Intryga i miłość (niem. Kabale und Liebe) – tragedia mieszczańska w pięciu aktach niemieckiego dramaturga Fryderyka Schillera. Premiera sceniczna odbyła się 13 kwietnia 1784 roku we Frankfurcie nad Menem; dwa dni później sztukę wystawiono w Mannheimie w obecności autora. Pierwotnie sztuka miała nosić tytuł: Luise Millerin, jednak za radą Augusta Wilhelma Ifflanda autor zmienił go na bardziej odpowiedni: Intryga i miłość.
Opierając się na historii miłości arystokraty i dziewczyny z mieszczaństwa, dramat ukazuje konflikt dwóch porządków społecznych: świata mieszczańskiego, opartego na wartościach moralnych, uczciwości i wzajemnym szacunku, oraz świata arystokracji, zdominowanego przez dążenie do władzy, intrygi i podporządkowanie życia dworskiej grze interesów. Intryga i miłość, będąca jednym z czołowych dramatów okresu burzy i naporu, przeciwstawia skorumpowany, despotyczny świat dworu sferze uczuć i zasad mieszczaństwa. Różnice stanowe oraz wynikające z nich postawy bohaterów prowadzą do narastania napięć, które nieuchronnie przeradzają się w tragedię nieszczęśliwej miłości Luizy Miller, córki miejskiego muzykanta, i Ferdynanda von Waltera, syna prezydenta na dworze jednego z niemieckich książąt.
Osoby dramatu
Prezydent von Walter – na dworze jednego z książąt niemieckich Ferdynand – jego syn, major von Kalb – szambelan Lady Milford – faworyta księcia Wurm – sekretarz osobisty Prezydenta Miller – muzykant miejski Żona Millera Luiza – jego córka Zofia – pokojówka Lady Milford Kamerdyner Księcia Kamerdyner Prezydenta Służący Lady Milford Służący Prezydenta Straż sądowa Izabela Stronias w referacie Europejskie stroje dworskie na przykładzie kostiumów do sztuki Friedricha Schillera „Intryga i miłość” wyróżnia w dramacie cztery zasadnicze obozy postaci. Do mieszczaństwa starych cnót zalicza Luizę i jej ojca Millera; zepsutą arystokrację władzy reprezentują prezydent von Walter, sekretarz Wurm oraz szambelan von Kalb; indywidualiści burzący mury konwenansu to Ferdynand i Lady Milford; odrębną grupę stanowi służba (kamerdyner i służąca), funkcjonująca na marginesie konfliktu, lecz współtworząca jego społeczne tło.
Fabuła mały|Śmierć Luizy i Ferdynanda Akcja dramatu koncentruje się na tragicznej miłości Ferdynanda i Luizy Miller. Ferdynand jest majorem w armii oraz synem prezydenta von Waltera, wpływowego arystokraty sprawującego władzę na dworze niemieckiego księcia. Luiza Miller jest córką mieszczańskiego muzyka. Młodzi zakochują się w sobie, jednak ich związek napotyka sprzeciw ze strony obu ojców. Prezydent von Walter, pragnąc umocnić swoją pozycję polityczną, planuje małżeństwo syna z Lady Milford, metresą księcia będącego jego suwerenem.
Ferdynand przeciwstawia się woli ojca i usiłuje przekonać Luizę do wspólnej ucieczki. Tymczasem prezydent wraz ze swoim sekretarzem Wurmem – rywalem Ferdynanda – przygotowują intrygę mającą na celu rozdzielenie kochanków. Bezpodstawnie aresztują rodziców Luizy i zmuszają ją do napisania listu miłosnego do marszałka dworu von Kalba, w którym ma wyznać mu uczucie oraz zasugerować, że jedynie jej śmierć może doprowadzić do uwolnienia rodziców. Luiza zostaje również zmuszona do złożenia przysięgi przed Bogiem, że list został napisany wyłącznie z własnej woli. Wiadomość trafia do Ferdynanda, który, nieświadomy podstępu, reaguje zazdrością, rozpaczą i gniewem.
Luiza próbuje uwolnić się od przysięgi poprzez samobójstwo, jednak jej ojciec, wywierając na niej presję moralną i religijną, mówi: Samobójstwo jest najszkaradniejszym grzechem, moje dziecko. I jedynym, za który żałować nie można, bo tutaj śmierć i zbrodnia w jednej dokonują się chwili. Córka, związana przysięgą, może jedynie milczeć i podtrzymywać wymuszone kłamstwo. Ostatecznie prawda wychodzi na jaw dopiero w chwili śmierci Luizy, która wyjawia Ferdynandowi intrygę i przebacza mu. Ferdynand, umierając, wyciąga rękę do ojca, co Prezydent interpretuje jako gest przebaczenia.
