Gotska Sandön – wyspa na Morzu Bałtyckim w prowincji Gotland, w Szwecji. Wyspa jest bardzo odizolowana, położona 38 km na północ od wyspy Fårö, kolejnej wyspy na północ od Gotlandii. Stanowi wynurzoną część długiego grzbietu łączącego ją z Gotlandią, utworzonego przez moreny pochodzące z ostatniego zlodowacenia. Na wybrzeżu Gotska Sandön dominują plaże i wydmy, podczas gdy w głębi lądu rozciąga się rozległy las sosnowy usiany kilkoma wydmami, tworzącymi nieliczne wzniesienia wyspy, z najwyższym osiągającym wysokość 42 m n.p.m. Stosunkowo suchy klimat i piaszczysta gleba przyczyniają się do rozwoju charakterystycznej, dość ubogiej gatunkowo flory, z wyjątkiem nielicznych, wilgotnych zagłębień, oraz niezbyt zróżnicowanej fauny, z wyjątkiem wielu rzadkich owadów (w tym chrząszczy), ptaków morskich i fokowatych na wybrzeżu.
Geografia Położenie Gotska Sandön uznaje się za najbardziej odizolowaną wyspę Bałtyku. Leży ona około 40 km na północ od wyspy Fårö i około 80 km na południowy wschód od szkierów Landsort.
Gotska Sandön podlega administracyjnie pod gminę Gotlandię, tożsamą z regionem Gotland. Wyspa ma powierzchnię ok. 36 km², a w najszerszym miejscu (przebieg NW-SE) mierzy 9 km.
Geologia Wyspa stanowi wynurzoną część podwodnego grzbietu rozciągającego się na długości 12 mil skandynawskich (czyli 120 kilometrów) pomiędzy Klints bank na wschód od Gotlandii i Kopparstenarna, 20 kilometrów na północny zachód od Gotska Sandön. Grzbiet osiąga wysokość około 70 do 90 metrów ponad otaczające go dno morza. Wyspa jest w całości zbudowana z osadów czwartorzędowych, tworząc część podmorskiego grzbietu sięgającego ok. 70 km na północ od Gotlandii. Osady te zalegają na wapieniu ordowickim, który przy południowo-zachodnim brzegu wyspy znajduje się ok. 70 m poniżej poziomu morza. Glina zwałowa sięga do poziomu morza wokół brzegów wyspy, tworząc nagromadzenia głazów. Glina zwałowa jest przykryta żwirowo-kamienistym piaskiem plażowym, tworząc klify na południu i południowym zachodzie. Na większości powierzchni wyspy piasek plażowy tworzy równinę, sięgającą od poziomu morza aż do ok. 20 m nad poziomem morza. Piasek plażowy jest pokrywany przez piasek nawiewany przez wiatr, tworząc rozległe pagórkowate obszary i duże wydmy w porośniętym sosnami wnętrzu wyspy. Ponieważ wyspa zbudowana jest głównie z przepuszczalnych gleb, które magazynują opady, posiada duże zasoby wód gruntowych. Wyspa jest bardzo pouczającym przykładem słodkowodnego zbiornika wodonośnego otoczonego słonawymi wodami Morza Bałtyckiego. Dlatego też od 1982 roku jest stacją w krajowej sieci wód podziemnych Szwedzkiego Urzędu Geologicznego. Prawie całkowity brak otwartych wód powierzchniowych i suchy klimat uniemożliwiają powstawanie osadów organicznych. W jednym miejscu znaleziono kilka kęp torfowca. Powstały niedawno, ponieważ porastają powalone pniaki sosnowe. Wyspą zarządza szwedzka państwowa rada ochrony środowiska.
Najstarszą szczegółową mapą wyspy jest mapa geodezyjna w skali ok. 1:16 000 z 1773 r., ale pierwsza oficjalna mapa w skali 1:100 000 została wydana dopiero w 1888 r. Pierwszą mapę geologiczną w skali 1:50 000 wykonał Henrik Munthe w 1924 r.
