thumb|200px|Sonderverband „Brandenburg” (1942/43) thumb|200px|Division „Brandenburg” thumb|200px|Fallschirm-Jäger-Bataillon „Brandenburg” (1944) thumb|200px|Division „Brandenburg” (1943/44) thumb|200px|Panzergrenadierdivision „Brandenburg” Brandenburg – niemiecka jednostka wojskowa przeznaczona do działań specjalnych (dywersyjno-rozpoznawczych), pod koniec wojny przekształcona w dywizję grenadierów pancernych. Jej motto brzmiało: Hie Gut Brandenburg Alle Wege.
Geneza Na początku lat 20. XX w. kpt. Theodor von Hippel, który był gorącym zwolennikiem działań nieregularnych, przedstawił Reichswehrze koncepcję utworzenia małych, elitarnych oddziałów, przeszkolonych w sabotażu i dywersji, złożonych z żołnierzy płynnie mówiących w obcych językach, które mogłyby operować za liniami przeciwnika, niszcząc linie komunikacyjne, łączności i dezorganizując działalność dowództw. Jednakże została ona odrzucona przez konserwatywnych pruskich oficerów, uważających takie działania za niegodne. W takiej sytuacji kpt. T. von Hippel zwrócił się do szefa wywiadu wojskowego Abwehry, admirała Wilhelma Canarisa, który zatrudnił go w 2. Departamencie, aby zrealizował swoją wizję.
W 1938 podczas tzw. kryzysu sudeckiego powstała na terytorium Czechosłowacji jednostka specjalna (nazwana Batalion „Ebbinghaus”) wywodząca się spośród członków oddziałów dywersyjnych Sudetendeutsches Freikorps, utworzonych przez Niemców sudeckich. Pomimo oporów w Naczelnym Dowództwie Wehrmachtu (OKW) admirał W. Canaris przekonał Adolfa Hitlera do koncepcji rozbudowy tych oddziałów. Następnie brały one udział w wielu prowokacjach i dywersjach na polskim Śląsku i w innych przygranicznych rejonach. Dalszy ich rozwój miał za zadanie wsparcie operacji wojskowych w planowanej kampanii wojennej przeciw Polsce. W tym celu zostały one zgrupowane w koszarach w miejscowości Brandenburg nad rzeką Havel (kilkanaście kilometrów na zachód od Berlina). Na ich czele stał wówczas kpt. T. von Hippel. Jako pierwszy cel ich działalności podczas wojny polsko-niemieckiej 1939 miało być jak najszybsze opanowanie węzłów kolejowych i innych strategicznych obiektów (np. Dworzec Katowicki, Przełęcz Jabłonkowska itp.), niszczenie linii komunikacyjnych oraz ochrona śląskiego przemysłu. W tym czasie po raz pierwszy pojawiła się nazwa Brandenburg-Verband. Działania w Polsce nie przyniosły jednak większych sukcesów i nierzadko (głównie na Śląsku) powiązane były z niemałymi stratami – wynikało to z braków wyszkoleniowych i lekceważenia przeciwnika.
Rozwój organizacyjny Po zakończeniu działań wojennych przeciwko Polsce admirał W. Canaris nakazał kpt. T. von Hippelowi sformowanie na bazie Batalionu „Ebbinghaus” podległej Abwehrze jednostki specjalnej. 25 października 1939 powstała oficjalnie jednostka pod nazwą Bau-Lehr-Kompanie z.b.V. 800 (Kompania szkolno-budowlana do specjalnego przeznaczenia Nr 800). Rekrutacja do niej objęła Niemców mówiących w obcych językach, a także przedstawicieli narodów słowiańskich gotowych walczyć za Rzeszę. Każdy kandydat musiał znać płynnie przynajmniej jeden obcy język. Było wielu takich, którzy mówili kilkoma językami. Rekruci przechodzili szkolenie ze znajomości zwyczajów i tradycji różnych regionów Europy. Równocześnie zmodyfikowano system szkolenia, tak aby usunąć braki wyszkoleniowe stwierdzone we wrześniu 1939 Kompania została zakwaterowana w miejscowości Brandenburg, zaś szkoliła się na poligonie w rejonie Friedenthal. Duży napływ ochotników spowodował, że już w grudniu 1939 została rozbudowana do wielkości batalionu pod nazwą Batalion „Brandenburg”. Jego żołnierzy nazywano brandenburczykami. Batalion składał się z czterech kompanii oraz plutonu motocyklistów i plutonu spadochronowego: 1 kompania – osoby z państw bałtyckich i Rosji, 2 kompania – osoby, które mieszkały na anglojęzycznych terytoriach i w Afryce Północnej, 3 kompania – Niemcy z Kraju Sudetów i Jugosławii, 4 kompania – volksdeutsche z krajów słowiańskich. Po pewnym czasie powstały także inne oddziały, jak np. tzw. Arabska Brygada, czy jednostki złożone z mieszkańców Kaukazu.
