Białowieża ( Biełavieža, w miejsc. gwarze białoruskiej Bałavež lub Biełavieš)Leonard Drożdżewicz, Zielone pogranicze. Impresje z ostępów leśnych Białowieży, „Znad Wilii”, nr 4 (64) z 2015 r., s. 119-122. – wieś w Polsce, położona w województwie podlaskim, w powiecie hajnowskim, w gminie Białowieża. Leży na rozległej polanie w Puszczy Białowieskiej, nad Narewką, na Równinie Bielskiej.
W latach 1975–1998 miejscowość znajdowała się w województwie białostockim.
Wieś jest siedzibą gminy Białowieża oraz Białowieskiego Parku Narodowego, obejmującego 17% polskiej części Puszczy Białowieskiej. W Białowieży znajdują się Białowieska Stacja Geobotaniczna, pierwotnie Polskiej Akademii Nauk, obecnie Uniwersytetu Warszawskiego, Instytut Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk oraz Europejskie Centrum Lasów Naturalnych Instytutu Badawczego Leśnictwa.
Leży przy drodze wojewódzkiej nr 689 biegnącej z Bielska Podlaskiego. Dawniej była ważnym punktem na trasie przy trakcie handlowym z Grodna do Brześcia Litewskiego s. 196. Od 2005 roku w Grudkach, oddalonych od miejscowości o 4 km, znajduje się pieszo-rowerowe polsko-białoruskie przejście graniczne. Białowieża była punktem końcowym (czynnej do 1994 roku) linii kolejowej do Hajnówki. thumb|center|400px|Plan Białowieży Nazwa Pochodzenie nazwy miejscowości nie zostało ostatecznie potwierdzone. Może ona pochodzić od białej wieży zameczku myśliwskiego wielkich książąt litewskich (a później królów polskich).
+Integralne części wsi SIMC Nazwa Rodzaj 0023171 Podolany część wsi0023188 Podolany Drugie część wsi0023194 Podolany Pierwsze część wsi0023225 Zastawa część wsi
+Nazwy zniesione 21 grudnia 1998 Nazwa Rodzaj Krzyże przysiółek wsi Stoczek część wsi Tropinka część wsi Wojciechówka część wsi
Historia Najstarsze ślady obecności ludzkiej pochodzą z neolitu, sprzed około 5 tysięcy lat.
Pierwsza osada o nazwie Białowieża znajdowała się ok. 5,5 km na północny zachód od obecnej miejscowości, w miejscu, w którym obecnie znajduje się uroczysko Stara Białowieża.
W XIII wieku okolice Białowieży były terenami przygranicznymi księstw: mazowieckiego, wołyńskiego, litewskiego i plemion jaćwieskich. W tym okresie najazdy tatarskie, krzyżackie i później litewskie spowodowały wyludnienie Puszczy Białowieskiej.
Od XIV wieku istniał w Białowieży stały dwór myśliwski książąt litewskich, a potem władców Polski. W drugiej połowie XVII wieku wieś należała do leśnictwa białowieskiego w ekonomii grodzieńskiejStanisław Zawadzki, Gospodarowanie ekonomiami królewskimi w Wielkim Księstwie Litewskim w świetle kontraktów dzierżawnych z II poł. XVII w., Warszawa 2021, s. 170.. W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów Białowieża jako wieś królewska ekonomii brzeskiej położona była w powiecie brzeskolitewskim województwa brzeskolitewskiego. Pierwsze wzmianki o osadnictwie w Białowieży odnoszą się do roku 1639, gdy we wsi istniały folwark i dwór królewski króla Władysława IV Wazy. Następny dwór powstał w czasach panowania Augusta III Sasa. W roku 1775 wieś liczyła 20 domów.
Po III rozbiorze Polski w 1795 roku, miejscowość do 1915 roku znajdowała się pod zaborem rosyjskim (bezpośrednio w Imperium Rosyjskim). Okolice puszczy były podczas zaboru objęte powstaniami narodowymi. W okresie powstania listopadowego w roku 1831 cała straż leśna przyłączyła się do powstania. W czasie powstania styczniowego w 1863 r. walki z wojskami rosyjskimi prowadziły powstańcze oddziały Rogińskiego, Duchińskiego i Wróblewskiego.
W roku 1827 w uroczysku Stara Białowieża odkryto cmentarzysko szkieletowe płaskie. Do roku 1976 zinwentaryzowano na terenie Białowieskiego Parku Narodowego 30 kurhanów.
W 1897 miejscowość uzyskała połączenie kolejowe z Hajnówką.
