Królestwo Partów () – państwo na terenie starożytnego Iranu, rządzone przez dynastię Arsakidów, istniejące od 247/238 p.n.e. do 226 n.e.

Historia polityczna Powstanie thumb|Srebrna drachma Arsakesa, pierwszego króla Partów. Legenda jest w języku greckim i aramejskim, Arsakes zaś jest ubrany w strój sakijski i siedzi na stołku z łukiem w ręku, co stanowi nawiązanie do tradycji ikonograficznej monet achemenidzkich satrapów Eponimicznym założycielem dynastii Arsakidów, która rządziła w Królestwie Partów przez cały okres jego istnienia, był Arsakes (247 – ok. 211 p.n.e.), władca koczowniczego plemienia Parnów. Parnowie byli jednym z trzech plemion tworzących konfederację Dahów, mówiących jakimś rodzajem języka wschodnioirańskiego. Od końca IV w. p.n.e. Dahowie zamieszkiwali stepy dzisiejszego Turkmenistanu i urządzali napady na terytoria Hyrkanii i Partii. Po dojściu do władzy Arsakes zdobył należący do Seleukidów pograniczny region Astauene i w roku 247 p.n.e. koronował się na króla w mieście Asaak. Od tego wydarzenia liczono potem lata tzw. ery Arsakidów. Gdzieś ok. 245 p.n.e. przeciwko Seleukidom zbuntował się namiestnik Partii Andragoras. Arsakes wykorzystał tę sytuację ok. 238 p.n.e., zajmując prowincję i zabijając Andragorasa. Około 235 p.n.e. Parnowie zajęli także Hyrkanię. Przygotowując się do nieuchronnej konfrontacji z Seleukidami Arsakes zawarł traktat pokojowy z królem Greko-Baktryjskim Diodotosem II (ok. 238 – 230 p.n.e.). Seleukos II (246 – 226 p.n.e.) zaatakował Parnów ok. 230 p.n.e. i początkowo zmusił ich do wycofania się z Partii, ostatecznie został jednak pokonany przez Arsakesa sprzymierzonego z sakijskimi Apasjakami. Kolejną próbę odzyskania swoich posiadłości Seleukidzi podjęli już za panowania syna Arsakesa, Arsakesa II (ok. 211 p.n.e. – ok. 185 p.n.e.). W roku 209 p.n.e. Arsakidów zaatakował Antioch III Wielki (223 – 187 p.n.e.), przy czym ponownie początkowo Parnowie zostali wyparci w stepy, jednak dzięki wsparciu koczowniczego plemienia Apasjaków ostatecznie odparli inwazję. Była to ostatnia próba odzyskania Partii i Hyrkanii przez Seleukidów i tym samym nowe państwo ostatecznie utrzymało swoje istnienie.

Irańscy Parnowie szybko zmieszali się z pokrewną im językowo i kulturowo ludnością Partii i zaczęli być nazywani Partami. Pod względem językowym ludność Partii, mówiąca językiem zachodnioirańskim, zdominowała koczowników. Używany w królestwie Partów język partyjski był zasadniczo językiem osiadłej ludności północno-wschodniego Iranu, z niewielką domieszką wpływów języka Dahów. Parnowie zachowali natomiast szereg swoich tradycji kulturowych, szczególnie w sferze wojskowości.

Partia mocarstwem thumb|Ruiny Nisy, pierwszej stolicy Arsakidów Następca Arsakesa II, Friapatios (ok. 185 – ok. 170 p.n.e.), pozostawił po sobie dwóch synów, Fraatesa (ok. 170 – ok. 165 p.n.e.) i Mithradatesa (ok. 165 – ok. 132 p.n.e.). Pierwszy z nich prowadził ciężką wojnę z Mardami zamieszkującymi nad Morzem Kaspijskim, w której zwycięstwo zaprowadziło Partów na zachód od Wrót Kaspijskich. Fraates przekazał tron Mithradatesowi, który wykorzystując zaangażowanie króla Greko-Baktryjskiego Eukratidesa (ok. 170 – ok. 145 p.n.e.) w wojny z ludami wschodnioirańskimi i w Indiach zaatakował go i w latach ok. 160 – ok. 155 p.n.e. zdobył dwie zachodnie prowincje jego państwa, przypuszczalnie obejmujące Margianę, część Arii i zachodnie kresy Baktrii. Po zwycięstwie nad Baktrią Mithradates zwrócił się ku seleukidzkiej Medii, którą opanował po długotrwałych walkach ok. 148 p.n.e. Media Atropatene stała się wasalem Partów. Następnie w roku 141 p.n.e. Mithradates zajął Babilonię wraz z Seleukeją nad Tygrysem. Władza Arsakidów w regionie była jednak niestabilna z powodu ataków sąsiedniej Elymaidy i Seleukidów. W roku 139 p.n.e. Seleukida Demetrios II (145 – 139 p.n.e., 129 – 125 p.n.e.) podjął próbę odzyskania Mezopotamii i Medii, działając w przymierzu z Elymaidą, Persydą i Baktrią. Dzięki poparciu miejscowych Greków i Macedończyków łatwo odzyskał miasta Babilonii, został jednak rozbity i wzięty do niewoli, gdy wkroczył do Medii. Po tej kampanii Mithradates dokonał odwetowych najazdów na Elymaidę, a być może także Persydę, a po uspokojeniu sytuacji na zachodzie zwrócił się na wschód, dokonując kolejnych podbojów w Baktrii, które sięgały aż do doliny Indusu. Za panowania Mithradatesa państwo Arsakidów „przekształciło się niespodziewanie szybko w wielkie imperium sięgające od Hindukuszu i doliny Indusu po Syrię i Mezopotamię”.