Wiosną 1941 batalion „Brandenburg” przeorganizowano w pułk pod nazwą Lehr Regiment Brandenburg z.b.V 800. W jego skład wchodziły cztery bataliony, w tym jeden ukraiński oraz różnego rodzaju pododdziały specjalnego przeznaczenia: I batalion (1., 2., 3. i 4. kompanie), które operowały na wschodzie i zachodzie Europy II batalion (5., 6., 7. i 8. kompanie), działające na południowym wschodzie Europy III batalion (9., 10., 11. i 12. kompanie), operujące na zachodzie Europy batalion „Nachtigall” – ukraińscy ochotnicy do walki przeciw sowieckiej Rosji (do września 1941, potem rozwiązany) Persische Kompanie – ochotnicy z Syrii do walki przeciw Anglikom Asad Hind – Indyjski Legion, który przygotowywał powstanie Hindusów przeciw Anglikom Afganische Kompanie – ochotnicy z Afganistanu do walki przeciw Anglikom Arabische Brigade – ochotnicy z krajów arabskich, przygotowujący powstanie przeciw Anglikom na Bliskim Wschodzie Kaukasus – ochotnicy z Kaukazu, działający przeciw Sowietom Muselmanische Legion Montenegrinische Legion – ochotnicy z Bałkanów.
W 1942 nastąpiło przemianowanie poszczególnych pododdziałów na Sonderverbände o kolejnych numerach od 800. do 805. W lutym 1943 jednostka została wycofana z frontu. Zniesiono wówczas jej strukturę organizacyjną i przemianowano na dywizję do zadań specjalnych pod nazwą Division Brandenburg z.b.V. 800 na czele z gen. mjr. Alexandrem von Pfuhlsteinem. W jej skład wchodziły trzy pułki (dotychczasowe bataliony), pododdziały specjalne, takie jak Küstenjäger, Gebirgsjäger, Fallschirmjäger, Panzer-Sturm-Pionier-Bataillion, Fahr-Abteilung, Panzer Abteilung, Panzerjäger Abteilung, Tropenkompanie, Baltenkompanie, Unterseeboot-Manschaft, Streifenkorps oraz złożone z Ukraińców bataliony „Nachtigall” i „Roland”, a także kaukaski Pułk Bergmann: Küstenjäger – stacjonowali w Langenargen, prowadzili działania morskie przeciwko przemytnikom i partyzantom na wybrzeżu Jugosławii i Grecji Fallschirmjäger – stacjonowali w Rathenow – prowadzili szkolenie dywersantów zrzucanych na spadochronie za liniami wroga. Po zniesieniu statusu Sondereinheit kadra z tego oddziału przeszła pod zwierzchnictwo SS do oddziału „Jagdkommando” Otto Skorzennego Unterseeboot-Manschaften – przerzucali broń i agentów na Bliski Wschód przy pomocy małych okrętów podwodnych Gebirgsjäger – prowadzili zadania specjalne w terenie górzystym w późniejszym etapie wojny Panzer-Sturm-Pionier-Bataillion – miał za zadanie atakowanie specjalnych celów na tyłach wroga i wysadzenie ich w powietrze. Jego pierwotnym celem było zdobywanie przepraw, mostów i węzłów kolejowych na dalekich tyłach po przełamaniu obrony przeciwnika. Tropenkompanie – działała w Afryce Baltenkompanie – działała na obszarze Łotwy i Estonii jako ochrona ważnych obiektów oraz wykonywała zadania specjalne w rejonie Leningradu. Jeden pułk powrócił na front wschodni, pełniąc zadania specjalnego przeznaczenia, jeden batalion wysłano do Afryki Północnej w celu niepokojenia aliantów na obszarze śródziemnomorskim, natomiast pozostała część Dywizji została przerzucona na Bałkany, gdzie prowadziła działania antypartyzanckie.
Dywizja nie działała jako zwarty oddział, raczej pojedynczymi pododdziałami. Od kwietnia 1944 na jej czele stał gen. płk Fritz Kühlwein. Po nieudanym zamachu na A. Hitlera 20 lipca tego i przejęciu Abwehry przez SS, Dywizja „Brandenburg” straciła na znaczeniu. Z rozkazu A. Hitlera przeszła pod władzę SD, a 13 września utraciła status Sondertruppen i została przeorganizowana na Dywizję Grenadierów Pancernych „Brandenburg”, a następnie wysłana na front wschodni. Natomiast ok. 1,8 tys. ludzi zostało przeniesionych do SS-Jagdverbande pod dowództwem SS-Standartenführera Otto Skorzennego i kontynuowało działalność jako siły specjalne do końca wojny.
