mały|Pokrój mały|Kwiatostan mały|Liść mały|Nasiona Bylica piołun, piołun, psia ruta, absynt, wermut, bielica piołun, bilica piołunEugeniusz Kuźniewski, Janina Augustyn-Puziewicz Przewodnik ziołolecznictwa ludowego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Wrocław (wydanie II uzupełnione) 1986, s. 33. (Artemisia absinthium L.) – gatunek rośliny z rodziny astrowatych (Asteraceae). Współcześnie szeroko rozprzestrzeniony na świecie, ale pierwotnie rodzimy w rejonie Morza Śródziemnego oraz zachodniej i środkowej Azji. W Polsce jest pospolity z wyjątkiem obszarów górskich. We florze Polski ma status archeofitu.
Morfologia Łodyga Bruzdkowana, z czasem jej nasada drewnieje, silnie rozkrzewiona, tworząca kępy, dorasta od 0,6 do 1,1 m wysokości. Łodyga i liście mają srebrno-szare, filcowate owłosienie. Część łodygi w obrębie kwiatostanu jest zielonawoszara, owłosiona, o średnicy do i ma zwykle 5 spłaszczonych, podłużnych bruzd. Roślina wytwarza krótkie, płytkie podziemne kłącza i nad ziemią krótkie rozłogi. Korzeń Prosty i gruby. Liście Szarawe lub zielonawe liście są gęsto, obustronnie filcowato owłosione. Liście odziomkowe mają długie ogonki i trójkątną lub owalną dwu- lub trzykrotnie pierzastosieczną blaszkę o lancetowatych, całobrzegich, tępych lub zaostrzonych odcinkach. Górne liście są siedzące. Kwiaty Koszyczek – drobny, kulisty, zwisający, zawierający wyłącznie kwiaty rurkowate, drobne i żółteZbigniew Podbielkowski Słownik roślin użytkowych, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 1980, s. 49, pozycja 112.. Koszyczki są kuliste lub półkuliste, spłaszczone, o średnicy , otoczone szarą, owłosioną okrywą z zewnętrznymi listkami równowąskimi, wewnętrznymi jajowatymi o tępych szczytach i błoniastych brzegach. Dno kwiatostanowe posiada bardzo długie plewinki, o długości do lub dłuższe, z licznymi żółtymi, rurkowatymi, obupłciowymi kwiatami wielkości około i kilkoma żółtymi kwiatami języczkowatymi. Koszyczki zebrane są w boczne grona, te z kolei tworzą wąską wiechę złożoną. Owoce Odwrotnie jajowate, brązowo paskowane niełupkiJakub Mowszowicz Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 1982, s. 381. o długości ok. 1 mm i szerokości 0,5 mm.
Biologia i ekologia Rozwój Bylina, chamefit. W pierwszym roku z nasiona wyrasta tylko różyczka liściowa, w następnym roślina wytwarza pęd. Kwitnie od lipca do września. Kwiaty są przedprątne, bez miodników, zapylane przez błonkówki. Nasiona rozsiewane przez wiatr (anemochoria). Rozmnaża się także wegetatywnie przez kłącza. Siedlisko Roślina ruderalna. Zwykle rośnie w miejscach suchych i nasłonecznionych, porasta kamieniste zbocza, przydroża, rumowiska, tereny kolejowe. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla O. Onopordetalia, Ass. Potentillo-Artemisietum. Genetyka Liczba chromosomów 2n = 18. Oddziaływania międzygatunkowe Na pędach bylicy pasożytują niektóre gatunki grzybów: Puccinia tanaceti, Mycovellosiella ferruginea, Golovinomyces artemisiae, Phomopsis oblita.
Zmienność W roku 1868 przez Antoniego Rehmana została opisana bylica piołun w odmianie pienińskiej (Artemisia absinthium L. var. calcigena Rehm.) występująca jako endemit w kilku populacjach na obszarze polskich PieninMarian Nowiński Dzieje upraw i roślin leczniczych, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne (wydanie 2), Warszawa, 1983, s. 174.. Swoistość tych populacji jest powodem kwestionowania statusu archeofitu i uznawania gatunku za rodzimy dla Polski.