W wątku pobocznym Lady Milford, postać stojąca na pograniczu świata arystokracji i mieszczaństwa, zakochana w Ferdynandzie, zostaje skonfrontowana z bezinteresowną miłością Luizy, która mówi jej: Może pani nawet nie wie o tym, że zburzyła pani raj dwojga kochanków. Że pani gwałtem rozłączyła dwa serca, które Bóg ze sobą związał [...] Niech go pani zawlecze do ołtarza! Ale niech pani wie o jednym: wasz uścisk poślubny rozerwie nagle widmo samobójczyni! Bóg się nade mną zmiłuje... Nie mam innego wyjścia... Mimo własnych uczuć do Ferdynanda, Lady Milford, wstrząśnięta słowami Luizy, decyduje wycofać się z życia dworskiego i zrezygnować z planowanego małżeństwa.
Budowa dramatu Dramat zbudowany jest z pięciu aktów, kolejno złożonych z: siedmiu, siedmiu, sześciu, dziewięciu, ośmiu scen. Kompozycja utworu odznacza się zwartością i jednolitą akcją. Już w ekspozycji Schiller przedstawia parę zakochanych – Ferdynanda, syna Prezydenta, oraz Luizę, reprezentującą mieszczaństwo – wyraźnie zarysowując zasadniczy konflikt społeczno-uczuciowy dramatu. Akcja rozwija się konsekwentnie, prowadząc od konfliktu rodzinnego do tragicznego finału: intrygi Wurma, sprzeciw Ferdynanda wobec ojca, odrzucona miłość Lady Milford oraz próby użycia przemocy stopniowo potęgują napięcie. Punktem zwrotnym staje się decyzja Prezydenta o sięgnięciu po podstęp, którego kulminacją jest scena z listem; od tej chwili akcja zmierza już nieuchronnie ku katastrofie, zakończonej tragiczną śmiercią Luizy i Ferdynanda. Krytycy wielokrotnie podkreślali, że przy niewielkiej liczbie postaci i prostym schemacie fabularnym dramat osiąga wyjątkową klarowność i spoistość kompozycyjną, uznawaną za jedną z najlepszych w dorobku Schillera.
Równie istotną rolę odgrywa język dramatu, wyraźnie zróżnicowany w zależności od postaci: prosta, niekiedy potoczna mowa Millerów kontrastuje z patetycznym, wzniosłym stylem zakochanych, który – mimo młodego wieku bohaterów – zdradza literackie inspiracje, zwłaszcza wpływ Gottholda Ephraima Lessinga i jego Emilii Galotti. Autor jednego z przekładów, Artur Maria Swinarski, pisze w przypisie: Luiza i Ferdynand mówią specjalnym językiem autorów „burzy i naporu”, a wypowiedzi ich są cytowanymi przez Schillera z pamięci fragmentami ich dzieł. W 1933 roku Tadeusz Boy–Żeleński tak pisał o języku Schillera:
Tło mały|Portret Schillera namalowany przez Antona Graffa w latach 1786–1791 mały|Pomnik Schillera, zaprojektowany przez Carla Cauera, na Schillerplatz w Mannheim. Pomnik został umieszczony w 1862 roku przed Starym Teatrem Narodowym, w którym Schiller wygłosił referat pod tytułem: Teatr jako instytucja moralna. Budynek teatru został zniszczony w 1943 roku podczas bombardowania miasta Schiller był przekonany, że teatr posiada ogromny potencjał etyczny: postrzegał go jako narzędzie kształtujące postawy obywateli, a zarazem jako czynnik sprzyjający rozwojowi bardziej demokratycznych form życia społecznego. Swoje poglądy przedstawił w referacie wygłoszonym w czerwcu 1784 roku podczas spotkania Towarzystwa Niemieckiego w Mannheimie, który rok później opublikował pod tytułem Teatr jako instytucja moralna (Die Schaubühne als eine moralische Anstalt betrachtet). Odczyt ten ukazał się drukiem w pierwszym i jedynym numerze „Reńskiej Talii”, czasopiśmie, które Schiller próbował założyć. W wystąpieniu tym mówił m.in.:
Poglądy moralne i estetyczne, determinujące jego twórczość, wykształcił Schiller, studiując dzieła Immanuela Kanta. Doszedł on do wniosku, że tragedia poza wartościami artystycznymi powinna być przede wszystkim nośnikiem treści filozoficznych i przesłanek moralnych. Już pierwszy dramat – Zbójcy – łączył przekonania i emocje autora z dążeniami postępowych warstw społeczeństwa sprzeciwiających się tyranii monarchii absolutnej. Utwór został opatrzony łacińskim mottem, zapożyczonym od Hipokratesa: Quae medicamenta non sanat, ferrum sanat; quae ferrum non sanat, ignis sanat (Czego lekarstwa nie leczą, leczy żelazo; czego żelazo nie leczy, leczy ogień). Motto, rewolucyjna treść i wymowa Zbójców, i innych utworów dramaturga, w tym Intrygi i miłości, wpisują się w buntowniczą ideologię okresu burzy i naporu. Według historyka literatury, Zdzisława Żygulskiego jun., to właśnie Schiller zamknął ostatecznie ten okres swoim następnym po Intrydze dramatem, Don Carlosem. Jak pisze Żygulski, [Don Carlos] dzięki szlachetnym ideom, jakie głosił, dzięki zawartemu w nim entuzjazmowi dla wolności i tolerancji, obudził żywe echo zarówno u czytelników, jak i u widzów, i budzi je do dziś.
