie z funduszy państwa pałacu Brühla jako siedziby dla ambasady Rosji za sumę 1 miliona złotych. Pieniądze te, pochodzące z nadwyżek budżetu, miały być przeznaczone na wyposażenie polskiej armii.

W latach 1787–1788 odbył się remont generalny pałacu Brühla, którym kierował Dominik Merlini, projektant Łazienek Królewskich. Po III rozbiorze Polski budynek został rezydencją władz pruskich, w późniejszym okresie natomiast siedzibą francuskiego gubernatora Warszawy, a następnie francuskiego posła. W czasach kongresowego Królestwa Polskiego pałac był miejscem urzędowania wielkiego księcia Konstantego i polityka Nikołaja Nowosilcowa. Po roku 1862 gmach pełnił funkcję siedziby różnych instytucji: wydziału Paszportowego Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych (1862; w budynku zostaje też wówczas urządzona cerkiew pw. św. Jerzego Zwycięzcy, znana też jako cerkiew Warszawskiego Okręgu Wojskowego – istniejąca w pałacu do 1915), rezydencji i kancelarii Naczelnika Rządu Cywilnego (w okresie czerwiec 1862–lipiec 1863), kancelarii i rezydencji naczelnika Komitetu Urządzającego ds. włościan w Królestwie Polskim (w latach 1864–1867), kancelarii i rezydencji naczelnika Warszawskiego Komitetu Cenzury (w latach 1864–1869 i 1871–1876), kancelarii Rady Głównej Opiekuńczej Zakładów Dobroczynnych (1868), kancelarii do składania próśb u podnóżka tronu (w latach 1868–1876) oraz komisji ds. oszacowania gruntów pod rozszerzenie esplanady cytadeli (1869).

W latach 1875-1876 miał miejsce remont oraz rozbiórka oficyn na tyłach pałacu (przy ul. Wierzbowej). W 1879 pozostająca część ogrodu została rozparcelowana, a przy pałacu została wytyczona ul. Kotzebue (obecna ul. Fredry). Następnie pałac pomieścił warszawski damski komitet towarzystwa Czerwonego Krzyża, w tym szpital dla żołnierzy w czasie wojny rosyjsko-tureckiej (w latach 1877–1878) oraz ekspozycje Muzeum Sztuk Pięknych i Muzeum Przemysłu i Rolnictwa (w latach 1881–1882). Jesienią 1882 budynek został przejęty przez Zarząd Warszawskiego Telegrafu, a w latach 1882–1883 część jego pomieszczeń przeznaczono na zimową siedzibę Warszawskiego Towarzystwa Wioślarskiego. thumb|left|Pałac około roku 1908 W 1882 przeprowadzono kolejną przebudowę, która miała na celu przystosowanie budynku dla Centralnego Biura Telegraficznego (Głównego Urzędu Telegraficznego). Powstało wtedy dodatkowe wejście od ul. Kotzebue. Obniżono dach nad korpusem głównym nad którym zbudowano jednopiętrową nadbudówkę oraz obniżono z czasem wysokość zwieńczeń alkierzy. Autorem projektu przebudowy pałacu był Karol Kozłowski. Przed rokiem 1932 wykonano rekonstrukcję elewacji alkierzy z czasów Tylmana z Gameren, ale z wysokością i dachami z rokokowych projektów Jaucha i Knöbla. Przebudowano też elewację korpusu głównego usuwając niekorzystne przekształcenia otworów okiennych z XIX wieku.

Po przeniesieniu Głównego Urzędu Telegraficznego do nowo wybudowanego gmachu przy ul. Nowogrodzkiej 45 pałac przejęło Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Po 1932 przeprowadzono przebudowę korpusu głównego pałacu, ponadto od strony ul. Fredry wzniesiono nowe, modernistyczne skrzydło budynku mieszczące mieszkanie ministra Józefa Becka i salę balową oraz rozbudowano lewą oficynę pałacu o budynek biurowy (od strony Ogrodu Saskiego). Poziom dziedzińca przed pałacem obniżono o metr, pokrywając go kamiennymi płytami. Autorem projektu wszystkich tych prac był Bohdan Pniewski. Zaprojektowane przez Pniewskiego wnętrza, które ukończono w 1937, były jedną z najciekawszych kreacji architektonicznych lat międzywojennych. Tadeusz Jaroszewski napisał, że stanowiły one „najlepszy, najbardziej klasyczny przykład nurtu architektury polskiej dwudziestolecia międzywojennego, który należałoby nazwać nurtem nieawangardowej architektury nowoczesnej”. W czasie funkcjonowania MSZ-u w gmachu, w jego piwnicach urządzone było bogate zaplecze socjalne dla pracowników ministerstwa: m.in. stołówka, strzelnica, łaźnie z wannami i prysznicami, sala gimnastyczna z zatrudnionym instruktorem gimnastyki, pomieszczenie do masażu z zatrudnionymi masażystami oraz salon fryzjerski, dostępny wyłącznie dla pracowników w randze urzędników ministerialnych. Część usług oferowanych w tych miejscach (w tym jedzenie, strzyżenie i masaż) była płatna. thumb|Pałac w październiku 1939 thumb|Pałac na znaczku pocztowym Generalnego Gubernatorstwa thumb|Ruiny pałacu po II wojnie światowej 5 grudnia 1938 w gmachu MSZ odsłonięto pomnik Józefa Piłsudskiego, autorstwa rzeźbiarza Stanisława Kazimierza Ostrowskiego.

