mały|350x350px|Pocałunek dwóch mężczyzn, w otoczeniu gości weselnych, podczas ślubu w 2017 roku w Nowym Orleanie|alt=Zdjęcie przedstawia dwóch mężczyzn ubranych w garnitury, którzy całują się i trzymają za ręce. W tle za nimi widać stojących po lewej czterech mężczyzn także ubranych w garnitury po prawej trzy kobiety ubrane w długie fioletowe suknie. Dwie z nich trzymają bukieciki z jasnych kwiatów. W tle widać część budynku i drzewa iglastego.|tło mały|350x350px|Małżeństwo dwóch lesbijek|alt=Zdjęcie przedstawia dwie kobiety, które obejmują się i całują. Jedna z nich ubrana jest w białą sukienkę i ma blond włosy upięte z tyłu. Druga jest ubrana w rozpiętą biała marynarkę założoną na czerwony T-shirt i białe spodnie. Ma ciemne dość krótkie włosy. Na pierwszym planie widać dwie inne kobiety. Jedna z nich stojąca po lewej robi zdjęcie aparatem fotograficznym całującym się kobietom. Jest ubrana w elegancką czerwoną suknię z odkrytymi plecami, na których ma tatuaż. Druga po prawej nie zwraca uwagi na całujące się kobiety. Ma krótkie włosy i jasnobrązową kurtkę na sobie. W tle widać krótko przycięty trawnik, samochody i niskie budynki.
Małżeństwo osób tej samej płci, małżeństwo homoseksualne, małżeństwo jednopłciowe – małżeństwo pomiędzy dwoma osobami tej samej płci. Zgodnie ze stanem na 2025 r. małżeństwa między osobami tej samej płci są legalnie zawierane i uznawane w 38 krajach o łącznej populacji 1,5 miliarda ludzi (20% światowej populacji). Najnowszym krajem, który zalegalizował małżeństwa osób tej samej płci, jest Tajlandia.
Małżeństwa osób tej samej płci są prawnie uznawane w zdecydowanej większości krajów rozwiniętych na świecie; wyjątkami są między innymi Włochy, Czechy, Słowacja, Litwa, Łotwa, Japonia, Korea Południowa i Singapur. Prawa do adopcji niekoniecznie są uwzględnione, choć większość państw uznających małżeństwa osób tej samej płci zezwala tym parom na adopcję, na takich samych zasadach jak innym małżeństwom.
Wprowadzanie małżeństw osób tej samej płci (również tzw. równości małżeńskiej) miało różny przebieg w zależności od kraju. Dokonano tego poprzez zmiany legislacyjne w prawie małżeńskim, orzeczenia sądowe bazujące na konstytucyjnej gwarancji równości, poprzez uznanie, że zezwala na to istniejące prawo małżeńskie, lub dzięki bezpośredniemu głosowaniu powszechnemu (poprzez referendum lub z inicjatywy obywatelskiej). Uznawanie małżeństw osób tej samej płci uważane jest za prawo człowieka i prawo obywatelskie, a także za kwestię polityczną, społeczną i religijną. Wśród głównych zwolenników małżeństw osób tej samej płci są organizacje działające na rzecz praw człowieka i praw obywatelskich oraz środowiska medyczne i naukowe, podczas gdy głównymi przeciwnikami są grupy fundamentalistów religijnych. Sondaże konsekwentnie wskazują na stale rosnące poparcie dla uznawania małżeństw osób tej samej płci we wszystkich rozwiniętych krajach demokratycznych oraz w niektórych krajach rozwijających się.
Badania naukowe pokazują, że małżeństwo poprawia dobrostan finansowy, psychiczny i fizyczny osób homoseksualnych, a dzieci rodziców tej samej płci czerpią korzyści z bycia wychowywanymi przez pary tej samej płci w ramach związku małżeńskiego, który jest uznawany przez prawo i wspierany przez instytucje społeczne. Nie powoduje to jednocześnie żadnych szkód dla instytucji małżeństwa zawieranego przez osoby heteroseksualne. Badania socjologiczne wskazują, że wykluczenie par tej samej płci z możliwości zawierania małżeństw prowadzi do stygmatyzacji i publicznej dyskryminacji gejów i lesbijek, jednocześnie odrzucając pogląd, jakoby cywilizacja lub trwały porządek społeczny uzależnione były od ograniczenia małżeństw do osób heteroseksualnych.