29 sierpnia 1915 wycofujące się wojska rosyjskie spaliły Białowieżę, Stoczek i Krzyże. thumb|Mieszkańcy Białowieży wracający z niedzielnego nabożeństwa, po prawej widoczna cerkiew św. Mikołaja, przed 1903 Od 30 sierpnia 1915 do grudnia 1918 roku teren Białowieży znajdował się pod okupacją II Rzeszy Niemieckiej. W Stoczku założono obóz jeniecki. W celu pozyskiwania drewna z Puszczy Białowieskiej Niemcy zbudowali w 1915 roku dwa tartaki, w Stoczku i Grudkach. Zwano je Zakładami Hindenburga i wyposażono w warsztaty, heblarnie, tokarnie i terpentyniarnię.
Po zakończeniu I wojny światowej Białowieża z woli Niemiec od 10 grudnia 1918 do lutego 1919 znajdowała się pod administracją litewską, która jednak była podporządkowana wojskom niemieckim. W dniu 27 lutego 1919 roku do Białowieży wkroczył polski oddział konny dowodzony przez majora Jerzego Dąbrowskiego, co spowodowało, że następnego dnia Białowieżę dobrowolnie opuścił 50-osobowy oddział niemiecki. W dniu 4 marca Białowieżę zajął 200-osobowy oddział Wojska Polskiego pod dowództwem płk. Wacława Iwaszkiewicza. W dniu 7 marca przybyła do Białowieży 17-osobowa grupa polskich fachowców leśnych na czele z inspektorem Henrykiem Dąbrowskim. 21 marca 1919 roku do Białowieży przybyły polskie władze cywilne. W dniach 22–30 lipca 1919 roku reprezentujący władze polskie Jerzy Osmołowski, Aleksander Więckowski i Michał Kossakowski prowadzili w Białowieży negocjacje z delegacją bolszewicką, na czele której stał Julian MarchlewskiW. Gostyńska, Materiały archiwalne o tajnych rokowaniach polsko-radzieckich w Baranowiczach i Białowieży (czerwiec - lipiec 1919 r.), Z dziejów stosunków polsko-radzieckich. Studia i materiały, 1969, t. IV, s. 168-169.
W czerwcu i lipcu 1920 roku w pobliżu Białowieży miały miejsce dwie potyczki wojsk polskich z oddziałami wojsk sowieckich. Od 23 lipca do 29 sierpnia 1920 roku Białowieża znajdowała się pod okupacją bolszewicką.
W 1929 r. w Białowieży mieszkały 1064 osoby. Od 1924 mieściła się w niej Okręgowa Dyrekcja Lasów Państwowych, oddziały miały również Związek Kupców Polskich, Związek Kupców Żydowskich i Związek Leśników Państwowych. Targi odbywały się w poniedziałki. W Białowieży działała Ochotnicza Straż Ogniowa (komendant Jan Szeptulski). W 1929 r. we wsi znajdowały się skład apteczny, apteka, sześć sklepów bławatnych, dwa przedsiębiorstwa budowlane, cegielnia, skład budowlany, dom handlowy, dwie herbaciarnie, hotel, jadłodajnia, kawiarnia, spółdzielnia rolnicza, sklep z obuwiem, trzy piekarnie, dziesięć piwiarń, restauracja, firma autobusowa, sklep monopolowy, trzydzieści dziewięć sklepów spożywczych, trzy tartaki, terpentyniarnia i sklep z wędlinami. Praktykę prowadzili lekarz dr ginekologii Marian Ławrynowicz, dentysta Gołda Topolańska i cztery akuszerki. Zakłady mieli cieśla, trzej fryzjerzy, dwaj kowale, 4 krawców i 8 rzeźników.
1 września 1939 r. Białowieżę zbombardowało Luftwaffe – bomby poważnie uszkodziły cerkiew, spadły także, nie czyniąc większych szkód, w pobliżu polowego szpitala wojskowego, umieszczonego krótko przed wojną w skrzydle pałacu. 16 września do Białowieży weszła Podlaska Brygada Kawalerii. 20 września gen. Zygmunt Podhorski ps. „Zaza” powołał ze zgromadzonych oddziałów Suwalskiej Brygady Kawalerii i Podlaskiej Brygadę Kawalerii improwizowaną Dywizję Kawalerii „Zaza” złożoną z Brygady Kawalerii „Plis” i Brygady Kawalerii „Edward”. Po zajęciu Białowieży przez niemiecką 3 Dywizję Pancerną przekazano Białowieżę Sowietom, którzy okupowali ją w latach 1939–1941. Wysiedlili wówczas wiele osób na Syberię.
Po ataku Niemiec na Związek Radziecki Białowieżę okupowali Niemcy. W lipcu 1941 w budynku Lasów Państwowych przy obecnej ul. Parkowej utworzono areszt żandarmerii, gdzie m.in. przetrzymywano mieszkańców Białowieży i okolicznych wsi przed egzekucjami. 322 batalion niemieckiej policji dokonał w Białowieży i w jej okolicach (m.in. w żwirowni) licznych mordów na miejscowej ludności. W latach 1941–1944 Białowieża i jej okolice były terenem wzmożonych działań partyzantki polskiej i radzieckiej.