Okoliczności powstania Schiller rozpoczął pracę nad dramatem po tym, jak Karol Eugeniusz objął go aresztem i zabronił mu pisania komedii oraz utrzymywania kontaktów z zagranicą, ponieważ ten, bez zgody suwerena, udał się na drugie przedstawienie Zbójców w Mannheimie w 1782 roku – utworu krytykującego monarchię absolutną. Poeta, utrzymywany przez przyjaciela, pianistę – Andrzeja Streichera, na krótko uciekł do Palatynatu, gdzie oczekiwał, że pomocy udzieli mu baron Wolfgang Heribert von Dalberg, dyrektor Teatru Narodowego w Palatynacie, który wystawił jego pierwszą sztukę. Dalberg, obawiając się represji za wspieranie uciekiniera, odesłał Schillera z jego nową sztuką – Sprzysiężeniem Fieska w Genui. Poeta liczył wówczas, że uda mu się ustabilizować i utrzymać z pisania dramatów. Schiller skorzystał więc z zaproszenia matki przyjaciela z Karlsschule, Henrietty von Wolzogen, i w jej majątku w Bauerbachu pracował nad przeróbką sceniczną wydrukowanego w Mannheim Fieska oraz nowego dramatu nazwanego początkowo Luise Millerin, którego szkic powstał już podczas aresztu w Stuttgarcie. Autor, wierząc, że uda mu się ukończyć dramat w zaledwie dwa tygodnie, mówił o nim następująco: Moja Luisa Millerin wypędza mnie z łóżka już o 5 rano.
Pod koniec maja 1783 roku Schiller zawarł umowę z Dalbergiem, który dowiedziawszy się, że Karol Eugeniusz nie zamierza ścigać zbiega skontaktował się z poetą. Schiller stał się formalnie dramaturgiem jego teatru, zgadzając się za 300 guldenów na przygotowanie trzech sztuk w rok. W styczniu 1784 roku w Mannheimie odbyła się premiera Fieska. Premiera Intrygi i miłości miała miejsce 13 kwietnia we Frankfurcie, a 15 kwietnia w Mannheimie, wystawiona wersja dramatu na wniosek Dalberga i Streichera uległa licznym zmianom. Autor w obawie o areszt i represje, usunął wiele aluzji do stosunków panujących w księstwie Karola Eugeniusza. Pomimo przeróbek sztuka po pierwszych sukcesach została zdjęta w Mannheimie, a w Stuttgarcie zabroniono grania jej zaraz po premierze.
Inspiracje i wymowa utworu mały|Lady Milford i klejnoty przyniesione przez kamerdynera, którego syn został wysłany do Amerykimały|Lady Milford wyraża swoją odrazę do drogiego prezentu Schiller pisząc swoją sztukę inspirował się przede wszystkim tragedią mieszczańską, bürgerliche Trauerspiel, Gottholda Ephraima Lessinga opatrzonej tytułem: Emilia Galotti – to z niej zaczerpnął motyw konfliktu klasowego, korupcji dworu i dylematu moralnego głównej bohaterki. Podobnie jak Lessing, czerpiący z klasycznego dramatu antycznego, Schiller osadził akcję dramatu w znacznie krótszym przedziale czasu i ograniczył liczbę postaci w porównaniu z tendencjami dominującymi w ówczesnym niemieckim dramatopisarstwie; tym samym nawiązał do założeń kształtującego się wówczas dramatu mieszczańskiego. Poeta inspirował się również twórczością Rousseau i Diderota, co szczególnie widoczne w wątkach uczuciowych. Zawarł on również własne obserwacje poczynione na despotycznym dworze księcia Karola Eugeniusza w Wirtembergii. Wskazują na to niektóre wątki, atmosfera sztuki, jak i rys charakterologiczny postaci. Dramat stanowi więc protest przeciwko absolutystycznej tyranii, korupcji elit i uciskowi stanu mieszczańskiego. Według Płaczkowskiej Schiller mimo oczywistych inspiracji, zaczerpnięte motywy przeplatał z własnymi doświadczeniami, dzięki czemu, jak pisze badaczka, rozwija konflikt od dramatu osobistego do problemów całego społeczeństwa.