Zarys historyczny Termin „homoseksualizm” pochodzi z XIX wieku, jednak historia związków osób tej samej płci, jak i samego homoseksualizmu, sięga początków ludzkości. Stosunek społeczeństwa do homoseksualizmu i formalnych związków par jednopłciowych zależy od miejsca i czasów – począwszy od pełnej akceptacji i integracji, poprzez neutralność i tolerancję, po nieuznawanie, dyskryminację, prześladowanie i fizyczną eksterminację. Jedne z najstarszych nawiązań do homoseksualizmu sięgają czasów prehistorycznych.
Według badań historycznych Johna Boswella, związki tej samej płci zawierano formalnie w doryckiej Krecie (VII wiek p.n.e.), starożytnym Rzymie i w pierwszych wspólnotach chrześcijańskich. John Boswell w swojej książce Same-Sex Unions in Premodern Europe opisał adelphopoiesis jako formę małżeństwa homoseksualnego. Jego interpretacja została skrytykowana przez innych naukowców.
Wraz z rosnącymi problemami ekonomicznymi i politycznymi niektóre mniejszości etniczne lub społeczne stawały się celem ataków dla cesarstwa rzymskiego i bizantyjskiegoJustinian Novels 77, 144.. Również wzrost wpływu chrześcijaństwa zmienił postrzeganie społeczne na związki homoseksualne z akceptacji w prześladowanieM. Hyamson, ed. and tr., Mosaicarum et romanarum legum collatio, London 1913 (reprint Buffalo, 1997), pp. Hyamson, ed and tr, Mosaicarum et romanarum legum collatio, London 1913 (reprint Buffalo, 1997), s. 82–83. (Coll. leg. mos. et rom. 5.3.1-2) (Coll. leg mos. Et Roman 5.3.1-2).. W 342 roku Konstancjusz II wraz z Konstansem zakazali zawierania małżeństw pomiędzy osobami tej samej płci i egzekucję osób pozostających w nim osobomImperial Laws and Letters Involving Religion.Kodeks Teodozjański 9.8.3: „When a man marries and is about to offer himself to men in womanly fashion (quum vir nubit in feminam viris porrecturam), what does he wish, when sex has lost all its significance; when the crime is one which it is not profitable to know; when Venus is changed to another form; when love is sought and not found? We order the statutes to arise, the laws to be armed with an avenging sword, that those infamous persons who are now, or who hereafter may be, guilty may be subjected to exquisite punishment. ..
W Hiszpanii najstarszym udokumentowanym małżeństwem osób tej samej płci jest małżeństwo Pedro Díaz i Muño Vandilaz w galicyjskiej gminie Rairiz de Veiga 16 kwietnia 1061. Zostali oni sobie poślubieni przez księdza w małej kaplicy, ale dokumenty ich małżeństwa odnaleziono w Klasztorze . Małżeństwo wcześniej uznawane za pierwsze było małżeństwem dwóch kobiet w A Coruña, również w Galicji. Marcela Gracia Ibeas i Elisa Sanchez Loriga zawarły małżeństwo, podając się za kobietę i mężczyznę. Chociaż ksiądz ostatecznie zdał sobie sprawę z mistyfikacji, ich małżeństwo nie było jednak nigdy anulowane.
Prof. Gary Ferguson z University of Virginia natknął się na tekst autorstwa Michel de Montaigne, który opisał dwie historie małżeństw osób tej samej płci ze wschodniej Francji i Rzymu, wspomniane w jego książce Same-Sex Marriage in Renaissance Rome: Sexuality, Identity, and Community in Renaissance Rome.
W czasach wiktoriańskich w Wielkiej Brytanii oraz USA wobec kobiet żyjących razem w przyjaźni przez całe życie, używano nazwy „bostońskie małżeństwo”. Związki nie miały zwykle charakteru seksualnego, jednak część z nich była związkami romantycznymi, np. panie z Llangollen i inne paryLandazuri, Margaret. „The Bostonians”. 50 Years of Merchant-Ivory. Turner Classic Movies. Retrieved January 2, 2014..
