thumb|Grób Walerego Przyborowskiego na cmentarzu Powązkowskim (2018) Walery (wł. Walerian) Zygmunt Lucjan Przyborowski, ps. Zygmunt Lucjan Sulima, Żelisław Krzywda oraz Wanda L. (ur. 27 listopada 1845 w Domaszowicach, zm. 13 marca 1913 w Warszawie) – polski historyk, pisarz, uczestnik powstania styczniowego (1863–1864).
Życiorys Syn Ignacego Przyborowskiego herbu Sulima (stąd jeden z pseudonimów pisarza) i Tekli z domu Biechońskiej. Przyborowski urodził się w rodzinie ziemiańskiej, ojciec był powstańcem listopadowym, następnie księdzem katolickim, który dokonał konwersji na luteranizm. Uczył się w szkole elementarnej i w prywatnym gimnazjum (Instytut Naukowy Wyższy, od roku 1861/62 Kielecka Szkoła Wyższa Realna) w Kielcach, a następnie RadomiuA. Massalski, J. Szczepański, Słownik biograficzny zasłużonych nauczycieli i wychowanków. I Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Żeromskiego w Kielcach, Kielce 2010, s. 105., gdzie uczył się w rosyjskim gimnazjum rządowym męskim. Uczestniczył w powstaniu styczniowym walcząc w oddziałach Mariana Langiewicza i Zygmunta Chmieleńskiego, następnie ranny (prawdopodobnie w bitwie pod Grochowiskami) przedostał się do Krakowa, a potem do Królestwa Polskiego. Jego udział w walkach nie jest jednak udokumentowany i był później podawany w wątpliwość przez jego kuzyna, który służył jako oficer pod komendą Chmieleńskiego. Po upadku powstania aresztowany przez władze carskie, ale wkrótce zwolniony. W 1865 powrócił do Radomia w celu ukończenia gimnazjum. Po studiach na Wydziale Filozoficzno-Historycznym w warszawskiej Szkole Głównej (których zapewne nie ukończył) współpracował z różnymi czasopismami. W 1867 podjął współpracę z „Przeglądem Tygodniowym” jako recenzent i redaktor kroniki zagranicznej, rok później opublikował serię artykułów Listy o kobiecie pod pseudonimem „Wanda L. z Brzozówki”. następnie także z „Kurierem Codziennym” i „Kurierem Warszawskim”. Około 1870 rozstał się z „Przeglądem Tygodniowym” w wyniku konfliktu z redaktorem naczelnym. W latach 1870–73 współpracował z czasopismami „Opiekun Domowy” oraz „Wiek”, a następnie z wieloma innymi czasopismami regionalnymi i ogólnopolskimi. Łącznie zamieścił teksty w ponad 55 czasopismach (w 1885 funkcjonowały na terenach Polski 72 czasopisma). W 1871 ubiegał się o pozwolenie cenzury na założenie dziennika "Słowo", a w 1873 miesięcznika „Świat dziecięcy", ale nie uzyskał pozwolenia Głównego Urzędu Cenzury.
W 1872 ożenił się z zamożną wdową Barbarą Blum, pochodzenia niemieckiego (co stało w opozycji do antyniemieckich poglądów pisarza i wydźwięku jego powieści). Mieszkali w kamienicy pod adresem Podwale 12 i doczekali się sześciorga dzieci (trzech synów i trzech córek, z czego dwoje najmłodszych zmarło w dzieciństwie). Spekulacje finansowe Przyborowskiego znacznie uszczupliły posag wdowy i były przyczyną nieporozumień w małżeństwie. W latach 1873–1876 Walery Przyborowski pełnił funkcję Kontrolera Kasy Kościelnej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Warszawie. W 1880 Przyborowski został współwłaścicielem i kierownikiem „Kuriera Codziennego”, trzy lata później redaktorem „Echa”. W latach 1885–1886 redagował założone przez siebie pismo „Chwila” (początkowo dziennik, później tygodnik), w którym głosił hasła współpracy z Rosją na gruncie panslawizmu w celu odzyskania niepodległości, odrzucając także pracę organiczną. Z powodu swoich poglądów przysporzył sobie wielu przeciwników, m.in. zerwał bliższe relacje z Elizą Orzeszkową. W 1897 próbował ponownie pokierować ruchem ugodowym przy okazji wizyty cara Mikołaja II w Warszawie. Po śmierci Barbary Blum w 1900 ożenił się po raz drugi z Jadwigą Sokołowską i przeniósł się do Radomia. Od 1902 do 1907 był nauczycielem gimnazjalnym w Radomiu, gdzie uczył historii i literatury w Szkole Handlowej. Z drugiego związku małżeńskiego narodził się syn Walery (1908-75), późniejszy powstaniec warszawski. Przyborowscy mieszkali w Radomiu przy ul. Lubelskiej, a następnie Reja 4. Miesiące letnie spędzał na letnisku w Policznej. W tych czasach Walery Przyborowski współpracował z Gazetą Radomską, a od 1902 z lwowskim Kwartalnikiem Historycznym.