Zastosowanie Roślina lecznicza Surowiec zielarski Ziele piołunu (Herba Absinthii) – odziomkowe liście lub słabo ulistnione, kwitnące szczyty pędów bądź ich mieszanina, wysuszone całe lub rozdrobnione narządy. Surowiec powinien zawierać nie mniej niż olejku eterycznego.
Składniki chemiczne Liście piołunu zawierają gorzkie glikozydy m.in. , i ; związki kumarynowe: , , oraz olejek lotny zawierający głównie tujon. Ponadto w roślinie występują: , kandinen, azulen, , , cyneol, garbniki, żywice, kwasy organiczne, a w kwiatach flawonoid – artemitynaJakub Mowszowicz Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 1982, s. 382.. Badanie składu piołunu na podstawie analizy 13 próbek absyntu sprzed roku 1915 wykazało, że składniki aktywne nie były dawniej obecne w piołunie w istotnie większych stężeniach niż obecnie.
Działanie toksyczne Piołun działa trująco na człowieka oraz konie, bydło i owceJakub Mowszowicz Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 1982, s. 382–383.. Toksyczny jest głównie tujon, w mniejszym stopniu inne składniki oleju eterycznego i glikozydy. Tujon wzmaga czynność kory mózgowej, powoduje niepokój ruchowy i podniecenie psychiczne mogące prowadzić do psychoz. Nadto izomer tujonu – absyntol – działa silnie drażniąco. Piołun spożyty działa głównie na układ nerwowy, w mniejszym stopniu ciśnienie krwi.
Ostre zatrucia u człowieka charakteryzują drgawki pochodzenia korowego. Izomer tujonu – absyntol – powoduje drgawki i utratę przytomności, a także działa silnie drażniąco. Niegdyś częste przewlekłe zatrucia u człowieka wywołane głównie spożywaniem zawierających dodatek piołunu nalewek alkoholowych i wermutów zwano absyntyzmem. Charakteryzować go miały: zaburzenia psychiatryczne i neurologiczne, w tym napady drgawek. Z tego powodu destylowana nalewka z piołunu zwana absyntem lub piołunówką była zakazana w wielu krajach m.in. Francji, Niemczech, WłoszechWielka Encyklopedia Powszechna PWN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1969, tom 1 (A-Ble), s. 17, hasło: „Absynt”.. Zakaz ten został złagodzony dzięki dyrektywie EWG z roku 1988Council Directive (EEC) No 88/388 on the approximation ofthe laws of the Member States relating to flavourings for use in foodstuffs and to source materials for their production. Off. J. Europ. Comm., 1988, L184, s. 61–66. i sprowadza się dziś w wielu krajach do ograniczenia stężenia tujonu w sprzedawanym absyncie do (natomiast niektóre tzw. esencje absyntowe służące do produkcji absyntu zawierają nawet ).
Od XIX wieku kwestią sporną było samo istnienie absyntyzmu, czy raczej na ile jest on wynikiem toksycznego oddziaływania dodawanego do alkoholu wyciągu z piołunu lub jednego z jego głównych biologicznie aktywnych składników – tujonu, a na ile nadużywania samego alkoholu, gdyż objawy jednego i drugiego były nieidentyczne, ale podobneE.E. Walker The effects of absinthe. Med Rec 1906, październik 13, s. 568–572.L. Lamy Étude de statistique clinique de 134 cas de cancer de l'œsophage et du cardia w: „Archives des maladies de l’appareil digestif et des malnutrition”, 1910, 4, s. 451–456.J. L. Corning The efficacy of wormwood (Artemisia absinthium) in certain conditions of the cerebrospinal axis w: „Med Rec”, 1890, styczeń 25, s. 88–89.V. Magnan Accidents déterminés par l’abus de la liqueur d’absinthe w: „L’union médicale”, 1864, 92 i 94, s. 227–232, 257–262.V. Magnan On the comparative action of alcohol and absinthe w: „Lancet”, 1874, 104, s. 410–412.. W publikacjach z początku przeważa opinia, że absyntyzm był raczej skutkiem nadużywania alkoholu niż zawartości w nim tujonu, o ile stężenie tujonu nie przekroczyło progu neurotoksyczności.
U zwierząt małe dawki olejku powodują drżenie mięśni, duże dawki szczękościsk, konwulsje, zaburzenia oddechu; objawy te ustępują i nawracają. Dawka śmiertelna dla koni wynosi siana piołunu, częstsze zatrucia przewlekle zdarzają się przy 2% dodatku do siana. Suszenie nie zmniejsza toksyczności ziela piołunu.