Koncepcja małżeństw osób tej samej płci powróciła po wydarzeniach Stonewall (1969), początkowo na gruncie religijnym, następnie jako przedmiot rozstrzygnięć sądowych. Pierwszy publiczny ślub osób tej samej płci został przeprowadzony przez , twórcę Metropolitarnej Wspólnoty Kościelnej, w USA w 1969. Małżeństwo nie miało mocy prawnej. W 1970 Metropolitalna Wspólnota Kościelna wszczęła pierwszy na świecie proces sądowy mający na celu zalegalizowanie małżeństw osób tej samej płci. Proces został przegrany, podobnie jak inne, inicjowane następnie przez pary jednopłciowe. Przykładowo wymienić można sprawy: Baker vs Nelson (Minnesota, 1971), gdzie para homoseksualna dowodziła, że brak możliwości zawarcia przez nią związku małżeńskiego jest sprzeczny z konstytucyjną zasadą równego traktowania. W procesie Jones vs Hallahan (Kentucky, 1973) żeńska para argumentowała, iż brak legalizacji małżeństw jednopłciowych zaprzecza prawu wolności praktykowania przez nią religii. W sprawie „Horton vs Timmers” (Ohio, 1975) sąd stwierdził, że małżeństwo musi składać się z osób przeciwnej płci. Podobne sprawy rozpatrywały również europejskie sądy, np. w 1987 w Katalonii proces wszczęła para gejów. Od powyższych rozstrzygnięć różniły się wyroki sądu w Holandii (1988 i 1989), który odmówił rozstrzygnięcia, czy prawa człowieka zostały naruszone i orzekł, iż uchylenie dyskryminujących przepisów leży w gestii Stanów Generalnych.
Pierwszym nowożytnym państwem, które zalegalizowało małżeństwa osób tej samej płci, była Holandia, a doszło do tego 1 kwietnia 2001.
Stan obecny thumb|Sytuacja prawna małżeństw osób tej samej płci na świecie
|alt=|centruj|700x700px Status prawny Uznanie Państwa i jednostki terytorialne, w których zawierane i uznawane są małżeństwa osób tej samej płci (chronologicznie):
Honorowanie Kraje W następujących państwach małżeństwa osób tej samej płci nie są zawierane, lecz są uznawane: (2006) Królestwo Niderlandów (2007) – tylko małżeństwa zawarte na terytorium Holandii (2017) – małżeństwa zawarte w jurysdykcji, gdzie małżeństwa osób tej samej płci są legalne, są ważne również w Armenii.
Zawieranie za granicą Niektóre kraje dają możliwość zawarcia małżeństwa parom, które nie mieszkają na jego terytorium i nie mają jego obywatelstwa. Do tych krajów zaliczają się m.in.:
. Związek małżeński zawarty w tych krajach jest nieuznawany w kraju pochodzenia, jeśli w jego systemie prawnym nie jest uznawany.
Konstytucyjne ograniczenia centruj|mały||700x700px Na świecie większość państw nie uznaje małżeństw osób tej samej płci, jednak niektóre jednoznacznie ich zakazują. Europejskie kraje, w których konstytucja ogranicza małżeństwo do par przeciwnej płci (przy czym Chorwacja, Czarnogóra i Węgry uznają rejestrowane związki partnerskie):
Prawo międzynarodowe i krajowe a małżeństwo osób tej samej płci Umowy międzynarodowe i orzecznictwo organów międzynarodowych Europejska konwencja praw człowieka w art. 12 głosi Mężczyźni i kobiety w wieku małżeńskim mają prawo do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tego prawaZgodnie z tłumaczeniem tekstu ang.: Men and women of marriageable age have the right to marry and to found a family, according to the national laws governing the exercise of this right. W tekście fr.: mężczyzna i kobieta w wieku małżeńskim mają prawo ... (A partir de l'âge nubile, l’homme et la femme ont le droit de se marier et de fonder une famille selon les lois nationales régissant l’exercice de ce droit).. Europejski Trybunał Praw Człowieka kilkakrotnie orzekał, że art. 12 obejmuje wyłącznie związek heteroseksualnyNp. w sprawie Rees przeciw Zjednoczonemu Królestwu z 17 października 1986.. W sprawie Schalk i Kopf przeciw Austrii z 24 czerwca 2010 Trybunał uznał, że państwo może zalegalizować zawieranie związków jednopłciowych, lecz nie jest do tego zobowiązaneSchalk and Kopf v. Austria., podobnie orzekł w sprawie Gas i Dubois przeciwko Francji 15 marca 2012Gas and Dubois v. France., Heli Hämäläinen przeciwko Finlandii 16 lipca 2014Hämäläinen v. Finland, przekład polski., Chapin i Charpentier przeciw Francji 9 czerwca 2016Chapin and Charpentier v. France., Orlandi i inni przeciwko Włochom 14 grudnia 2017Orlandi and Others v Italy, Orlandi i inni przeciwko Włochom..
Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych głosi w art. 23 Rodzina jest naturalną i podstawową komórką społeczeństwa i ma prawo do ochrony ze strony społeczeństwa i Państwa. Uznaje się prawo mężczyzn i kobiet w wieku małżeńskim do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny. Żaden związek małżeński nie może być zawarty bez swobodnie wyrażonej i pełnej zgody przyszłych małżonków.