Zmarł 13 marca 1913 w Warszawie w wyniku nieudanej operacji pęcherza. Został pochowany na cmentarzu ewangelickim w Warszawie, następnie przeniesiony na cmentarz Powązkowski (kwatera 180-5-28).
Twórczość literacka Pierwszy rozgłos przyniósł Przyborowskiemu cyklu artykułów o emancypacji kobiet (Listy o kobiecie), publikowanych w 1868 w „Przeglądzie Tygodniowym” pod pseudonimem „Wanda L. z Brzozówki”.
Jako powieściopisarz debiutował w 1869 powieścią Hinda o niemożliwej miłości młodej Żydówki oraz chrześcijanina (lekarza z Podlasia). W kolejnych latach tworzył kolejne powieści obyczajowe, jak także opublikował pod pseudonimem "Wanda L.": cykl artykułów o emancypacji kobiet, publikowanych w Przeglądzie Tygodniowym.
Od połowy lat 70. XIX w. rozpoczął pisanie powieści historycznych, także dla młodzieży (pierwsza Bitwa pod Raszynem z 1881), które z czasem zdobyły ogromną popularność. Powieści (publikowane często pod pseudonimem Zygmunt Lucjan Sulima), przypominały wydarzenia narodowej historii i budziły świadomość narodową, m.in.: Bitwa pod Raszynem (1881), Szwoleżer Stach (1900), Szwedzi w Warszawie (1901), Upiory (1902), Noc styczniowa (1903), Rycerz bez skazy i trwogi (1913). Pod pseudonimem Zygmunta Lucjana Sulimy wydał Pamiętnik powstańca z 1863 roku oraz Wspomnienia ułana z 1863 roku. Pisał także wielotomowe dzieła historyczne na ten temat. Pisarz często umieszczał akcję swoich utworów literackich w historycznej MałopolsceM.in. Cień, Krwawa noc, Pożar we Wrocieryżu; większość powieści kryminalnych., na Mazowszum.in. Bitwa pod Raszynem, Księżniczka z Minsterberga, Oblężenie Warszawy, Sokół królewski lub na Podlasium.in. Rycerz bez skazy, Sokół królewski, Ślady na śniegu.. Był niezwykle płodnym twórcą, publikującym po kilka powieści rocznie. Aktualnie znanych jest ok. 100 powieści Przyborowskiego (głównie historycznych), ale wciąż odkrywane są nowe publikowane wcześniej tylko w regionalnych czasopismach (np. Krew nie wietrzeje, Pożar we Wrocieryżu).
Po publikacji antycarskich książek Grom Maciejowski i Reduta Woli został pociągnięty do odpowiedzialności karnej, w sprawie której w 1910 został uniewinniony, lecz w lutym 1912 wyrok ten uchylono i wyrokiem izby sądowej w Warszawie pisarz został skazany na karę sześciu miesięcy więzienia, zamienionej potem na areszt domowy ze względu na zły stan zdrowia Przyborowskiego.
Przyborowski opublikował również kilka ważnych prac historycznych dotyczących powstania styczniowego: Historia dwóch lat 1861/62 (1892–1896), Ostatnie chwile powstania styczniowego (1887–1888), Dzieje 1863 r. (1897), częściowo na podstawie otrzymanych lub zakupionych archiwów. Posiadał m.in. rękopis wspomnień gen. Józefa Zajączka.
Twórczość literacka – powieści kryminalne Przyborowski jest uważany za pierwszego autora i twórcę polskiej powieści kryminalnej. Łącznie jest znanych jedenaście jego powieści kryminalnych. Pierwsze tytuły o tej tematyce publikował już w drugiej połowie lat 70. XIX w.: Noc z 3 na 4 grudnia (1875), Liść akacji (1876) oraz Czerwona skrzynia (1877). Twórca tzw. kryminału dworkowego, w którym akcja powieści dzieje się na polskiej prowincji, w majątkach szlacheckich, najczęściej na Kielecczyźnie (skąd pochodził autor), w zaborze rosyjskim. Do tej grupy należą przede wszystkim powieści kryminalne z lat 70. XIX w. Akcja powieści z lat 80. i 90. XIX w. rozgrywa się już najczęściej w Warszawie, stąd te powieści określane są mianem „warszawskich”.
Wspólną cechą powieści kryminalnych Przyborowskiego było osadzenie ich akcji w przeszłości, najczęściej w 1 połowie XIX w., np. w czasach wojen napoleońskich lub tuż po. W twórczości kryminalnej przejawiają się elementy grozy, zaczerpnięte z literatury romantycznej, tajemnicze ukryte skarby, zjawy, szkielety, ruiny zamków, podziemia.
Najstarsze dwie powieści mają dopisek: „z akt sądowych”, czym autor chciał prawdopodobnie uwiarygodnić historie w oczach czytelników.