Absyntyna przechodzi do mleka kobiecegoAleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie, Instytut wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa, 1987, s. 118., a także mleka krów, kóz, owiec i klaczy nadając mu gorzki smak. Gorzki smak i charakterystyczny zapach ma również mięso zwierząt karmionych paszą z domieszką piołunu. Nie należy w efekcie ani spasać zwierząt na pastwiskach porośniętych piołunem, ani karmić ich sianem z tym zielem.
Przy stosowaniu preparatów z piołunu w celach leczniczych wielkość dawki musi wyznaczać lekarz.
Działanie lecznicze Przy zastosowaniu wewnętrznym Piołun poprzez swoją gorycz pobudza funkcje wydzielnicze przewodu pokarmowego, zwiększa apetyt, a dzięki olejkom eterycznym działa żółciopędnie i spazmolitycznie – stąd też napary z ziela i nalewkę z piołunu stosowano w bardzo niewielkich dawkach w bezsoczności i niedokwaśności soku żołądkowego, niestrawności, niedostatecznym wytwarzaniu żółci i braku apetytu. Piołun działa też odkażająco oraz jest środkiem przeciwrobaczym. Przeciwwskazaniami do wewnętrznego stosowania piołunu były ostre stany zapalne przewodu pokarmowego, np. zapalenie wyrostka robaczkowego i sprzyjające krwawieniu, m.in. żylaki odbytu oraz ciążaAleksander Ożarowski, J. Łańcucki, K. Gąsiorowska Leki roślinne – informator, Zjednoczenie Przemysłu Zielarskiego Herbapol, Warszawa, 1978, s. 168–169 (ziele Piołunu), 356-357 (nalewka z piołunu). (w badaniach na zwierzętach stwierdzono, że tujon wywołuje napady konwulsji u osobników żeńskich przy dwa razy mniejszej dawce niż u męskich)Scientific Committee on Food of the European Commission „Opinion of the Scientific Committee on Food on Thujone”, 2003; W. Surber „Etude de toxicité sous-chronique de la thujone sur rats. Rapport final”, Genève, Institute Batelle; 1962., karmienie piersią. Leczenie można było prowadzić tylko niewielkimi dawkami i przez krótki czas. Dawniej nalewki i napary z piołunu stosowano również w neurasteniiJakub Mowszowicz Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa, 1982, s. 383.. Stosowanie środka neurotoksycznego do leczenia nerwów nie jest dziwne, gdyż podobnie jak złożony jest skład chemiczny piołunu, tak też skomplikowane jest jego działanie, np. jest zarówno toksyczny dla nerwów, jak i je chroni.
Przy zastosowaniu zewnętrznym Odwar z ziela można także stosować zewnętrznie przy zwalczaniu pasożytów skóry (wszy, świerzbowce), gdyż działa na nie toksycznie. W tym celu stosowano też gotowe preparaty zawierające piołun (np. zawierające nalewkę z bylicy piołunu, wrotyczu pospolitego i ocet)Aleksander Ożarowski, J. Łańcucki, K. Gąsiorowska Leki roślinne – informator, Zjednoczenie Przemysłu Zielarskiego Herbapol, Warszawa, 1978, s. 47–48, 168–169.. Używany przy owrzodzeniach i ranach. Stosowany w postaci naparu jako lewatywa zwalcza owsicę i glistnicę.
Napary z ziela dodawano do kąpieli przy chorobach reumatycznychEugeniusz Kuźniewski, Janina Augustyn-Puziewicz Przewodnik ziołolecznictwa ludowego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Wrocław (wydanie II uzupełnione) 1986, s. 211.. Napar z piołunu (mimo że nie zawiera saponin), stosunkowo szybko zmywa tłuszcz, smar i olej z rąk.
Oddziaływanie klimatyczne Przebywanie w okolicach porośniętych piołunem ma łagodzić duszności u niektórych chorych na astmęEugeniusz Kuźniewski, Janina Augustyn-Puziewicz Przewodnik ziołolecznictwa ludowego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Wrocław (wydanie II uzupełnione) 1986, s. 84..
Roślina jadalna