thumb|left|180px|Ryton z protomą w kształcie pantery. Srebro pokryte rtęcią. Iran, I w. p.n.e. Zbiory Metropolitan Museum of Art Panowanie bezpośrednich następców Mithradatesa I zostało zdominowane przez walki z koczowniczymi Sakami i Yuezhi, którzy w międzyczasie obalili panowanie Greków w Baktrii. Zaangażowanie Fraatesa II (ok. 132 – ok. 127/126 p.n.e.) na wschodzie wykorzystał władca Charakene Hyspaosines, który współdziałając z Elymaidą zaatakował posiadłości Partów w Babilonii. W roku 129 p.n.e. Mezopotamię zajął Seleukida Antioch VII (138 – 129 p.n.e.), który następnie, korzystając z obecności głównych sił Partów w Azji Środkowej, zagarnął także Suzę i Medię. Jego niezdyscyplinowana armia została jednak pokonana przez Fraatesa jeszcze w tym samym roku, zaś sam Antioch zginął. Była to ostatnia próba odzyskania swoich wschodnich posiadłości przez Seleukidów. Wkrótce po tym zwycięstwie Fraates poniósł jednak śmierć w walce z Sakami, którzy rozbili armię Partów i przystąpili do pustoszenia ich wschodnich posiadłości, przy czym wielu z nich osiedliło się ostatecznie na terenie Drangiany, która odtąd stała się znana jako Sakastan (późniejszy Sistan). Tron po Fraatesie objął jego wuj Artabanos I (ok. 127/126 – 122 p.n.e.), któremu na początku panowania udało się w pewnym stopniu spacyfikować wschodnich nomadów. Następnie, po kilkuletnich walkach, odzyskał on zajętą w międzyczasie przez Hyspaosinesa Babilonię. Artabanos zginął jednak w walce z Yuezhi.

Do stabilizacji sytuacji na partyjskim wschodzie doszło za panowania Mithradatesa II (122 – 87 p.n.e.). Pokonując Saków i Yuezhi król Partów podporządkował sobie Sakastan i Arachozję, podbito też tereny nad środkowym biegiem Amu-darii, zaś wpływy partyjskie sięgnęły zachodniej Sogdiany. Mithradates II nawiązał kontakty dyplomatyczne z chińską dynastią Han, w imieniu której działał wówczas w Azji Środkowej Zhang Qian. Zapoczątkowało to intensywną wymianę handlową pomiędzy Chinami a krajami Azji Środkowej i Zachodniej. Mithradates zmusił także do uznania swej zwierzchności króla Armenii Tigranesa I (ok. 115 – ok. 96 p.n.e.). Syn Tigranesa I, Tigranes II (ok. 96 – ok. 55 p.n.e.), wychował się na dworze Mithradatesa jako zakładnik, by następnie objąć z jego nadania władzę nad swoim królestwem. Arsakida poparł także Seleukidę Filipa I (ok. 95–83 p.n.e.) przeciwko jego bratu Demetriuszowi III (ok. 95 – 88 p.n.e.) i aż do swojej śmierci Filip rządził w Syrii jako wasal Partów. Niedługo potem władzę nad państwem Seleukidów przejął zależny od Mithradatesa Tigranes II. Partowie podporządkowali sobie także Kommagene. Kiedy jednak w 95 lub 94 p.n.e. Tigranes II obalił prorzymskiego króla Kapadocji Ariobarzanesa (96–93 p.n.e., 92–90 p.n.e., 89–88 p.n.e. i 86-63 p.n.e), na jego korzyść interweniował rzymski wódz Sulla. Mithradates II wspierał Mithradatesa Eupatora w trakcie jego pierwszej wojny z Rzymem (89 – 85 p.n.e.). Mithradates II podczas swojego panowania przyjął stary achemenidzki tytuł „króla królów”. Ze względu na jego osiągnięcia autorzy antyczni obdarzyli go przydomkiem „Wielki”.