Wczesna powieść Czerwona skrzynia (1877) ma wydźwięk antymasoński.
Rubin wezyrski (1880) jest powieścią historyczną z elementami powieści kryminalnej, aktualnie jest zaliczany przez badaczy do powieści kryminalnej. Istotny wątek kryminalny znajduje się również w osadzonej w XVII w. podczas wojen polsko-tureckich powieści Widmo Ibrahima (1899).
Przełomowym tytułem jest Szkielet w domu (1887), w którym po raz pierwszy w polskiej literaturze autor zastosował suspens (zawieszenie akcji pod koniec odcinka/rozdziału).
Wśród powieści kryminalnych wyróżnia się Widmo na Kanonii (1891), zawierające jeden z najlepszych opisów gwary złodziejskiej w Warszawie końca XIX w.Walery Przyborowski, [w:] Walery Przyborowski, Widmo na Kanonii, tom 1, Warszawa 2017..
Większość powieści drukowana była w odcinkach, najwięcej w Gazecie Kieleckiej. Przez lata nie miały one wydań książkowych. Dopiero w ostatnich latach część z nich ukazała się drukiem oraz jako wydania audio.
Wśród możliwych inspiracji dla powieści kryminalnych Walerego Przyborowskiego wskazuje się Edgara Allana Poego (Zabójstwo przy Rue Morgue), francuskiego pisarza Emile Gaboriau (Gdzie winowajca?, Agent policyjny, Niewolnicy paryscy), jak i angielskiego pisarza Williama Wilkie Collinsa.
Poglądy historyczno-społeczne Walery Przyborowski przez większą część życia mieszkał w zaborze rosyjskim. Był zwolennikiem, zwłaszcza w latach 80. porozumienia z Rosją. W jego powieściach historycznych złe charaktery to najczęściej Niemcy lub Prusacy, natomiast Rosjanie praktycznie nie pojawiali się w tych rolachNp. Oblężenie Warszawy, ks. Józef Poniatowski - rycerz bez skazy, Krew nie wietrzeje, Księżniczka z Minsterberga..
Przyborowski uważał, że odpowiedzialność za upadek I Rzeczypospolitej ponosi nie jej ustrój, brak mieszczaństwa, znacząca rola szlachty, ale najazd obcych mocarstw i brak dobrych dowódców. W publikacji naukowej Przyczyny upadku Polski - zarys historyczny wskazał winnych upadku Polski, m.in. Kazimierza Pułaskiego, Stanisława Augusta Poniatowskiego (którego uważał za zdrajcę) oraz Tadeusza Kościuszkę. Winą za niepowodzenie powstań obarczył ks. Józefa Poniatowskiego, Józefa Chłopickiego i Jana Skrzyneckiego.
W swojej pierwszej powieści Hinda (1869) zamieścił autorskie przesłanie za wprowadzeniem małżeństw świeckich, podkreślał również zgubną wiarę w przesądy, zwłaszcza żydowskie (choć sama powieść nie ma wydźwięku antysemickiego).
Publikacje Powieści historyczne Wspomnienia ułana z 1863 roku Cz. 1 (1874); Aryanie. Powieść historyczna z XVII wieku (książkowo 1875; Gazeta Kielecka 1899); Pożar we Wrocieryżu (1876 Tygodnik romansów i powieści, wyd. książkowe 2025) Przygody Pana Krzysztofa Wiszowatego na obczyźnie (1877 w odcinkach, wydanie książkowe 2018); Sokół królewski. Powieść historyczna z czasów Zygmunta Augusta (1877 Przegląd Tygodniowy, 1886 Gazeta Kielecka, wyd. książkowe 1901, 1933, 2025) Najazd o cześnikównę. Powieść z XVII wieku według notatek imci Pana Niemiry (1878, wznowienie 2025) Wspomnienia ułana z 1863 roku Cz. 2 (1878); Krwawa noc. Powieść z powstania styczniowego (1878 w odcinkach, wydanie książkowe 2017); Skarby fukierowskie (1878 Kurier Warszawski, wyd. książkowe jako Skarby pradziadowskie 1904; wznowienie 2024) Oblężenie Warszawy. Powieść historyczna z końca XVIII w. (1879, wznowienie 2025) Księżniczka z Minsterberga. Powieść historyczna z XIV wieku (1880, I wydanie powojenne dopiero 2025); Za grzechy krwi. Powieść (1880); Bitwa pod Raszynem (1881, wznawiana wielokrotnie)Powieść historyczna dla młodzieży.; Opowiadanie żołnierza (Gazeta Kielecka 1882); Płowce: powieść historyczna z XIV w. (1884); Chamska dusza. Powieść z XVIII w. (1885 Gazeta Kielecka, 1904 wydanie książkowe); Strachy w zamczysku (1886 Tygodnik Chwila, wydanie książkowe 2024) Król Krak i królewna Wanda. Opowiadanie przedhistoryczne (1887); Lelum-Polelum. Opowiadanie historyczne z X wieku (1888);