Ci, którzy przeżyli walki, dostali się do niewoli i ze względu na zastosowane w czasie wojny przez aliantów oddziały komandosów nie zostali postawieni przed Trybunałem Norymberskim.
Metody szkolenia i walki Żołnierze formacji „Brandenburg” pochodzili z różnych warstw społecznych. Z racji potrzeb dostawali się do niej przede wszystkim Niemcy zamieszkali i urodzeni poza państwem niemieckim. Nie brakowało tam Niemców sudeckich, Ślązaków, Niemców zamieszkałych w Rosji czy na Bałkanach, ale również z Ameryki Południowej, USA i Afryki (byłych kolonii niemieckich). Ponadto przyjmowano także Ukraińców, Hindusów, Arabów, członków szczepów afgańskich, czy kaukaskich. Zdarzały się przypadki, że również Francuzi, Belgowie, Holendrzy, Finowie, Szwedzi, Norwegowie, Rumuni i Węgrzy byli przyjmowani do tej jednostki. Jednym z podstawowych kryteriów przyjęcia do jednostki była znajomość obcych języków oraz posiadanie średniego lub wyższego wykształcenia. Pierwszym i głównym centrum szkolenia była posiadłość Quenz niedaleko miejscowości Brandenburg. Szkolono tam podstawowych technik, posługiwania się bronią, jeżdżenia konno, latania, skoków spadochronowych, obsługi radiostacji, walki wręcz, robienia i zakładania środków wybuchowych oraz taktyki partyzanckiej. Uczono zachowania się w tzw. Halbtarnung, czyli w niemieckich mundurach, lecz posługując się przeważnie w nocy wrogim sprzętem i wyposażeniem oraz w tzw. Volltarnung, czyli przy użyciu obcych mundurów przeważnie pośród dnia dla potrzeb ataku na strategiczne cele. Niektóre pododdziały przechodziły bardzo specjalistyczne szkolenia. Jedna kompania składała się z profesjonalnych narciarzy i była szkolona do walki w warunkach silnego mrozu na dalekiej północy ZSRR.
Podczas akcji wojskowych – w zależności od ich charakteru – brandenburczycy działali w zespołach liczących po 2 żołnierzy, 12-osobowych oddziałach lub pełnych 300-osobowych kompaniach. Większość prowadzonych przez nich operacji miała miejsce za liniami przeciwnika. Często używali oni zdobycznej broni i wyposażenia, występowali w mundurach drugiej strony, czasami posiadając fałszywe dokumenty. Zawsze jednak przestrzegali zasady, że pod obcym umundurowaniem noszą niemieckie mundury. Wynikało to z przeświadczenia, że są oni żołnierzami, a nie szpiegami. Podczas swoich tajnych misji wszyscy brandenburczycy mieli przy sobie pigułki, po których połknięciu umierali, aby nie wpaść w ręce wroga.
Działania zbrojne Brandenburczycy wykazywali dużą skuteczność w działaniach podczas kampanii francuskiej 1940 i wojnie na terytorium Grecji w 1940–1941, a także w początkowej fazie wojny niemiecko-radzieckiej w 1941 Pułk Specjalny „Brandenburg” operował w latach 1941–1944 na terenie ZSRR, Albanii, Grecji, Jugosławii i Węgier. Wydzielone pododdziały działały także w Afganistanie i Persji, próbując wykonywać na tym terenie antybrytyjskie dywersje.
Kampania francuska 1940 Batalion „Brandenburg” prowadził intensywne działania zbrojne podczas najazdu na Holandię, Belgię i Francję w maju-czerwcu 1940 Patrz: Kampania francuska 1940. 8 maja, 2 dni przed rozpoczęciem wojny, małe grupy brandenburczyków przekroczyły granicę w celach dywersyjno-wywiadowczych. Jedną z ich akcji było zajęcia mostu na rzece Moza w holenderskim mieście Gennep. W nocy 10 maja 8-osobowy zespół dowodzony przez por. Wilhelma Walthera, udając oddział holenderskiej żandarmerii, eskortujący niemieckich jeńców, zaatakował niespodziewanie obsługę mostu. Dwa posterunki zostały zniszczone, ale brandenburczycy mieli 3 rannych i zalegli pod ogniem Holendrów. W tej sytuacji por. W. Walther w mundurze holenderskim sam jeden zaatakował wzdłuż mostu. Zaskoczeni obrońcy zawahali się, pozwalając reszcie oddziału doskoczyć i po krótkiej walce zlikwidować ich. Ładunki wybuchowe założone na moście zostały odłączone. Wiele innych akcji pierwszych dni kampanii przebiegało w ten sposób. Były jednak akcje nieudane; podczas ataku na inny most oddział brandenburczyków został złapany przez żołnierzy holenderskich, którzy rozstrzelali ich jako szpiegów.
Przygotowania do ataku na Wlk. Brytanię i Gibraltar oraz kampania w Jugosławii