Jesienią 1943 roku w związku ze znaczną aktywizacją partyzantki radzieckiej na tych terenach Niemcy wysiedlili ok. 8 tys. Białorusinów z okolic Puszczy Białowieskiej”Stosunki polsko – białoruskie w województwie białostockim w latach 1939 – 1956” pod redakcją Jana Jerzego Milewskiego i Anny Pyżewskiej, IPN 2005, , str. 47.
W roku 1943 działały: brygada partyzancka „W imię Ojczyzny”, sowieckie oddziały partyzanckie i oddziały AK. Od końca 1944 i w 1945 r. w rejonie Puszczy Białowieskiej operował oddział mjr. Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”.
25 lipca 1944 Józef Stalin oraz delegacja PKWN (E. Osóbka-Morawski, A. Witos) w Moskwie podzielili Puszczę Białowieską pomiędzy RP a BSRR. Białowieża pozostała w Polsce.
W Białowieży znajdowała się strażnica WOP.
21 grudnia 1998 roku do Białowieży przyłączono sąsiadujące wsie Podolany i Zastawa, a także zniesiono nazwy części wsi: Stoczek, Tropinka i Wojciechówka oraz przysiółka KrzyżeRozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 11 grudnia 1998 r. ()..
Białowieskie Plenery Malarskie od 1965 do 2000 r., organizowane m.in. przez Jerzego Lengiewicza, wpisywały się w stały, artystyczny kalendarz ogólnopolskiego środowiska artystycznego.
Dwory królewskie thumb|left|200px|Obelisk upamiętniający polowanie króla Augusta III Sasa w Puszczy Białowieskiej z 1752 roku Podczas wykopalisk archeologicznych prowadzonych w latach 2006–2008 na terenie Starej Białowieży odkryto pozostałości drewnianego dworu datowanego na drugą połowę XVI wieku. Związany był przypuszczalnie z polowaniami Zygmunta Augusta i Stefana Batorego w Puszczy Białowieskiej.
Na podstawie wykopalisk archeologicznych (prowadzonych w latach 2004–2005) i wzmianki z 1639 roku wiadomo, że na terenie dzisiejszego parku Pałacowego w Białowieży w czasach królów z dynastii Wazów istniał kolejny dwór myśliwski. Najprawdopodobniej w tym dworze zatrzymywali się podczas polowań Władysław IV Waza (w 1643 roku) i Jan Kazimierz Waza (w 1650 roku). Dwór Wazów spalono przed 1658 rokiem, zapewne podczas IV wojny polsko-moskiewskiej.
thumb|Rysunek przedstawiający dwór króla Augusta III Sasa z dwoma pawilonami dobudowanymi za Stanisława Augusta Poniatowskiego. Na skraju, po lewej widoczny obelisk. (Jakub Sokołowski, 1821)
W XVIII wieku zbudowano w pobliżu miejsca po dworze Wazów nowy dwór królewski, w którym zatrzymał się we wrześniu 1752 r. król August III Sas podczas polowania w puszczy. W polowaniu brała udział też królowa i jego dwaj synowie. Pamiątką po polowaniu jest stojący na grobli w parku Pałacowym obelisk z piaskowca z napisami w językach niemieckim i polskim opisującymi to wydarzenie. W inwentarzu z 1773 roku dwór określono jako pałac drewniany, frontem zwrócony na południe, obity tarcicami heblowanymi, długości 11 i szerokości 5 sążni.
W dniach od 30 sierpnia do 2 sierpnia 1784 roku w dworze przybywał król Stanisław August Poniatowski. Z tej okazji bratanek króla podskarbi wielki litewski Stanisław Poniatowski wyremontował przed przyjazdem króla istniejący dwór i dobudował widoczne na zachowanych widokach z epoki oficyny – kuchenną i gościnną. Inwentarz sporządzony w 1796 roku wspomina także o stojącej w pobliżu kancelarii łowieckiej, domu dla audytora leśnictwa, młynie, psiarni i składzie na sieci. Zachował się widok dworu z 1821 roku, co oznacza, że budynek przetrwał przemarsz wojsk napoleońskich w 1812 roku. Dawny dwór królów Polski został prawdopodobnie zniszczony około roku 1831 w czasie powstania listopadowego.
Pałac w Białowieży
thumb|Carski Pałac w Białowieży w 1894 W 1889 roku car Aleksander III polecił rozpoczęcie budowy pałacu na miejscu dworu polskich królów. Budowa została ukończona w 1894 r. Była to letnio-jesienna rezydencja cara Rosji zbudowana z myślą o polowaniach w Puszczy Białowieskiej. Pod koniec XIX wieku wokół pałacu na obszarze 49 ha założono istniejący do dziś park Pałacowy w stylu angielskim. Na potrzeby pałacu w 1897 r. wybudowano dworzec Białowieża Pałac, a kilka lat później Białowieża Towarowa, którego budynek zachował się. Car Aleksander III wraz z rodziną przyjeżdżał na łowy koleją.