Początki rywalizacji z Rzymem i upadek starszych Arsakidów thumb|Kamienna głowa kobiety z Suzy, wykonana w stylu greckim przez niejakiego Antiocha, syna Drjasa. Często identyfikowana z królową Musą rzeźba ta przedstawia raczej boginię Tyche, na co wskazuje jej corona muralis. Zbiory Muzeum Narodowego Iranu Dziesięciolecie historii Partów po śmierci Mithradatesa II, ze względu na ubóstwo źródeł, jest niezwykle niejasne. Doszło wówczas do konfliktu pomiędzy potomkami Mithradatesa II, Gotarzesem (ok. 91 – ok. 80 p.n.e.) i Orodesem (ok. 80 – ok. 77 p.n.e.), a Sinatrukesem (ok. 77 p.n.e. – ok. 70 p.n.e.), prawdopodobnie synem Mithradatesa I, który ostatecznie wygrał tę rywalizację. W trakcie tych walk Tigranes II uniezależnił się od Arsakidów. Za panowania syna i następcy Sinatrukesa, Fraatesa III (ok. 70 p.n.e. – ok. 57 p.n.e.), Rzymianie ostatecznie pokonali Mithradatesa Eupatora oraz zaatakowali Tigranesa II w Armenii. W roku 66 p.n.e. Fraates III zawarł układ z rzymskim wodzem Pompejuszem, po czym zaczął wspierać pretendenta do tronu Armenii Tigranesa Młodszego. Do konfliktu z Rzymem doszło kiedy po pokonaniu Tigranesa II Pompejusz odmówił wydania Partom Tigranesa Młodszego, który także dostał się w jego ręce, po czym przystąpił do budowania antypartyjskiej koalicji, przyjmując także posłów od państw formalnie podlegających Arsakidom, takich jak Elymaida oraz Media Atropatene. W roku 64 p.n.e. Pompejusz zajął Syrię i ustanowił tam rzymską prowincję, co oznaczało, że odtąd oba mocarstwa graniczyły ze sobą bezpośrednio. W roku 58/57 p.n.e. Fraates III został zamordowany przez swoich synów, Orodesa II (57 p.n.e. – 38/37 p.n.e.) i Mithradatesa III (57–54 p.n.e.). Wkrótce potem pomiędzy braćmi wybuchła otwarta wojna i zwyciężył w niej Orodes. W 54 p.n.e. terytoria Partów zaatakował nowy rzymski namiestnik Syrii, Marek Licyniusz Krassus, jednak gdy w roku następnym wkroczył do Mezopotamii, poniósł druzgocącą klęskę w bitwie pod Karrhai, w której zginął. W rezultacie „ekspansja rzymska zatrzymała się na Eufracie i przez ponad dwieście lat granica Partii z Rzymem na tej rzece pozostała trwała”.

Partowie początkowo biernie przyglądali się zmiennym losom wojny domowej w Rzymie, jednak ostatecznie Orodes II uległ namowom posła Kasjusza, Labienusa i wiosną 41 p.n.e. armia Arsakidów pod dowództwem królewskiego syna, Pakorosa, wkroczyła na rzymskie terytorium. Pakoros zajął większość Syrii i Palestyny, podczas gdy druga armia Partów pod wodzą Labienusa działając w Azji Mniejszej dotarła aż do Jonii i Karii. Rzymska kontrofensywa w roku 39 p.n.e. pobiła jednak Labienusa, który zginął w boju, zaś w roku następnym ten sam los spotkał Pakorosa i Partowie utracili wszystkie swoje zdobycze. Nowy król Fraates IV (37 – 2 p.n.e.) rozpoczął swoje panowanie od odparcia inwazji Marka Antoniusza. Pozycja Fraatesa uległa jednak osłabieniu w wyniku walk wewnętrznych i w roku 20 p.n.e. zawarł on pokój z cesarzem Augustem (27 p.n.e. – 14 n.e.), w którym Rzymianie uznali Eufrat za granicę obu mocarstw, a Partowie pogodzili się z dominacją przeciwnika w Armenii, gdzie rządził rzymski nominat Tigranes III (20 – 8 p.n.e.). Na dworze Fraatesa IV coraz większe wpływy uzyskiwała jego nowa żona, była rzymska niewolnica Musa, która dążyła do zapewnienia następstwa tronu swojemu synowi, Fraatesowi V (2 p.n.e. – 4 n.e.). Fraates IV wysłał czterech swoich starszych synów do Rzymu i władzę po nim objął syn Musy wraz z matką. Fraates V obalił władzę Tigranesa III w Armenii, następnie jednak zgodził się na przywrócenie rzymskich wpływów w tym kraju, do czego jednak nie doszło wskutek oporu samych Ormian. Panowanie Fraatesa V zakończyło się w wyniku buntu, tak samo, jak i panowanie jego następcy Orodesa III (4 – 8). W tej sytuacji Rzymianie, korzystając z poparcia niektórych partyjskich arystokratów, doprowadzili do objęcia władzy przez syna Fraatesa IV, wychowanego w Rzymie Wononesa (ok. 9 – 11/12). Ten szybko jednak zraził sobie nowych poddanych swoimi rzymskimi obyczajami i został obalony przez Artabanosa II (11/12 – 39), przedstawiciela bocznej linii Arsakidów. „Wraz z obaleniem Wononesa zakończyła panowanie starsza linia Arsakidów”.

Młodsi Arsakidzi i renesans potęgi Partii