W czasie obrony Warszawy we wrześniu 1939 uszkodzeniu uległ dach pałacu, jednak wyremontowano go, nieco podnosząc, w 1940 według projektu Juliusza Nagórskiego. Następnie, do 1944, pałac był siedzibą gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fischera. W budynku mieściła się także m.in. dyspozytornia systemu megafonów ulicznych (tzw. szczekaczek).

Z okresem wykorzystywania pałacu Brühla przez niemieckich okupantów wiążą się dwie historie związane z polskim podziemiem antyniemieckim. Pierwsza z nich dotyczy Teodory Żukowskiej ps. „Milena”, agentki Armii Krajowej, która od jesieni 1939 pracowała w pałacu – było to możliwe dzięki jej austriackiemu pochodzeniu. W ciągu czterech lat pracy Żukowska przekazała kierownictwu podziemia setki cennych informacji i dokumentów, wśród których znajdowały się comiesięczne raporty gubernatora Fischera, nazwiska donosicieli, listy osób mających zostać aresztowane, informacje o rzeczywistej sytuacji na froncie wschodnim, a nawet tajne przemówienie Fischera do podwładnych. Druga z historii odnosi się do członków Kedywu OW AK. W marcu 1943 nadali oni na Poczcie Głównej dziewięć paczek zawierających bomby zegarowe, z których jedna była zaadresowana do Ludwiga Fischera. Jej wybuch spowodował śmierć jednego i ranienie innego funkcjonariusza urzędu.

Pałac został wysadzony przez Niemców po upadku powstania warszawskiego, 19 grudnia 1944. Zachowały się pozostałości elementów rzeźbiarskich tympanonu i akroterionu pałacu Brühla. Są one eksponowane przy Muzeum Ziemi PAN w Warszawie. Przetrwało także popiersie Bohdana Pniewskiego znajdujące się na elewacji pałacu – po zakończeniu II wojny światowej zostało ustawione w ogrodzie jego willi, a później na wewnętrznym dziedzińcu Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej.

Odbudowa Pierwsze plany i próby Po zakończeniu II wojny światowej władze PRL brały pod uwagę odbudowę zachodniej pierzei placu Saskiego (przemianowanego na plac Zwycięstwa), której część stanowiły pałac Brühla i sąsiedni pałac Saski. Do końca istnienia PRL nie podjęto jednak żadnych konkretnych działań w sprawie odbudowy, a w miejscu pałacu Brühla posadzono drzewa i urządzono trawniki. W 1981 odsłonięto tam również pomnik Stefana Starzyńskiego, którego cokół został wykonany z fragmentu budynku. W 2008 monument odsłonięto ponownie w nowej lokalizacji na Saskiej Kępie. thumb|Odsłonięte fundamenty pałacu w październiku 2007 Temat odbudowy pałaców przy placu marsz. Józefa Piłsudskiego odżył w latach 2004–2006 za sprawą ówczesnego prezydenta Warszawy Lecha Kaczyńskiego, który uczynił ją jednym ze sztandarowych projektów swojej prezydentury w stolicy. W lutym 2004 ogłoszono przetarg na odbudowę pałaców Saskiego i Brühla oraz kamienicy przy ul. Królewskiej. Wybrano projekt i przedsiębiorstwo Budimex Dromex SA, mające odpowiadać za prace przedprojektowe, projektowe i budowlaneUmowa na odbudowę Pałacu Saskiego podpisana – Warszawa – Naszemiasto.pl.Budimex odbuduje Pałac Saski.. Na odbudowę miasto wyasygnowało środki w wysokości 200 milionów złotych200 mln zł na odbudowę Pałacu Saskiego.. Częścią działań związanych z realizacją inwestycji było odsłonięcie fundamentów obu pałaców i kompleksowe badania archeologiczne oraz wpisanie do rejestru zabytków fundamentów pałacu SaskiegoWarszawa-fundamenty pałacu Bruhla.. Ostatecznie, w 2008 prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz zdecydowała o rozwiązaniu umowy z wykonawcą inwestycji, mimo że dotychczas poniesione koszty wynosiły 15,6 miliona złotych. Decyzja ta była argumentowana wpisem odsłoniętych piwnic do rejestru zabytków. We wrześniu 2008 odkryte fundamenty zasypano piaskiem i zabezpieczono geowłókniną do czasu ewentualnego wznowienia prac budowlanych. Środki przeznaczone na odbudowę pałaców prezydent miasta przeznaczyła na budowę mostu PółnocnegoPałac Saski w Warszawie zostanie odbudowany?.