W 1957 roku w Hamnudden dokonano wiercenia, które spenetrowało całą sekwencję osadów czwartorzędowych. Głównym celem wierceń było określenie powierzchni gliny zwałowej, a w dwóch lokalizacjach umieszczono rurki do obserwacji poziomu wód gruntowych. Wiercenia obejmowały pobieranie próbek do analizy uziarnienia i zawartości podłoża skalnego, które również wykonano na głębokości 0,5 m oraz w klifach nadbrzeżnych, gdzie szczególną uwagę zwrócono na stratygrafię. Zbadano zawartość podłoża skalnego w nagromadzeniach głazów. Ostatnią aktywność wybrzeża i wydm zbadano w terenie i porównano z poprzednią dokumentacją.
Wiercenie rozpoczęto na tarasie brzegowym ok. 2m nad poziomem morza. Podłoże skalne pod wyspą tworzy płaski grzbiet wapienny z górnego ordowiku. Rafy koralowe tworzą przeszkody na powierzchni, prawdopodobnie sprzyjając akumulacji osadów czwartorzędowych. Powierzchnia wapienia kończy się klifem na zachód i północ od wyspy, poza którym występują rozległe obszary pokryte czerwonawym piaskowcem jotnickim, dolerytem jotnickim i porfirem subjotnickim. Główną część materiału głazowego na wyspie stanowią prekambryjskie granity i gnejsy. Najłatwiej zidentyfikować czerwony granit typu rapakivi z Wysp Alandzkich i gnejs żyłkowany ze wschodniej części środkowej Szwecji. Typy skał są z reguły dość jednorodnie rozmieszczone na wyspie i dlatego nie stanowią użytecznych wskazówek dotyczących różnych ruchów lodu.
Odwierty w Hamnudden pokazują co najmniej dwie warstwy gliny zwałowej, najwyższa warstwa znajduje się ok. 25 m pod powierzchnią, ok. 2 m nad poziomem morza. Dolna glina zwałowa spoczywa na 2,5 m gliny lodowcowej około 65 m pod powierzchnią.
Trudno jest zrekonstruować schemat deglacjacji w centralnej części Bałtyku. System grzbietów między Gotlandią a Kopparstenarną został w dużej mierze zbudowany podczas wcześniejszych stadiów zlodowacenia. Ostatni strumień lodowy w centralnej części basenu bałtyckiego rozszedł się na dwa płaty, cofając się w kierunku NNE i NNW, a rozdzielenie nastąpiło prawdopodobnie w rejonie Gotska Sandön. Recesja tych płatów lodowych była prawdopodobnie synchroniczna, ale rozmiar akumulacji lodowcowej Gotska Sandön wskazuje na stagnację lub powrót recesji lodowej. Taki proces może być związany z osadami krawędzi lodowej w południowo-wschodniej Szwecji i zachodniej Estonii datowanymi na stadiał starszego dryasu około 11 000 lat temu.
Piasek w klifach nadmorskich, który osiąga wysokość przekraczającą 15 m, jest w całości pochodzenia litoralnego, o czym świadczą muszle znalezione w dolnych częściach przekrojów. Muszle te datują najstarsze osady na stadium ancylusowe Bałtyku, około 9000 lat p.n.e. Na tym etapie wyspa była nadal całkowicie zanurzona, a osady zostały utworzone przez strumienie z północy na dość dużej głębokości. Główna część wyspy została zbudowana jako system grzbietów plażowych, tworzących sieć równoległą do brzegów i połączonych z północnymi mierzejami na kolejnych niższych poziomach. Najwyższe obszary piasku plażowego sięgają nieco ponad 20 m n.p.m. Materiał jest żwirowatym piaskiem z około 10% drobnego kamienia, prawdopodobnie głównie redeponowanym z materiału odsłoniętego w klifach nadmorskich. Brak nagromadzonych otoczaków na powierzchni wskazuje, że grzbiety powstały jako podmorskie łachy. Skamieniałe ściany otoczaków znaleziono tylko w niektórych miejscach wzdłuż brzegów, na wysokości od 9 m do 2 m nad poziomem morza. Kierunek transportu materiału był głównie z południa, gdzie grzbiety plażowe docierały do wybrzeża klifowego i jego kontynuacji na wschód pod kątem od 90° do 45°. Kierunek tych grzbietów ujawnia, że pierwotna wyspa miała kształt trójkąta, zanim rozpoczęło się cofanie wybrzeża, prawdopodobnie sięgające kilku kilometrów na południe.
Ekstrapolacja skamieniałych poziomów plaży na Gotlandii wskazuje, że wyspa była nadal pokryta morzem podczas pierwszej transgresji litoryny ok. 5000 lat p.n.e. Obiekty archeologiczne na wyspie wskazują, że poziom morza znajdował się mniej niż 14 m nad obecnym poziomem morza w późnej epoce kamienia (ok. 2000 lat p.n.e.) i poniżej 10 m nad poziomem morza w epoce brązu około 1000 lat później. Od około 0 r. n.e. wypiętrzanie się lądu mogło mieć tę samą szybkość, co w czasach nowożytnych, ok. 0,25 m na 100 lat. To powolne wypiętrzanie się lądu jest wskazane przez fakt, że pozostałości wczesnośredniowiecznych (1100-1200 n.e.) budynków w Säludden znajdują się zaledwie kilka metrów nad poziomem morza. Współczesna linia brzegowa cofa się i poszerza w różnych częściach wyspy.
Jednolita plaża kamienista pokrywa cały południowo-zachodni brzeg wyspy. Cofanie się wybrzeża jest najbardziej widoczne w Hamnudden na południowym zachodzie, gdzie w ciągu ostatnich 50 lat osiągnęło ono kilkadziesiąt metrów. Latarnia morska zbudowana w 1913 roku została podmyta przez morze i zawaliła się w 1983 roku. Południowo-wschodnie zakole linii brzegowej w Tärnudden uległo erozji o kilkadziesiąt metrów w ciągu ostatniego stulecia, co jest oczywiste po położeniu zrujnowanego fundamentu latarni morskiej z 1883 roku. Dominujące działanie wiatru i fal z południowego zachodu wygenerowało prądy przybrzeżne na północ i wschód od obszarów erodowanych. Odkładanie się piasku w Bredsand na północnym zachodzie zwiększyło rozmiar tej mierzei w ciągu ostatnich 50 lat, ale płaski brzeg również podlega krótkotrwałym wahaniom. Większość piasku gromadzi się na północno-zachodniej rafie poza Bredsand, gdzie grzbiet gliny blokuje transport piasku z południa. Południowo-wschodni brzeg przy Franska bukten rośnie w ostatnim czasie i duże masy piasku gromadzą się na dnie morskim również w tym obszarze. Grzbiet gliny biegnący w kierunku NNE od Kyrkudden prawdopodobnie blokuje transport piasku na północ w taki sam sposób, jak w Bredsand. Północny brzeg wydaje się być raczej w równowadze, co jest oczywiste również ze starych map. Główna część piasku usuniętego z wyspy gromadzi się na dnie morskim, a zatem powierzchnia lądu zmniejszy się w najbliższych stuleciach.
Rzeźba terenu wyspy jest zdominowana przez wydmy ruchome. Jak nazwa wyspy wskazuje (Gotska Sandön oznacza Piaszczysta Wyspa Gotlandii), jest ona zbudowana niemal wyłącznie z piasku. Główne tereny wydmowe na Gotska Sandön to pas wydm dookoła wybrzeża, wysokich na 10–15 m i szerokich na 100–300 m, oraz położone najbliżej morza białe, ruchome wydmy, które przemieszczają się z prędkością ok. 6 m na rok. Wolne od wydm są plaże Hamnudden, Höga land i zatoka Las Palmas (która jest tradycyjnym miejscem lądowania statków na wyspie). Pomiędzy wydmami szarymi a wydmą marginalną w głębi lądu znajdują się płaskie, kamieniste tereny, tzw. burgary. Występują wzdłuż brzegów wyspy, ale są najlepiej wykształcone w północnej części Sandön. Burgary są stosunkowo ubogie gatunkowo i w większości zarośnięte przez porosty, a na obszarach piaszczystych przez mchy i szczotlichę siwą. Część wyspy jest pagórkowata – wiatr utworzył dość duże wydmy w jej środkowej części. Wydmy te zostały później ustabilizowane przez porastającą je roślinność.